Atlardaki Don Çeşitliliği: Atların Evriminde Farklı Renkler Nasıl Oluştu?

Atlardaki Don Çeşitliliği: Atların Evriminde Farklı Renkler Nasıl Oluştu? Pixabay
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
4 dakika
1,248 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Sadakatiyle, gücüyle, asilliğiyle ve tüm ihtişamıyla yıllardan beri bizleri etkileyen atlar (Equus ferus caballus), Atgiller (Equidae) ailesinin üyesi olan memeli hayvanlardır. Modern atlar, Eosen Dönemi'nde (günümüzden yaklaşık 55-35 milyon yıl önce) var olan Eohippus cinsi ilkin atlardan evrimleşmiştir. Aradan geçen süreçte türlü sebeplerden ötürü atların birçok özelliği çeşitlenmiş, özellikle de kıl renklerinde, yani "donlardaki" çeşitlilik öne çıkmıştır.

Atların bedenlerini örten örtücü kıllara (ve bunların rengine) "don" adı verilir. Bu donlar, kılların bir bütün olarak sergilediği bir renk olabileceği gibi, birden fazla rengin karışımı şeklinde de olabilir. Atasal atların kuyruk, yele ve uzuvların koyu kahverengi, bedenin ise açık kahverengi olduğu bir dona sahip oldukları düşünülmektedir. Donlarının böyle olması, yaşadıkları yaban ortamında daha iyi kamufle olarak, avcılardan korunmalarını sağlamıştır. Pleistosen'in sonları ve Holosen'in başlarında ise donlarda siyah rengin belirginleşmeye başladığı düşünülmektedir.

Ortaya çıkan bu çeşitliliğin ana kaynağı, atların soylarında meydana gelen bir dizi mutasyondur. Atların vücudundaki belli bölgelerde pigmentlerin azalmasına neden mutasyonlar, vücutta farklı renklerin ve desenlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bu dış görünüş farklılığı, özellikle de göç eden atların karşılaştığı yeni iklimsel ve jeolojik şartlar altında avantajlar sağlamıştır.[1] Doğal seçilim yoluyla seçilen ve elenen mutasyonlara ek olarak, insanların yapay seçilim yoluyla belli donları ön plana çıkarması da günümüzdeki atların renk çeşitliliğinde önemli rol oynamıştır.

Farklı gen kombinasyonlarına bağlı olarak oluşan farklı donlar.
Farklı gen kombinasyonlarına bağlı olarak oluşan farklı donlar.
Labgenvet

Tarım, ulaşım, spor gibi birçok alanda kullanılan atlar, insanlar için adeta birer "yoldaş" haline gelmiştir. Dolayısıyla insanlar için bu kadar önem taşıyan atların evcilleştirilmesi de bir o kadar önemlidir ve tarihi oldukça eskilere dayanır. Yapılan araştırmalara göre, Kuzey Kazakistan'da, Bakır Çağı'nda (M.Ö. 5000-3000 yıl önce) yaşamış olan "Batia" kültürüne ait insanlar, atı ilk evcilleştiren toplumlar arasındadır.

Reklamı Kapat

Atlarda Donlar
Atlarda Donlar
Horse Breeds Pictures

Atların donları, insanların atları evcilleştirme sürecinde giderek çeşitlenmiştir. Günümüzde var olan donların neredeyse tamamı, yapay seçilim yoluyla elde edilen renklerdir. At sahipleri, genetik testler gibi bilimsel çalışmalar sayesinde, ebeveyn atların sahip olduğu genlerden yola çıkarak, doğacak yavrunun donunu çok daha kolay bir şekilde bilebilmekte, böylece hangi atların çiftleşip, hangilerinin çiftleşmeyeceğine karar vererek, yapay seçilim yoluyla istedikleri dona sahip atı üretebilmektedirler.

Atlarda Farklı Donlar

Günümüzde donlar; esas donlar, türev donlar ve alaca donlar olmak üzere 3 ana gruba ve bu gruplar içerisinde de birden fazla ara gruba ayrılır.

Esas donlar, atların doğumundan ölümüne kadar sahip olduğu, değişmeyen donlardır. Al don (tüm vücut kırmızı), yağız don (tüm vücut siyah), izabel don (tüm vücut sarı), doru don (beden kırmızı; alt bacak, kuyruk ve yele siyah) ve kula don (beden sarı; kuyruk, yele ve bacak siyah), atlarda yaygın olarak görülen esas donlardır.

Türev donlar, beyaz kılların atın ilk başta sahip olduğu kılların arasında girip, mevcut don rengini değiştirmesiyle oluşan donlardır. Ahreç don (beden kırmızı kıl ve beyaz kıl karışımı; alt bacak, yele ve kuyruk siyah), boz don (yelenin, kuyruğun ve bacağın alt kısımları ile bedenin tamamı kırmızı kıl ve beyaz kıl karışımı) ve kır don (kıllar renksiz yani beyaz) türev donlardır.

Alaca donlar ise birisi beyaz olmak üzere iki ayrı dondan meydana gelenlerdir. Alaca kelimesinin nereye yazılacağını donların miktarı belirler. Beyaz don daha fazla alan kaplıyorsa "alaca" diğer donun önüne yazılır (al alaca, alaca al gibi).

Ara gruplar içerisinde bile farklı tonlardan oluşan bir sürü çeşit bulunur (örneğin: yanık al, kaplan lekeli boz, kurt kulası, kuzgun yağız gibi). Dolayısıyla atlardaki don çeşitliliğinin son derece yüksek olduğu söylenebilir. Çeşitliliğin önemli bir bölümü temel kürk renkleri olan al, siyah ve dorudan meydana gelir. Bu renkler Melanocortin ve Agouti adlı iki gen tarafından kontrol edilmektedir. Varyasyonlar bu üç renk etrafında şekillenir.

Arap atı, İngiliz at, Ahal Teke atı, bilindik at çeşitlerinden bazılarıdır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken şudur: Çeşitlerin sınıflandırılması, donlarına göre yapılmaz. Sınıflandırmadaki belirleyici özelliklere; vücut ile kemik yapıları, yürüyüşleri ve sıcakkanlı, soğukkanlı veya ılık kanlı olmaları gibi örnekler verilebilir. Çeşitler ile özelliklerin coğrafi dağılımı arasında bir ilişki bulunabilir; ancak bu dağılım, don çeşitleri için geçerli değildir. Bir diğer deyişle, donların anlamlı bir coğrafi dağılımı yoktur.

Öte yandan bilmek gerekir ki aynı donlar, farklı bölgelerde farklı isimlendirilebilir. Örneğin "alazo sopa de leite" (Güneybatı Brezilya'da), "baio ruano" (Güneybatı Brezilya, Uruguay, Arjantin ve İspanyolca konuşulan bazı ülkelerde) ve "palomino" (ABD ve İngilizce konuşulan bazı ülkelerde), sarımsı bir beden ile daha açık renkte bir kuyruğa ve yeleye sahip olan aynı at fenotipini tanımlamaktadır.

Reklamı Kapat

Atları daha yakından tanıyıp, onların evrim tarihini daha fazla aydınlattıkça, donları ile çevreleri arasındaki ilişkiyi de daha iyi anlayıp, insanın en yakın dostlarından biri olmayı başarmış bu hayvanın geçmişini çok daha yakından tanıyabileceğiz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Muhteşem! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • İnanılmaz 2
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ A. D. Neves, et al. (2017). Beyond Fifty Shades: The Genetics Of Hore Colors.
  • D. Sponenberg. (2003). Equine Coat Color Genetics. Yayınevi: Wiley-Blackwell.
  • M. T. Koçkar. At Donları Nasıl Oluşur?. (17 Nisan 2018). Alındığı Tarih: 20 Ocak 2021. Alındığı Yer: At ve İnsan | Arşiv Bağlantısı
  • M. T. Koçkar. Atlar Ne Zaman Ve Nasıl Evcilleştirildi?. (19 Mart 2018). Alındığı Tarih: 20 Ocak 2021. Alındığı Yer: At ve İnsan | Arşiv Bağlantısı
  • D. Şimşek. Atlarda Donlar. (08 Kasım 2018). Alındığı Tarih: 20 Ocak 2021. Alındığı Yer: Vetrehberi | Arşiv Bağlantısı
  • M. T. Koçkar. (2012). At Irkları Ve Dağılımı. Yayınevi: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları.
  • O. Yılmaz, et al. (Derleme, 2012). Atlarda Don Kalıtımı.
  • Laboratoire de génétique vétérinaire. Horse Genetics 2.0: Colours. (30 Ocak 2020). Alındığı Tarih: 30 Ocak 2021. Alındığı Yer: Laboratoire de génétique vétérinaire | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 01/08/2021 09:26:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10032

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Işık
Primat
Hayvan
Böcekler
Sosyal Mesafelendirme
Zaman
Teyit
Obstetrik
Neandertal
Köpekler
Ses Kaydı
Kanıt
Kuantum Fiziği
Yaşlılık
İmmünoloji
Kalıtım
Uzay Görevleri
Şempanze
Entropi
Oyun Teorisi
Lgbt
İnfografik
Kamuflaj
Kuşlar
Hidrotermal Baca
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın