Dil Çeşitliliğinin Coğrafi Boyutu: Güney Afrika, İsviçre ve Avustralya Üzerine Bir İnceleme

İnsanlık tarihi boyunca dünya üzerinde birçok farklı medeniyet var olmuştur. Bu medeniyetler kendileri ile birlikte; kültürlerini, yaşam tarzlarını, gelenek ve göreneklerini de beraberlerinde taşıyarak tarihin tozlu sayfalarında izler bırakmışlardır. Her medeniyetin ve her kültürün kendine özgü dünya anlayışı olduğu gibi bu dünya anlayışıyla sıkı sıkıya bağlantılı olan dilleri de vardır. Bu diller kültürlerin karakteristik özelliklerini taşıyıp yansıtmalarının yanı sıra, bize onların geçmişine dair bazı ipuçları da sunabilir. Farkında olmasak da günlük hayatta kullandığımız dilsel kalıpların ve ifadelerin büyük bir tarihsel geçmişi olabilir. Bugünkü Türkçe’de gündelik hayatta kullanılan sözcüklerin içinde rastladığımız Fransızca, Arapça ve Farsça kelimeler bazı tarihsel olayların sonucu olarak dilimize girmiştir.

Bunun yanında, uluslar varlıklarını devam ettirebilmek için tek ve belirlenmiş bir dile sahip olmak zorunda değildir ve çoğu durumda da olmazlar. Mikro ölçekte incelendiğinde, ulusların aslında kendilerine has dilsel çeşitlilik barındırdığı gözlemlenebilir. Örneğin; birinin dilsel çeşitliliği büyük oranda tarihsel olaylar üzerinden şekillenirken, diğerininki devlet politikaları ve göç yoluyla ortaya çıkabilir.

Bu yazıda örnek olarak üç farklı ülkenin dilsel çeşitlilikleri ele alınmıştır. Öncelikle Güney Afrika’nın resmi, tanınmış ve yerli dillerine değinilmiş, devamında ise İsviçre’nin ve Avustralya’nın sahip olduğu dilsel çeşitliliğin farklı boyutlarına değinilmiştir.

Güney Afrika

Güney Afrika, Afrika kıtasının güney ucunda bulunan, yaklaşık 62,2 milyonluk bir nüfusa sahip olan ve içinde farklı kültürel gruplar bulunan bir ülkedir. Nüfusunun büyük bir kısmı genel olarak büyük etnik gruplara ayrılır ve bunların çoğu farklı dillere ve kültürlere sahip bazı alt gruplardan oluşur.

Kendi içinde farklı etnik gruplara ev sahipliği yapan bu ülke, doğal olarak fazla sayıda yerli dile de sahiptir. Bu dillerin büyük bölümü „Bantu“ olarak adlandırılan dil ailesine aittir. Bu dil ailesi yaklaşık 500-600 dil içermektedir ve dünyanın en büyük dil aileleri arasında yer almaktadır. Bunun yanı sıra Afrika’da toplam yaklaşık olarak 2000 kadar dil konuşulduğu bilinmektedir. Öyle ki bu da Afrika’da konuşulan dillerin, dünya dillerinin yaklaşık olarak %28’ini oluşturduğunu göstermektedir. Dil yetisinin ilk olarak Afrika’da ortaya çıktığını savunan teorileri ele alırsak, bu oran şaşırtıcı olmayabilir.

Güney Afrika’nın dil çeşitliliği büyük ölçüde kendi içinde tarih boyunca süregelen kültürel farklılıklara ve coğrafi farklılıklara dayanır. Bu etkenlere ek olarak diğer ülkelerin sömürgecilik faaliyetleri ve göçler de dil çeşitliliğinin oluşmasına sebebiyet veren bazı faktörlerdendir.

Tabloda da görüldüğü üzere, 2022 Census raporlarına göre Güney Afrika nüfusunun büyük bir bölümü çoğunlukla yerli diller aracılığıyla iletişim sağlamaktadır. En sık kullanılan beşinci dil olan İngilizce ise sömürgecilik faaliyetlerinin sonucu olarak Güney Afrika’da eğitim, yönetim ve ticaret dili olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Güney Afrika’nın zengin yerel/kültürel çeşitliliği ve dil tarihi açısından önemi, onu dil çeşitliliği bakımından da bir hayli zenginleştirmiştir. Sömürgecilik faaliyetlerine rağmen bu çeşitliliği kaybetmemiş ve Afrika kıtası dışında yaşamını sürdüren insanların alışık olmadığı dilleri inceleme fırsatı sunmuştur.

İsviçre

İsviçre, Avrupa’da bulunan ve başkenti Bern olan bir ülkedir. Bu ülke çoğu ülkede olanın aksine merkezi bir yönetim tarafından değil, kantonlar tarafından yönetilir. Her kanton kendine özgü yasa ve kurallara sahiptir. Tarih boyunca çokkültürlülük barındıran bu ülke federal devlet yapısıyla ayakta kalmış ve Avrupa’nın parçası olan önemli ülkelerden birisi haline gelmiştir. Öyle ki, İsviçre’nin hukuk sisteminde çokkültürlülük ve kültür farklılığı konusu bilinçli bir şekilde göz önünde bulundurulmaktadır.

Kendi içindeki bu yapıyla birlikte tanınmış 4 ulusal resmi dile sahiptir. Almanca bu ülkede konuşulan en yaygın dil olmak üzere Romanşça, İtalyanca ve Fransızca da ülkede konuşulan diğer resmi dillerdir. Neredeyse nüfusunun üçte ikisi en az haftada bir kez birden fazla dil konuşmaktadır.

Bu çokdilli kültür, zengin bir arkaplana sahiptir. Öyle ki, bu çokdilliliğin tarihsel geçmişi Roma İmparatorluğuna kadar uzanır.

Bilindiği üzere geçmişte İsviçre toprakları Roma İmparatorluğunun bir parçasıydı. Bu dönemde, her ne kadar halkın büyük bir çoğunluğu okuma yazma bilmese de, en yaygın dil Latinceydi. Doğal olarak halk tarafından ve dönemin elitleri tarafından konuşulan Latince farklıydı. Bunun en büyük sebeplerinden birisi ise elit kesim ve halk arasındaki sınıfsal farktı. Elit kesim yazı diliyle daha çok iç içeyken halk ise konuşma diliyle gündelik sorumluluklarını yerine getirebilip iletişim sağlayabiliyordu. Bununla birlikte halkın okuma-yazma öğrenimine erişimi elit kesimden daha da zordu çünkü böylesi bir eğitim hem pahalı hem de sınırlıydı. Latince zamanla yerel halkın diline dönüşerek bugünkü adıyla „Romanşça“ olarak bilinen dili oluşturdu.

Kavimler göçü esnasında kuzeyden güneye, yani Roma İmparatorluğuna göçen cermen kabilelerinin üyelerinin bazıları bir süre sonra Roma İmparatorluğunda mevki sahibi haline geldi. Bu göçler zamanla Roma İmparatorluğunu zayıflatmış ve çöküşüne sebep olmuştur. Bu süreç esnasında Allemanik lehçeleri halka yayılmaya başladı. Bugün İsviçre‘de konuşulan Almanca bu lehçelerin devamı olarak görülmektedir.

Dil tarihine bakılacak olursa anlaşmalar ve ticaretler farklı kültürler arasında „pidgin“ adı verilen basit gramerli, ana işlevi ticaret ve anlaşma esnasında iletişimi sağlamak olan ve ekonomik yapılı dillerin oluşmasına neden olur. Bunun yanı sıra farklı kültürler tarafından konuşulan diller ticaret yoluyla diğer kültüre aktarılabilir. Konumuzla bağlantılı olarak İsviçre’de konuşulan bugünkü Fransızca buna bir örnektir. Batıda bulunan kantonlar Fransızlarla yapılan ticaretler sonucu Fransızcadan etkilenmiş ve bu dile aşina olmuşlardır. Zamanla bu dil, batı bölgesinde konuşulan yaygın bir lisan haline gelmiş ve İsviçre’de hem gündelik hayatta hem de resmi kurumlarda önemli bir rol üstlenmiştir.

Tabii ki bir dilin bir bölgedeki varlığı sadece yapılan anlaşmalarla, ticaretlerle ve siyasal-politik olaylarla açıklanamaz. Bazı durumlarda direkt olarak kültürün kendisi de bir bölgede etkisini sürdürerek orada dilin varlığını koruyabilir. Buna örnek olarak İtalyanca’nın İsviçre’deki varlığını gösterebiliriz. Ticino bölgesi İtalya’nın kuzeyine sınırı olan ve tarih boyunca sürekli İtalya ile kültürel etkileşimde bulunmuş olan bir bölgedir. Bu yüzden Ticino bölgesinin kültürü de büyük ölçüde İtalyan kültürü ile bağlantılıdır. 1848 yılından beri İtalyanca İsviçre’nin üç resmi dilinden birisi olarak kabul edilmiştir. İtalyanca’nın ardından, 1996 yılında Romanşça bu diller arasına dahil olmuştur.

İsviçre’nin zengin tarihsel arka planı onun kendi içinde farklı kültürleri barındırmasına sebep olmuştur. Bu ülkenin çok kültürlü yapısı, doğal olarak çokdilli bir toplumsal yaşam ortaya çıkarmıştır. Çokkültürlülük ve çokdillilik göz önünde bulundurularak hazırlanan politikalarla birlikte İsviçre, bugün Avrupa’da bu konuda örnek bir model haline gelmiştir.

Avustralya

Avustralya, dünyadaki en küçük kıta olmakla beraber en büyük ülkelerden birisidir. Güney yarımkürede, Pasifik ve Hint okyanusunun arasında bulunur. Başkenti, Sidney ve Melbourne gibi daha büyük ve daha önemli ekonomik ve kültürel merkezlerin arasında, güneydoğuda yer alan Canberra'dır.

Yazımızda bahsedilen diğer iki ülkenin aksine herhangi bir ülkeyle kara sınırı yoktur. Her ne kadar kreol ve pidgin dilleri yalnızca kara sınırlarında ortaya çıkmasa da, Avustralya’nın herhangi bir ülkeyle kara sınırının bulunmaması bu tür dil temasının sınırlı olmasına yol açmıştır. Bu durum, sınır bölgelerinde ticaret yoluyla oluşan pidgin ve kreol dillerinin ve bu yolla gerçekleşen dil aktarımının kara yoluyla ticaret gerçekleştiren ülkelere kıyasla daha kısıtlı olacağı anlamına gelmektedir. Buna rağmen bu durum Avustralya’daki dil çeşitliliğinin tamamen ortadan kalkmasına yol açmamıştır.

Avustralya’nın tarihsel süreç boyunca kıtada yaşayan yerli halkları dil çeşitliliğine önemli ölçüde katkı sağlamıştır. Bu durum Avrupa sömürgeciliği ile son bulmuştur. Bu döneme kadar Avustralya 250-300 kadar yerli dile ev sahipliği yapmıştır. Bu diller Aborjin toplulukları tarafından konuşulmuştur. 18. yüzyılda ise birçok yerde sömürge politikası uygulayan İngiltere, Avustralya’ya da ayak bastı. Devamında İngiliz yerleşimciler geldi ve İngilizce yönetim ve eğitim dili oldu. Bunun sonucunda birçok yerli dil ya yok oldu ya da eski yaygınlığını kaybetti. Buna rağmen ilerleyen yıllarda kaybolan bu dil çeşitliliğini tekrardan canlandıran bazı gelişmeler yaşanmıştır. Peki nasıl?

Bu sorunun cevabının arkasında Avustralya’nın nüfus yapısını etkilemiş olan derin bir politik tarihsel olay durmaktadır. İkinci Dünya Savaşı‘nın ardından nüfus kaybı yaşayan ve ekonomik büyümeye ihtiyaç duyan bu ülke karşılaştığı problemi çözmek adına bir göç politikası başlatmıştır. Plan, dünyanın geri kalan kısmından düzenli göçler alarak hem nüfus oranını arttırmak hem de gelecek işçilerle birlikte ekonomik gelişimi hızlandırmaktır ve öyle de olur. Göç politikası başarılı bir şekilde yürütülerek Avrupa’dan ve devamında Asya ve Orta Doğu’dan göçmenler Avustralya’ya ulaşmıştır. Bu süreç İngilizce dışındaki dillerde önemli bir artışa sebep olmuştur. Sonuç olarak, göçmen dilleri bu ülkenin dil çeşitliliğinin merkezi bileşeni haline gelmiştir.

2021 Avustralya Census verilerine göre Mandarin (temelinde Pekin lehçesi olan resmi Çin dili) %23.2’lik oranla Avustralya’da İngilizceden sonra en çok konuşulan dildir. Devamında bu dili Arapça (%12.4), Vietnam dili (%10.9) ve Kantonca (%10) takip etmektedir.

Sonuç

Yazımızda incelenen üç farklı coğrafyaya ait üç ülkenin dil çeşitliliği konusundaki tarihsel geçmişleri açıklanmıştır. Güney Afrika’da dil çeşitliliğinin arka planında zengin kültürel çeşitlilik ve dil tarihi konusundaki önemi dururken, İsviçre’de ise tarihsel süreç ve devlet politikaları çokdilli yapının oluşmasına ve korunmasına katkı sağlamıştır. Avustralya ise öncelikle sömürgecilik sebebiyle kendi çokdilli yapısının önemli bir kısmını kaybetmiştir. Ardından İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı nüfus eksikliğini ve ekonomik kalkınma ihtiyacını gidermek amacıyla uygulanan göç politikaları sayesinde ülkede çokdillilik yeniden ortaya çıkmıştır. Bu örnekler dil çeşitliliğinin yalnızca coğrafi koşullarla değil, aynı zamanda tarihsel süreçler, kültürel etkileşimler ve devlet politikaları ile şekillendiğini göstermektedir.