Bilinç Bir Hata mı?

Yaşamın çizdiği sınırlardan benliğin kurduğu dünyaya

Ercan Ataçay | Felsefe ve bilim | Yaklaşık 10 dakikalık okuma

Kısa açıklama: Haddim olmayarak kaleme aldığım bu düşünsel yazının geliştirilmesi aşamasında yapay zeka uygulamasından editoryal ve kaynak tarama desteği alınmıştır.

Bilinç bizi evrenden koparan bir hata mı, yoksa yaşamın zorunlu olarak kurduğu sınırları görünür kılan bir model mi?

Bir hücreyi düşünelim. Ne geçmişi hakkında bir hikâyesi vardır ne de gelecekte kim olmak istediğine ilişkin bir tasarısı. Evrenin anlamını sorgulamaz, kendisine neden yaşaması gerektiğini sormaz. Yine de çevresindeki bazı değişikliklere yönelir, bazılarından uzaklaşır ve iç dengesini korumaya çalışır. Besin ile zehir, uygun sıcaklık ile ölümcül sıcaklık, içeri ile dışarı arasında ayrımlar yapar.

Bu basit tablo bizi zor bir soruya götürür: Canlılık nerede biter, bilinç nerede başlar? Bir organizmanın yaşamını sürdürmesi için çevresini seçici biçimde değerlendirmesi, onun en ilkel anlamda bilinçli olduğunu mu gösterir? Yoksa biz, insana özgü deneyimi geriye doğru yansıtarak hücreye gereğinden fazla anlam mı yüklüyoruz?

Bu yazıda bu sorulara kesin bir çözüm sunduğumu iddia etmeyeceğim. Daha sınırlı fakat savunulabilir bir düşünce geliştirmek amacındayım: Yaşam çevresiyle arasına işlevsel sınırlar koyar; bilinç bu sınırları yaşanan bir beden, dünya ve benlik hâline getirir. Sorun bilincin varlığı değil, zihnin kendi kurduğu ayrımları gerçekliğin değişmez parçaları sanmasıdır. Bu duruma modelsel ayrışma diyeceğim.

Yaşam sınır kurar; bilinç sınırı deneyime dönüştürür; benlik ise bu sınırı mutlaklaştırabilir.

Yaşam entropiye karşı gelmez

Canlılar ilk bakışta doğanın genel eğilimine meydan okuyor gibi görünür. Bir organizma dağılmak yerine düzenini korur, kendini onarır ve kimi zaman çoğalır. Buradan hareketle yaşamın entropiye karşı geldiğini söylemek çekicidir; fakat fiziksel olarak doğru değildir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Canlı bir varlık kapalı bir kutu değildir. Çevresinden enerji ve madde alır; ısıyı ve dönüşüm ürünlerini yeniden çevresine verir. Kendi içindeki düzeni sürdürürken organizma ile çevrenin toplam entropisi azalmış olmaz. Yaşam, termodinamiğin dışına çıkmaz; onun izin verdiği koşullar içinde, dengeden uzakta varlığını sürdürür.

Bu ayrım önemlidir. Entropi bize canlılığın neden sürekli enerji alışverişine, düzenlemeye ve çevresel duyarlılığa ihtiyaç duyduğunu anlatabilir. Fakat tek başına öznel deneyimi açıklamaz. Kristaller de düzenli yapılar oluşturur, kasırgalar da kendini bir süre koruyan örgütlü örüntülerdir. Onlara yalnızca düzenli oldukları için bilinç atfetmeyiz. Entropi bilincin açıklaması değil, yaşamın hareket ettiği fiziksel zemindir.

Bir hücre dünyayı anlamlandırır mı

Hücre zarı içerisi ile dışarısı arasında gerçek bir ayrım kurar. Fakat bu ayrım mutlak bir duvar değildir. Hücre, varlığını ancak çevresiyle madde ve enerji alışverişi yaparak sürdürebilir. Sınır onu çevresinden koparmaz; çevresiyle ilişkisinin nasıl gerçekleşeceğini düzenler.

Otopoyez yaklaşımı canlıyı, kendisini oluşturan bileşenleri üreten ve bu üretim ağı sayesinde bütünlüğünü sürdüren bir sistem olarak ele alır. Enaktivist düşünce ise buna bir adım daha ekler: Çevredeki farklar, organizmanın yaşamını sürdürmesi bakımından değer kazanır. Bakteri için belirli bir kimyasal yoğunluk yalnızca fiziksel bir veri değildir; yaklaşılması ya da uzaklaşılması gereken bir durumdur.

Buna temel ya da adaptif anlamlandırma diyebiliriz. Ancak anlamlandırma sözcüğü bizi yanıltmamalı. Bakteri besini kavramsal olarak düşünmez, ağaç ışığa yönelirken varoluş amacını tartışmaz. Burada söz konusu olan şey, çevresel değişimlerle organizmanın devamlılık koşulları arasında kurulmuş seçici ilişkidir. Bu düzeyde davranış ve düzenleme vardır; öznel deneyimin bulunup bulunmadığı ise açık bir sorudur.

Canlılık ile bilinç aynı şey değildir

Canlılık ile bilinç arasında bir süreklilik bulunması, ikisini özdeş kılmamızı gerektirmez. Her canlı kendi koşullarını düzenler; fakat her düzenleyici sistemin bir şeyler hissettiğini bilmiyoruz. Bir termostat sıcaklığa göre tepki verir. Buna rağmen termostatın sıcaklığı deneyimlediğini söylemek için gerekçemiz yoktur.

Canlı sistemler termostattan çok daha karmaşıktır: Kendilerini üretir, hasarı onarır, öğrenir ve farklı zaman ölçeklerinde uyum sağlarlar. Yine de karmaşıklık ile hissediş arasındaki geçiş açıklanmaya muhtaçtır. Bilgi işleme hangi koşullarda bir organizma için yaşanan bir şey hâline gelir? Bilincin zor problemi tam olarak burada karşımıza çıkar.

Bu nedenle en güvenli yaklaşım, yaşamdan bilince düz bir çizgi çekmek yerine aşamalardan söz etmektir: düzenleme, temel biliş, olası minimal deneyim, öz farkındalık ve öz düşünümsellik. Bu basamaklar arasında kesin sınırlar olmayabilir; fakat kavramsal ayrımlarımızı korumazsak bir hücrenin yöneliminden insanın kendisini sorgulamasına kadar her şeyi aynı sözcükle açıklamış oluruz. O zaman bilinç kavramı açıklayıcı gücünü kaybeder.

Bilinç dünyayı göstermez dünyayı kurar

Gündelik deneyimde dış dünyanın bize olduğu gibi verildiğini düşünürüz. Oysa beyin, duyulardan gelen sınırlı ve gürültülü verileri geçmiş deneyimlerle, beklentilerle ve bedenin ihtiyaçlarıyla birleştirir. Algıladığımız dünya, dış gerçekliğin eksiksiz bir kopyası değil; eylemde bulunmamızı sağlayan sürekli güncellenen bir modeldir.

Bu, dış dünyanın yalnızca hayal olduğu anlamına gelmez. Modellerimiz dirençle karşılaşır, başarısız olur ve kanıtlarla düzeltilebilir. Ateşe dokunmak yakar; uçurum, onu nasıl adlandırdığımızdan bağımsız olarak tehlikelidir. Ancak renkler, nesne sınırları, önem sıraları ve benlik duygusu, gerçeklikle organizma arasındaki karşılaşmada biçimlenir.

Model kurmak bir kusur değil, evrimsel bir kazanımdır. Organizma her ayrıntıyı aynı anda işleyemez. Hayatta kalmak için bazı farkları öne çıkarması, bazılarını ihmal etmesi ve geleceğe ilişkin tahminler üretmesi gerekir. Bilincin başarısı da burada yatar: Karmaşık çevreyi yaşanabilir bir dünyaya dönüştürür.

Agora Bilim Pazarı

PALME 11.SINIF JOKER FELSEFE TEMATİK SORU KİTABI

Devamını Göster

₺350,61

Satın Al Tüm Ürünler

Benlik yararlı bir modeldir

Beyin yalnızca çevreyi değil, bedeni ve eyleyen kişiyi de modeller. Beden sahipliği, hareketlerimizin bize ait olduğu duygusu, anılarımız ve geleceğe dönük amaçlarımız bir süreklilik içinde birleştirilir. Ortaya, zaman boyunca aynı kişi olduğumuz hissi çıkar.

Bu benliğin bütünüyle sahte olduğu anlamına gelmez. Benlik biyolojik, psikolojik, hukuki ve toplumsal sonuçları olan gerçek bir süreçtir. Fakat değişmeyen, kendi başına duran ve ilişkilerden bağımsız bir töz olmak zorunda değildir. Bir girdap gerçektir; nehirden ayrı bir madde olmadığı için gerçekliğini kaybetmez. Benlik de beden, çevre, bellek ve toplumsal ilişkiler içindeki devamlı bir örüntü olarak düşünülebilir.

Buradaki kritik nokta modelin şeffaflığıdır. Normal koşullarda zihnimiz bir model ürettiğini deneyimin içinde göstermez. Kırmızıyı meydana getiren sinirsel işlemleri görmeyiz; kırmızı nesneyi doğrudan karşımızda buluruz. Benzer biçimde, benlik modelinin kurulmasını izlemez; kendimizi dünyanın karşısında duran, kesintisiz ve bağımsız bir özne olarak yaşarız.

Asıl hata nerede başlıyor

İlk düşüncem, bilincin kendisinin evrimsel bir hata olabileceğiydi. Fakat bu ifade eleştiriye dayanmaz. Bilinç çevreyi bütünleştirme, esnek davranma, uzun vadeli plan yapma, başkalarının niyetlerini anlama ve kendi davranışımızı değerlendirme bakımından güçlü bir kazanımdır. Bir hata olsaydı bu kadar yaygın ve işlevsel sonuçlar üretmesini açıklamak güçleşirdi.

Daha sağlam tez şudur: Hata bilinçte değil, bilincin ürettiği modellerin şeyleştirilmesindedir. Zihin, eylem için çizdiği sınırları gerçekliğin kendi içinde bulunan mutlak bölünmeler gibi yaşayabilir. İçerisi ile dışarısı, ben ile dünya, insan ile doğa arasındaki işlevsel ayrımlar ontolojik uçurumlara dönüşür.

Modelsel ayrışma adını verdiğim durum budur. Organizma gerçekte çevresiyle solunum, beslenme, ısı alışverişi, mikrobiyal yaşam ve toplumsal ilişkiler üzerinden sürekli bağlıdır. Buna rağmen kendisini bu ağın karşısında duran bağımsız bir gözlemci olarak tasarlar. Fiziksel kopuş yoktur; fakat deneyimsel ve kavramsal bir kopuş yaşanır.

Bilinç dünyadan kopuş yaratmaz; var olan işlevsel sınırları mutlak bir kopuş gibi yaşatabilir.

Dil hem ayırır hem de düzeltir

Dil dünyayı ilk kez parçalara ayırmaz. Dil öncesi canlılar da nesneleri, tehlikeleri ve beden sınırlarını ayırt edebilir. Fakat dil, geçici ayrımları adlandırır; onları paylaşılabilir ve kuşaktan kuşağa aktarılabilir hâle getirir. Böylece yararlı kategoriler zamanla gerçekliğin değişmez yapılarıymış gibi katılaşabilir.

Ağaç sözcüğü, kökleri, toprağı, suyu, mantar ağlarını, mikroorganizmaları, atmosferi ve uzun bir zamanı tek bir nesne altında toplar. Bu sadeleştirme iletişim için gereklidir. Yine de sözcüğün sınırı, sürecin bütün ilişkilerini tüketmez. Haritayı araziyle karıştırdığımızda modelsel ayrışma güçlenir.

Fakat dil yalnızca sorunun kaynağı değildir. Kendi kavramlarımızı eleştirmemizi, farklı bakış açılarını karşılaştırmamızı ve bilimsel ölçümlerle yanlışlarımızı düzeltmemizi de dil sağlar. İnsan zihni ayrımları katılaştırabilen bir kapasiteye sahiptir; aynı kapasite onların geçici ve ilişkisel olduğunu görmemize de imkân verir.

Evren biz olmadan uyum içinde miydi?

Bitkilerin, mantarların ve hayvanların evrenin anlamını sorgulamaması onları otomatik olarak daha bilge ya da doğayla kusursuz bir uyum içinde yapmaz. Canlılar kaynaklar için rekabet eder, başka canlıları tüketir ve çevrelerini dönüştürür. Evrimsel uyum, kozmik denge veya ahlaki iyilik değil; belirli koşullarda yaşamayı ve üremeyi başarabilmek demektir.

Bu nedenle insan öncesi yaşamı kayıp bir bütünlük çağı olarak romantikleştirmek doğru olmaz. İnsanın ayırt edici sorunu, sınırlar kurması değil; bu sınırları kavramlarla katılaştırma ve toplumsal sistemlere dönüştürme gücüdür. Aynı zamanda insan, yaptığı ayrımın farkına varıp onu yeniden değerlendirebilen canlıdır.

Evrenle bir olmak ne anlama gelebilir

İnsan bedeni evrene dışarıdan eklenmiş değildir. Bedenimizdeki maddeler yıldızlarda, atmosferde, toprakta ve başka canlılarda yer almış fiziksel bileşenlerden oluşur. Varlığımızı çevreyle kesintisiz madde ve enerji alışverişi sayesinde sürdürürüz. Bu anlamda evrensel süreçlerin yerel ve geçici bir örgütlenmesiyiz.

Fakat buradan evrenin tamamının bilinçli olduğu ya da insan bilincinin kuantum alanlarıyla özel bir birlik kurduğu sonucu çıkmaz. Kuantum fiziği maddenin temel yapısını açıklar; tek başına kişisel deneyimin evrenle birleştiğini kanıtlamaz. Bilimsel olarak savunulabilir ifade daha ölçülüdür: Benlik evrenden kopuk bir varlık değil, evren içindeki ilişkiler sayesinde sürdürülen bir süreçtir.

Saf bilinç yerine model farkındalığı

Hiçbir ayrım, bellek veya içerik taşımayan saf bir bilincin gündelik yaşamı sürdürebileceği düşüncesi biyolojik olarak zayıftır. Hareket etmek, beslenmek ve tehlikeden kaçmak için durumlar arasında ayrım yapmak gerekir. Canlı bir zihin bütünüyle modelsiz yaşayamaz.

Yine de daha savunulabilir bir imkân vardır: Modelden kurtulmak değil, modelin model olduğunu fark etmek. Benlik ve dünya ayrımları kullanılmaya devam eder; fakat bunların geçici, ilişkisel ve düzeltilebilir yapılar olduğu kavranır. Meditasyon, sanatsal üretim, akış deneyimi ve doğaya yoğun dikkat gibi durumlar, öz izleme azalırken algısal açıklığın sürüp sürmediğini araştırmak için ilginç alanlar sunar.

Böyle bir farkındalık mistik bir kesinlik vermek zorunda değildir. Tam tersine, kendi bakışımızın sınırlı olduğunu kabul etmemizi sağlar. Olgun bilinç, bütün sınırlarını kaybeden değil; sınırlarını kullanırken onları mutlaklaştırmayan bilinç olabilir.

Bu düşünce nasıl sınanabilir

Şeffaf Sınırlar yaklaşımı yalnızca şiirsel bir benzetme olarak kalmamalıdır. Bilimsel değer kazanması için gözlenebilir sonuçlar üretmesi gerekir. Örneğin beden sahipliği ve eylem duygusunu geçici olarak değiştiren deneylerin, kişilerin benlik sınırlarını ne kadar sabit gördüğünü etkileyip etkilemediği araştırılabilir. Akış veya bazı meditasyon durumlarında öz izleme azalırken görevle ilgili algısal duyarlılığın korunup korunmadığı ölçülebilir.

Benlik ve dünya modellerinin geçiciliğini öğreten uygulamaların, kişilerin kendi yargılarına duyduğu aşırı kesinliği azaltırken kanıta dayalı karar verme becerisini koruyup korumadığı da sınanabilir. İlişkisel benlik anlayışı ile empati veya çevresel sorumluluk arasında bağ bulunabilir; fakat böyle bir ilişkinin kültür, kişilik ve beklenti etkilerinden ayrılması gerekir.

Bu öngörüler desteklenmezse yaklaşımın kapsamı daraltılmalıdır. Bir düşüncenin bilimle ilişki kurması, bilimsel sözcükler kullanmasına değil, hangi koşullarda yanlışlanabileceğini gösterebilmesine bağlıdır.

Sonuç

Başladığımız soruya dönersek: Bilinç bir hata mıdır? Büyük olasılıkla hayır. Bilinç, yaşamın çevresiyle kurduğu seçici ilişkileri yaşanan bir dünyaya dönüştüren güçlü bir biyolojik olanaktır. Benlik de bu dünyanın içinde eylemi, belleği ve sorumluluğu düzenleyen yararlı bir modeldir.

Yanılsama, bu modellerin varlığında değil; onların nasıl kurulduğunu göremediğimiz için çizdikleri sınırları gerçekliğin mutlak parçaları sanmamızda başlar. İnsan evrenden fiziksel olarak ayrılmaz; fakat ayrılığı modelsel olarak yaşayabilir. Bu yaşantı kaçınılmaz olabilir, fakat sorgulanamaz değildir.

Belki de ulaşabileceğimiz şey modelsiz, saf ve evrenle bütünüyle kaynaşmış bir bilinç değildir. Daha gerçekçi hedef, kendi haritalarını gerçekliğin bütünü sanmayan bir bilinçtir. Dünyayı parçalara ayırmadan yaşayamayız; fakat ayırdığımız parçaların birbirinden bütünüyle kopuk olmadığını hatırlayabiliriz.

Olgun bilinç, sınırları olmayan değil; kendi sınırlarının şeffaflığını azaltabilen bilinçtir.

Daha fazla okumak için

•Evan Thompson, Mind in Life

•Francisco Varela, Evan Thompson ve Eleanor Rosch, The Embodied Mind

•Thomas Metzinger, Being No One

•Andy Clark, öngörücü işleme üzerine çalışmaları

•Ezequiel Di Paolo, otopoyez ve adaptivite üzerine çalışmaları

•Karl Friston, serbest enerji ilkesi ve Markov battaniyeleri üzerine çalışmaları