Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Bilimsel Tartışma - 2: Mantık Hataları'na Giriş

Bilimsel Tartışma - 2: Mantık Hataları'na Giriş Nove da Firenze
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Bu yazı, Bilimsel Tartışma ve Münazara yazı dizisinin 2. yazısıdır. Dizinin ilk yazısına gitmek için buraya, dizideki tüm yazıları görmek için buraya tıklayınız. Yazı dizileri, EA Akademi'nin bir parçasıdır.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

“Mantık hatası” kalıbı, tıpkı "teori" sözcüğü gibi günümüzde, günlük dilde farklı, bilimde ve felsefede ise farklı anlamlarda kullanılan bir kalıptır. Günlük yaşantımızda genellikle anlayamadığımız ya da anlayamayacağımız kadar karmaşık olan olaylar için “Bu işte bir mantık hatası var.” deriz. Ancak bilim dünyasında mantık hataları, günlük dildeki kullanımı kapsamakla birlikte, burada göreceğiniz gibi çok daha geniş bir alanı içine almaktadır.

Mantık Hatası (İng: Logical Fallacy), isimden de anlaşılabileceği gibi, temel olarak, mantıklandırma sürecinde yapılan her türlü hata anlamına gelmektedir. Ancak mantık hataları, olgusal (gerçeksel) hatalardan (İng: factual error) farklıdır. Örnekleyelim:

  • Su, tanımı bilimsel olarak belirlenmiş “normal şartlar altında” 600 santigrat derecede kaynar.

Bu önerme (ifade), bir mantık hatası içermez; olgusal hata içerir. Normal şartlar altında (1 atmosfer basınç, 25 santigrat derece ortam sıcaklığı altında) su, santigrat bazında derecelendirilmiş bir ölçeğe göre 600 birim değil, 100 birim sıcaklıkta kaynamaya başlar.

Mantık hatalarını önceki kısımlarda izah ettiğimiz terimler çerçevesinde tanımlamamız da mümkündür: Tümdengelimsel (formel) mantık hataları, ulaştıkları sonuçlar için belirlenen öncüllerin sonuç için yeterli derecede destek içermediği argümanlara denmektedir. Birkaç örnek verelim:

  1. Öncül-1: Bir bilim insanı, bilim hakkında bir yorum yapıyorsa bu doğrudur.
  2. Öncül-2: Albert Einstein, Kuantum Mekaniği'nin deterministik (öngörülebilir) olduğunu belirtmektedir.
  3. Sonuç: Dolayısıyla Kuantum Mekaniği deterministiktir.

İlk bakışta bazılarınıza doğru gibi gelebilecek bu mantıklandırma (sonuçta Albert Einstein söylüyorsa, yanlış olma ihtimali var mıdır? Cevap: Evet!), temelde, ilerleyen kısımlarda değineceğimiz Otoriteye Başvurmak (İng: Appeal To Authority) olarak tanımlayacağımız bir mantık hatası içermektedir. Örneğin bu durumda, Öncül-1 her koşulda doğru olmak zorunda olmadığı için, sonuç da hatalı olmaktadır. Bu, tümdengelimsel (formel) mantık safsatasına bir örnektir. Ancak dikkat etmekte fayda var! Tümdengelimsel mantık safsatalarında öncüllerin hepsi doğru olsa da, çıkarım (sonuç) hatalı olabilir. Bir örnek verelim:

  1. Öncül-1: Elon Musk, Microsoft’a sahip olursa zengin olurdu.
  2. Öncül-2: Elon Musk zengindir.
  3. Sonuç: Elon Musk, Microsoft'a sahiptir.

Görülebileceği gibi, bu durumda verilen her iki öncül de doğrudur. Ancak bu iki öncülden yola çıkarak sonuca kesin olarak varılamaz; çünkü Elon Musk’ın zenginliğinin nedeni Microsoft’a sahip olması olmak zorunda değildir (ki Elon Musk, eğer bu kitap basıldıktan sonra bir çılgınlık olmazsa, Microsoft’a sahip değildir). Bu mantık safsatasını ilerde Ardılları Olumlama ya da bir diğer adıyla Ters Hata olarak tanımlayacağız. Bu, tümdengelimsel mantık hatasıdır; çünkü öncüller sonucu garanti etmemektedir. Alışmak için, bir örnek daha verelim. Bu defa, tıp dünyasından:

  1. Öncül-1: Eğer kanser olursam, kilo kaybederim.
  2. Öncül-2: 95 kilodan 75 kiloya düştüm.
  3. Sonuç: Kanserim.

Bu örnek de formel mantık hatalarına bir örnektir. Yine, varılan sonuç ifadesi, öncüller tarafından desteklenmemektedir. Öncüllerin her ikisi de doğrudur. Ancak kanserin tek bir belirtisi olmadığı gibi, tek bir belirtiden yola çıkarak kanser olduğunuz sonucuna varmak mümkün değildir. Ne yazık ki birçok hasta, kendi kendine teşhis koymaya meraklı olduğu için (özellikle de internetin bunu aşırı erişilebilir hale getirmiş olmasından ötürü), hatalı yargılara varmaktadırlar. Bu, mantık hatalarının en yaygın örneklerindendir. Bir başka örnek verelim, bu defa Evrim Ağacı’nın ilgi alanıyla alakalı olsun ve bir diyalog içerisine gömelim:

Ali: Evrim, Tanrı’nın var olduğu fikrine karşıdır. Sen de evrimi kabul ediyorsun, öyle değil mi? E öyleyse nasıl bir Tanrı’ya inanabilirsin ki?

Başak: Bu söylediğin bir mantık hatasıdır. Çünkü evrimsel biyoloji, kendi başına tanrılar veya dinler ile ilgili herhangi bir yargıya varmaz. Bunu yapan, insanların kendisidir. Bir insan evrimi kabul edip, bir yaratıcıya da inanabilir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Burada evrim-yaratılış ve teizm-ateizm tartışmalarının tüm boyutlarına değinemeyeceğiz; yeterince yerimiz yok. Ancak Başak’ın tespiti, salt olarak mantık safsataları perspektifinden doğrudur. Ali’nin birinci öncülü olan “Evrim, Tanrı fikrine karşıdır.” öncülü hatalı bir öncüldür; zira canlı popülasyonlarının nesiller içerisindeki gen ve özellik dağılımlarının değişimi olan evrimin Tanrı’nın varlığı ile doğrudan bir alakası yoktur. Elbette kişiler, kendi hayat felsefelerine bilimin veya bilim karşıtlığının çeşitli boyutlarını katabilmektedirler. Ancak öznel bir argümanı yalın bir bilimsel gerçek üzerine inşa etmek ve bundan yola çıkarak Aceleci Genelleme olarak tanımlayacağımız safsataya düşmek, hata olacaktır.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 10
  • Muhteşem! 8
  • Güldürdü 5
  • Umut Verici! 5
  • Bilim Budur! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • İnanılmaz 3
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Üzücü! 2
  • Grrr... *@$# 1
  • İğrenç! 1
  • Korkutucu! 1
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 13/07/2020 07:43:14 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/218

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Güncel
Nörobiyoloji
Ses Kaydı
Carl Sagan
Balıklar
Malzeme
İnsan Evrimi
Kuyruk
Kadın
Şüphecilik
Göğüs Hastalığı
Sıcaklık
Biyokimya
Albert Einstein
Mitler
Fizik
İklim
Beslenme Bilimi
Avcı
Robot
Devir
Uçma
Tüyler
İlaç
Homeostasis
Taksonomi
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Güvenlik bir batıl inançtır. Yaşam ya cüretkar bir maceradır, ya hiçbir şey!”
Helen Keller
Geri Bildirim Gönder