Bu Reklamı Kapat

Bir Meta Olarak Paranın Ortaya Çıkışı: Deniz Kabuklarından Metal Paralara Yolculuk...

Bir Meta Olarak Paranın Ortaya Çıkışı: Deniz Kabuklarından Metal Paralara Yolculuk...
Bu Reklamı Kapat
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
957 Okunma Sayısı
Notlarım
Bu Reklamı Kapat

Paranın ilk ortaya çıkışı genelde Lidya'da madeni paranın icadına dayandırılır ve bunu, paranın bulunmasıyla elde edilen ekonomik avantajların bir analizi izler. Ancak paranın hikayesi, ilk madeni paraların çok daha öncesine, ekonomik işlevlerinin yanı sıra giderdiği sosyal, kültürel ve siyasi ihtiyaçlara dayanmaktadır.

Klasik ekonomik teoride para, takas sisteminin eksiklerini gidermek için ortaya çıkan ve ticari faaliyetlerde takasın yerini alan bir meta olarak gösterilmektedir. Takasın en büyük zorluğu, karşılıklı isteklerinin kesişmesi gerekliliğidir. Buğdayı olan bir çiftçi süt almak istiyorsa, sadece sütü olan bir çiftçi bulması yetmez. Bulduğu çiftçinin de buğday istemesi gerekir. Ne bu bilgiye hızlıca ulaşacak ne de ürünlerini uzun süreler saklayacak teknolojiye sahip olan insan toplumlarının ticari faaliyetlerin sıklığı ve çeşitliliği arttıkça, takasın eksikliklerinin farkına vararak parayı icat ettiği uzun süre boyunca popüler bir görüş oldu.

Fakat bu anlatı, takasın belli durumlarda paraya karşı sahip olduğu avantajları göz ardı etmekle beraber, tarihi gerçeklikle de çelişmekte. Takas, paranın icadından sonra güncelliğini yitirmediği gibi, tarih boyunca paranın üzerine düşen görevleri yapamadığı zamanlarda ticari bir araç olarak tekrar popüler hale gelmiştir. 1945 ve 1954 yılları arasında paranın kullanılmadığı 588 ticari anlaşma gerçekleşmiştir. 1946’da İngiltere’nin tahıl karşılığında SSCB'ye Rolls Royce Nene jet motorları satması, bunlardan sadece bir tanesidir. 1990 yılında ise SSCB, Pepsi'den votka ve savaş gemisi karşılığında kola satın aldı. O zamanın parasıyla 3 milyar dolar değerinde olan bu anlaşma, bize takasın yakın tarihte bile ne kadar büyük ölçülerde gerçekleştiğini gösteriyor.

Bu Reklamı Kapat

Paranın takasa kıyasla avantajları bulunsa da takasın eksiklerinin parayı zorunlu kılmadığı ortada. Bu yüzden madeni paralardan önce kullanılan ilkel paraların kullanıldıkları toplumlarda hangi amaçlara hizmet ettiğini incelemek, bize paranın nasıl ve neden ortaya çıktığı hakkında daha doğru bir fikir verecektir.

Paranın Amacı Ne?

Öncelikle para ve ilkel para arasındaki farkı anlamamız gerekiyor. Bir metanın "para" olarak adlandırılabilmesi için üç temel özelliğe ihtiyacı var:

  1. değer ölçüsü ve hesap birimi olma,
  2. mübadele aracı olma,
  3. değer saklama aracı olma.

İlkel paralar bu özelliklerin bir kısmına kısmen veya tamamen sahip olup madeni para veya madeni paranın bir türevi (banknot gibi) olmayan metalardır.

Bu Reklamı Kapat

Tambua: Para Olarak Kullanılan Balina Dişleri

Pek çok teknolojik buluş gibi ilkel paraların da ilk kullanılma amaçları ile sonradan üstlendikleri görevler farklıydı. Dini ritüellerde veya günlük hayatta süs eşyası olarak kullanılan nesneler zamanla para işlevi görmeye başladılar. Bu tür nesnelerin değeri üzerinde toplumun büyük çoğunluğunun uzlaşmasının sebebi ticari ve finansal ölçütler değil, kültürel ve sosyal değerlerdi. Fiji'de kullanılan tambua isimli balina dişleri, ilkel paraların en güzel örneklerinden. Günümüzde hala resmi seremonilerin önemli bir parçası olarak kullanılan tambua, dini seremonilerde ve süs eşyası olarak da önemli bir yere sahipti. Ticari kullanımları kültürel değerinin gölgesinde kalsa da tambua, zaman zaman paranın işlevlerini karşılamıştır. Fiji Adası'nın Britanya'nın bir parçası haline geldiği 1874 yılından sonra bile yerel valiler, kendilerine sterlin yerine tambua ile ödeme yapılmasını tercih etmiş, bu yolla prestijlerini gösterebileceklerini söylemişlerdir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Deniz Kabukları da Para Olarak Kullanılabilir!

Süs eşyası olmakla birlikte, kolay sayılabilmeleri ve bozulmamaları ile taşınabilir, taklit edilememeleri ile de güvenilir para birimleri olan deniz kabukları da ilkel paralar arasında önemli bir yere sahipler. Batı Afrika'dan Okyanusya'ya, Kuzey Amerika'dan Çin'e kadar kabuk paralar, uzun bir zaman dilimi boyunca dünyanın pek çok yerinde alışveriş için kullanıldılar.

Klasik Çincede "para", deniz kabuğunun piktografıyla ifade edildi ve deniz kabuğu şeklinde dövülen bronzlar madeni paranın ilk prototipleri arasında sayıldı. Üstelik Çin tarihi boyunca madeni para birimlerinin görevlerini yerine getiremedikleri zamanlarda, tıpkı takas gibi, deniz kabukları tekrar popüler metalar haline geldiler.

Avrupalıların kolonilerinde de deniz kabukları modern paranın rakibi olarak uzun bir süre varlıklarını sürdürdüler. Afrika’da deniz kabuklarının dolaşımdan tamamen kalkması 20. yüzyılın ortalarına kadar sürdü.

Madeni Para Çağı

Metallerin İlk Çağ insanının hayatında önemli bir yere sahip olmaya başlamasıyla, madeni paraların ilk temeli atılmış oldu. Doğada bol miktarda bulunan metaller, "süs eşyası" olarak gördükleri ilginin yanında, insanların metalurji yetenekleri geliştikçe daha fazla talep edilmeye ve pek çok farklı insan topluluğu tarafından kullanılmalarıyla ortak bir değer olmaya başladılar.

Metaller, aynı zamanda dayanaklı, kolayca taşınabilir ve bölünebilirlerdi. Metallerin bu özellikleri para olarak kullanımlarının önünü açtı. Özellikle Babil'de erken bir bankacılık sistemiyle beraber metallerin ödeme için kullanılması yaygınlaştı. İlk başlarda tahıl ürünlerinin tapınaklara getirilip kayda alınmasıyla başlayan bu sistem, zamanla diğer tarım ürünlerini ve gümüş ve altın gibi metalleri de kapsadı.

Bu Reklamı Kapat

Tapınaklar, bu değerli madenlerin tutulması için güvenli yerlerdi ve müşteriler kil tabletlere yazılı olan makbuzları aracılığıyla mevduatın bir kısmını veya tamamını alabiliyorlardı. Bu mevduat aracılığıyla yapılan ödemeler giderek yaygınlaştı ve metallerin ticaretteki kullanım alanları oldukça genişlemiş oldu.

Çin'de Madeni Para Devrimi

Çin'deyse M.Ö. 1000 yılı civarlarında, Zhou Hanedanı döneminde önceden bahsettiğimiz bronz deniz kabuklarının yanında bronzdan kılıç, çapa ve kürekler de para olarak kullanıldı. Yaklaşık 300 yıl sonra, Lidya'dakinden tamamen bağımsız bir sürecin sonucunda ve Lidya'dakiyle neredeyse aynı zamanda Çin'de de ilk madeni paralar kullanılmaya başlandı. Lidya'dakilerin aksine bu madeni paralar, gümüş ve altın karışımı değil, daha değersiz olan bronzdan yapıldılar. Çin'deki sikkelerin karakteristiği olan ortalarındaki delikler de bunun sonucunda ortaya çıktı. Çünkü ödemelerde kullanılması gereken para adedi fazlaydı ve ortadaki deliklerden ip geçirilmesi aracılığıyla sikkeler daha rahat taşınıyordu.

Lidyalılar ve Modern Paranın İcadı

M.Ö. 7. yüzyıla gelindiğinde Lidya'da, günümüzdeki paraların atası olan madeni paralar kullanılmaya başlandı. Bundan sonra para, inanılmaz bir hızla yayılmaya başladı. İyonyalı şehir devletleri, ticari partnerleri olan Lidya’dan bu teknolojiyi almakta tereddüt etmediler. Onların aracılığıyla Ege'deki diğer Yunan şehir devletlerine, Yunanların kolonileşme hareketleri ve ticari seferleri sonucunda Akdeniz’in ve Karadeniz’in dört bir tarafına yayıldı.

MÖ. 5. yüzyılda Pers İmparatorluğu’nda satraplar, başa geçtikleri satraplıklarda kendi paralarını darp etmeye başlamış, Yunan şehir devletleri de para darp etmeyi bağımsızlıklarının simgesi olarak görmüşlerdi. MÖ. 450 yılında Atina, müttefiklerine Atina drahmisinin kullanımını dayatarak bu devletler üzerindeki nüfuzunu arttırdı ve Atina'yı Ege'deki ticaret ağlarının merkezine yerleştirdi. Atina drahmisinin kullanım alanı, Akdeniz ve Karadeniz havzasıyla da sınırlı kalmadı. MÖ. 500-485 yıllarından kalma Atina drahmisine Pakistan'ın Çarseda kentinin yakınlarında, üretildiği yerden 4000 kilometre uzaklıkta bile rastlandı. Siyasi gücün ve egemenliğin sembolü haline gelen para, bu özelliğini günümüzde de koruyor.

Bu Reklamı Kapat

Sonuç

Ekonomi bilimi içinde disiplinler arası çalışma yaygın olsa da özellikle parasal politika konusunda disiplinler arası bir yaklaşımın ne kadar önemli olduğu ortadadır. Ortaya çıkarken geçirdiği süreçlerin de gösterdiği gibi para, ekonomik işlevlerinin ötesinde bir metadır. Paranın değerini, ticari ve finansal işlevlerini ne ölçüde karşıladığı kadar, parayı basan siyasi otoritenin gücü, paranın sosyal sınıfları nasıl şekillendirdiği ve parayı kullanan insanların onu nasıl algıladığı etkiler.

Enflasyonun tekrar canlandığı Dünya ekonomisinde ve Türkiye gibi para biriminin değerini korumakta zorlanan ülkelerde paraya dair daha kapsamlı bir anlayışa sahip olmak, gelecekteki politikalar için kritik bir öneme sahiptir. Parayı, can verdiği ekonomik faaliyetlerin yanı sıra, onu kullanan toplumun sosyal sınıflarını ve onu kullanan insanların algılarını da dikkate alarak kontrol etmek, parasal politikaların istenilen etkiyi yaratmasına yardımcı olacaktır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 4
  • Bilim Budur! 2
  • Umut Verici! 2
  • Muhteşem! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • G. Davies. (2002). A History Of Money. ISBN: 978-0-7083-1717-4. Yayınevi: University of Wales Press.
  • W. Goetzman. (2016). Money Changes Everything: How Finance Made Civilization Possible. ISBN: 978-0-?91-14?78-1. Yayınevi: Princeton University Press.
  • P. Einzig. (2021). Primitive Money: In Its Ethnological, Historical And Economic Aspects. ISBN: 1483124738. Yayınevi: Pergamon.
  • P. Conradi. Pepsico Sets $3 Billion Barter Deal With Soviets. (30 Kasım 2021). Alındığı Tarih: 19 Kasım 2021.
  • Classical Numismatic Group. A Truly International Currency. (30 Kasım 2021). Alındığı Tarih: 19 Kasım 2021.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/01/2022 01:00:12 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11202

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Savunma
Kelebek
Cinsiyet Araştırmaları
Beyaz
Cinsel Seçilim
İnsanlar
Sinirbilim
İnsanlık
Diyet
Gen
Zihin
Kuş
Anatomi
Tümör
Köpekler
Mars
Bilimkurgu
Gerçek
Işık Hızı
Dil
Bilim Felsefesi
Kontrol
Dna
Evrim Kuramı
Kök Hücre
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et