Bilinci Tanımlamak Neden Yetmiyor? Katmanlı Bir Çalışma Çerçevesi ile Bilinç Tartışmalarındaki Kavramsal Kilidi Açmak

Bilinci Tanımlamak Neden Yetmiyor?

Katmanlı Bir Çalışma Çerçevesi ile Bilinç Tartışmalarındaki Kavramsal Kilidi Açmak

Giriş: Aynı Soruda Neden Sürekli Takılıyoruz?

^{[1], [2], [3], [4]}

Bilinç araştırmaları onlarca yıldır aynı noktada dönüyor

Tanımlar çoğalıyor, teoriler çeşitleniyor, fakat tartışmalar nadiren ilerliyor. Bunun nedeni, bilincin “zor” bir problem olması değil; yanlış bir yerden ele alınması olabilir.

Bu yazının temel iddiası şu:

Bilinçle ilgili anlaşmazlıkların büyük bölümü, bilinci tek bir düzlemde —özellikle tanım düzleminde— ele almaya çalışmamızdan kaynaklanıyor.

Tanımı merkeze koyduğumuzda, farkında olmadan şu varsayımı yapıyoruz:

“Doğru tanımı bulursak, bilinci de anlamış oluruz.”

Oysa bilim tarihinde pek çok karmaşık olgu, tanımla değil işleyişle çözülmüştür. Bilinç de bu olgulardan biri olabilir.

Bu yazıda bilinci ontolojik bir nesne olarak tanımlamak yerine, katmanlı bir çalışma süreci olarak ele almayı öneriyorum.

⸻

1. Sorunun Kökü: Tanımı Mekanizmanın Yerine Koymak

Bilinç literatüründe sıkça karşılaşılan bir hata vardır:

Tanım, mekanizmanın yerine geçirilir.

Bir teori bilinç için bir tanım önerdiğinde, çoğu zaman şu sonuç doğar:

• O tanımı paylaşmayan herkes “bilinci anlamamış” sayılır.

• Tartışma, gözlemlenebilir süreçlerden kopar.

• Kavramsal kamplar oluşur.

Bu durum özellikle şu sorularda kendini gösterir:

• “Bilinç öznel deneyim midir?”

• “Bilinç bilgi bütünleşmesi midir?”

• “Bilinç meta-farkındalık mıdır?”

Agora Bilim Pazarı

Mühendislik Öğrencileri İçin MATLAB Kılavuzu

• Boyut: 19*27
• Sayfa Sayısı: 279
• Basım: 2
• ISBN No: 9786052825426

Devamını Göster

₺749.00

Satın Al Tüm Ürünler

Bu soruların her biri, farklı katmanlara ait olguları tek bir cümleye sıkıştırmaya çalışır. Sonuçta ortaya çözüm değil, kavga çıkar.

⸻

2. Önerilen Ayrım: Üç Temel Katman

Bu tıkanıklığı aşmak için basit ama güçlü bir ayrım öneriyorum:

Tanım ≠ Mekanizma ≠ Arayüz

Bu yazı yalnızca ilk iki katmana odaklanıyor.

⸻

Katman 0 — Tanım Katmanı (Statik)

Tanım katmanı şunları kapsar:

• Kavramlar

• Sözcükler

• Teorik etiketler

Tanımlar:

• Ezberlenebilir

• Aktarılabilir

• Bağlama duyarlıdır

Ama tek başına şunu yapamazlar:

• Bir süreci çalıştırmazlar

• Bir sistemi açıklamazlar

• Bir davranışı üretmezler

Bu nedenle tanımlar amaç değil araçtır.

Bilinci burada sabitlemeye çalışmak, kaçınılmaz olarak dogmatizme yol açar.

⸻

Katman 1 — Mekanizma Katmanı (Dinamik)

Mekanizma katmanı, bilincin nasıl çalıştığıyla ilgilidir.

Burada sorulan sorular şunlardır:

• Hangi süreçler hangi koşullarda devreye girer?

• Sistem neyi izler, neyi bastırır?

• Hangi durumda hangi işlev öncelik kazanır?

Bu katman:

• Öğrenilebilir

• Test edilebilir

• Karşılaştırılabilir

Önemli bir nokta şudur:

Aynı mekanizma, farklı bağlamlarda farklı biçimlerde deneyimlenebilir.

Bu bizi tanım kavgalarından çıkarıp, süreç analizine taşır.

⸻

3. Neden “Tek Doğru Tanım” Arayışı Sorunlu?

Çünkü tanım katmanı, mekanizma katmanına göre:

• Daha yavaştır

• Daha kaba çözünürlüklüdür

• Daha fazla kültürel yük taşır

Bu yüzden şunlar sık görülür:

• Aynı mekanizmayı tarif eden farklı teoriler

• Aynı deneyimi açıklamaya çalışan çelişkili kavramlar

• “Sen bilinçten bunu mu anlıyorsun?” tartışmaları

Bu bir tutarsızlık değil.

Bu, katmanların karıştırılmasıdır.

Tanım katmanında yaşanan anlaşmazlıklar, çoğu zaman mekanizma katmanında bir karşılığa sahiptir. Ancak tanımı merkeze aldığımızda, bu karşılık görünmez hale gelir.

⸻

4. Bu Yaklaşım Ne Sağlıyor?

Bu katmanlı ayrım sayesinde şunlar mümkün hale gelir:

• Farklı bilinç teorileri, “doğru–yanlış” ekseninde değil, hangi katmanda neyi ele aldıkları açısından değerlendirilir.

• Aynı sürecin, farklı tanımlarla anlatılabileceği kabul edilir.

• Tartışma, ontolojik iddialardan metodolojik açıklamalara kayar.

En kritik kazanım şudur:

Bilinci tanımlamak yerine, bilinçle çalışmaya başlarız.

⸻

Sonuç: Tanımı Değil, Süreci Merkeze Almak

Bu yazı bir bilinç teorisi önermiyor.

Bir “doğru tanım” iddiasında bulunmuyor.

Bunun yerine şunu öneriyor:

• Bilinci tek bir cümleye kilitlemek yerine

• Katmanlı bir çalışma alanı olarak ele almak

Özetle:

Tanımlar ezberlenir,

mekanizmalar öğrenilir.

Bilinç araştırmalarında ilerlemek istiyorsak, tanımı savunmak yerine mekanizmayı anlamayı; mekanizmayı anlamak için de katmanları ayırmayı öğrenmemiz gerekiyor.