Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Bu yazı, Arkeoloji yazı dizisinin 1. yazısıdır. Dizideki tüm yazıları görmek için buraya tıklayınız. Yazı dizileri, EA Akademi'nin bir parçasıdır.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

Arkeoloji, kısaca "kazı bilimi" demektir. Fransızca archéologie "eski şeyler bilimi, antik harabeler uzmanlığı" sözcüğünden alıntıdır. Fransızca sözcük Latince archaeologia "eski zaman efsaneleri uzmanlığı" sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Eski Yunanca aynı anlama gelen arχaiología, αρχαιολογία sözcüklerinden alıntıdır. Yunanca sözcük Eski Yunanca arχaîos, αρχαῖος "eski, kadim" ve Eski Yunanca logía λογία sözcüklerinin bileşiğidir. Eski Yunanca arkhaios "eski", logos ise "bilim, bilgi" anlamındadır.

Arkeoloji kelime manası ile eskinin ilmidir. Eski medeniyetleri maddi kalıntıları yoluyla inceleyen bir ilimdir. Arkeoloji, geçmiş dönemlerde yaşamış insan topluluklarının kültürel ve toplumsal düzenlerini, günümüze kadar gelebilen maddi kalıntılara dayanarak araştıran, belgeleyen ve gelişim sürecini inceleyerek yorumlamaya çalışan bir bilim dalıdır. 

Arkeoloji insanlık tarihinin derinliklerine inen ve kültür gelişimini, eski dönemlerden kalan çeşitli insan eserlerini inceleyip yorumlayarak aydınlatmaya çalışan bir bilimdir. Arkeoloji geçmişte var olmuş olan kuyruksuz maymun topluluklarının bireysel ve toplumsal varoluşlarını, günümüze kadar gelen maddi kalıntılara veya matematik dahilinde değerlendirilen istatistiki analizlere dayanarak araştıran, belgeleyen ve süreçleri inceleyerek diğer bilim dalları ile birlikte yorumlayan bilim dalıdır. 

Savunduğumuz arkeoloji anlayışı, arkeoloji tartışmalarına yeni bir açılım getirmeye çalışmaktadır. Arkeolojinin amaçlarından birisi; Marksizm, yapısalcılık, pratik kuramları, bedenleme kuramları, feminist eleştiriler ve halk arkeolojisi gibi bir dizi muhtelif dış etkiyi barındıracak şekilde arkeolojiyi genişletmektir. Aynı zamanda arkeolojiyi hem entelektüel hem de halka açık tartışmalara bağımsız bir ses olarak katkıda bulanabilecek bir disiplin olarak kurmayı hedeflemektedir. 

1960’ların sonunda, arkeoloji dünyasında, geleneksel arkeoloji anlayışına karşı çıkışla başlayan değişimin günümüze kadar süregelen yansımalarından biri, arkeolojinin ne için ve kim için var olduğunun sorgulanmasıdır. 1970’lerde kabul gören pozitivist yaklaşım metodolojisi ve yorumlamasına getirilen eleştirilere karşı yeni arayışlar ise, etnoloji, etnografya, toplumbilim, deneysel arkeoloji vb. bilim dallarının, disiplinlerin ve yaklaşımların arkeoloji ile birlikte ele alınmasına neden olmuştur. Söz konusu gelişmelere, 1980’lerde, yorumlamalı arkeoloji, sosyal arkeoloji, yaşayan arkeoloji ve çok seslilik gibi kavram ve yaklaşımların dahil olmasıyla, arkeoloji bugün, dar kapsamlı “kazıbilim” anlayışından sıyrılmayı başarmıştır. Ortaya çıkarılan geçmişle ilgili verilerin bilgiye dönüştürülme sürecine doğrudan ya da dolaylı olarak toplumun ilgili kesimlerinin katılması, etkileşim ve bütünleşme, uygulamada kazı faaliyetlerinin yanı sıra farklı etkinliklerin arkeolojik projeler kapsamında ele alınmasını getirmiştir. O halde, Sevil Gülçur'un dediği gibi, arkeoloji özgürlüktür.

Bilim, sürekli olarak kendini değiştirerek ilerlemektedir ve arkeoloji bilimi de hem tanımı hem de içeriği bakımından bu değişimden kendine düşen payı almaktadır ve rolü üstlenmektedir. Yukarıda verilmiş olan tanımlar, biraz da olsa, durumu yansıtmaktadır. 

Kazıbilim Derken?

Arkeoloji sözcüğü dilimize kazıbilim olarak çevrilmiştir. Oysa, arkeolojinin amacı kazı yapmak değildir. Kazı, arkeoloğun gerekli verileri elde edebilmek için kullandığı bir yöntemdir yalnızca. Bir biyolog ya da kimyacı için mikroskop neyse, arkeoloji için de kazı aynı anlamı taşır. 

Modernizmin bir ürünü olan milliyetçiliğin en önemli üretim alanlarından birisi olan dilde, saflaşma ve temizlenme isteğinin bir sonucu olarak, dilin saf yapısına uymayan "arkeoloji"nin saf ve temiz "kazıbilim" terimi ile özdeşleştirilmesi, çeviribilim açısından sorunsal bir karşılamadır. "Arkeoloji"yi, terimin etimolojik kökeninde yer alan archaeo ve logos terimlerinin temsiliyetinden çıkartıp, yöntemle ilişkilendirilmiş sorunsal bir adlandırma ile karşılamak, hem var olan arkeolojik iktidarın sorunlu bir epistemolojik temele dayanmasının hem de yaratılan arkeolojik hayalin bilincinin bir göstergesidir.

Arkeoloji terimini bir metafor olarak kullanan Michel Foucault, bu terimi ''belli tarihsel dönemlerde bilimsel söylemi belirleyen kurallar'' anlamına gelen episteme'nin çözümlenmesi ve değişimini göstermek bağlamında kullanmıştır. Bu noktada, Foucault'ya göre, tarihsel dönemlerde iktidarların yarattığı söylemlerin ya da episteme'lerin değişimi, arkeolojik analiz ile ele alınan düşüncenin stratigrafisi ile belirlenebilir. Kazıbilimsel bir yöntem ise, bu noktada anlamsızdır; çünkü, o sadece kazar ve tanımlar, değişimle ve episteme ile uğraşmaz. İnsanı ve onun değişimlerini anlamaya çalışan arkeoloji, nesneyi ve onun değişimlerini tanımlamaya çalışan kazıbilimden bu noktada kopar ve farklı bir konumda kendini tanımlar. Bu saflaşma ve temizlenme isteğine örnek verecek olursak; Cumhuriyet'in ilk yıllarında ulus-devlet inşası ve Osmanlı kimliğinden arınmaya yönelik çabalar, arkeolojiye ayrıcalıklı bir rol biçilmesine neden olmuştur. Bu ayrıcalıklı durum, yeni bir disiplinin doğma heyecanıyla birleşmiş, Türk Tarih Tezi'yle birlikte fantastik bir dizi önerme içeren hayali bir geçmiş oluşturulmaya başlanmıştır. Bir başka deyişle disiplin, devletin resmi söylemi içine doğmuştur. Neyse ki Türklerin kökenine ilişkin gerçek dışı beyin fırtınaları fazla uzun sürmemiştir. Atatürk'ün ölümüyle birlikte Türk Tarih Tezi'ne olan bağlılık zayıflamaya başlamış, söz konusu olan tez sorgulanmaksızın unutulmaya bırakılmıştır.  

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

İlim Derken?

İlim sözcüğü, Arapça'dır ve ''a-l-m'' kökünden türetilmiştir. ''A-l-m'' kökü, ondan türetilmiş ''alim'' sözünden de anlaşılabileceği gibi, bilgi sahibi olmak, farkında olmak, hissetmek, bir şeyden haberdar olmak, farkında olmak, aşina olmak, tanımak, kavramak, nesneleri birbirinden ayırmak, anlamak, öğrenmek, kesin olarak bilmek, kuramsal olarak bilmek gibi anlamlara gelmektedir.

Arapça'da ''c-h-l'' nin yani cahilliğin zıttı olan bu sözcük, işaret etmek gibi başka bir anlam daha içermektedir. Nitekim, alem (işaret), alamet (işaretler), alem (evren) aynı kökten türetilmiştir. Bu açıdan a-l-m kökünün İslam kültüründeki kullanımının, sadece nesneler dünyasını bilmekle sınırlandırılamayacak oldukça geniş bir çağrışım alanı vardır. Bu çağrışım, özellikle insanı görünürlerin ötesine yani metafiziğe götürmeye çalışmaktadır. Bu açıdan ''ilim'' sözcüğünün Türkçe'deki ''bilgi'', İngilizce'deki ''knowledge'' gibi sözcüklerle aynı anlama geldiğini söylemek oldukça zordur.

Günümüzde ilim sözcüğünü tercih edenler, bilim kavramının kendisini nesneler dünyasıyla sınırlayan materyalist eğilimine tepki olarak bu sözcüğü kullanmayı yeğlemektedirler. Böylesi bir bakış açısı, bilimi, tıpkı ortaçağdaki gibi, metafiziğin hizmetine sokmakta ya da en hafif deyişle, bilimin arkasına ve hedefine dinsel bir metafizik iliştirmektedir. 

Sonuç

Arkeoloji, kazıya indirgenmiş tekdüze anlayıştan kurtarılmalıdır. Yerleşme ve materyal fetişizmi üzerinden yükselen güce ve hiyerarşiye son verilmelidir. Sigmund Freud'un şu sözleri konumuz bağlamında düşünülmeye değerdir: Kültürel süper-ego kendi ideallerini geliştirmiştir ve kendi taleplerini ortaya koyar. Dolayısıyla, tanımda aslolan akılcılıktır. Akılcı otorite mantıklıdır; çünkü, otorite sahibi ister bir öğretmen olsun, ister acil bir durumda emirler veren gemi kaptanı olsun, teslimiyet olmaksızın genel olgu olarak kabul edebileceğim mantık adına hareket eder. Akıldışı otorite, güç kullanmak veya telkin etmek zorundadır; çünkü, engelleme özgürlüğü olan hiç kimse kendini kullandırtmaz.

Düzeltmeler: Yorumsal arkeoloji sözünü, Prof. Dr. Mihriban Özbaşaran'ın uyarısını dikkate alarak, yorumlamalı arkeoloji şeklinde düzelttim.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 21/10/2020 00:06:27 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/1191

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Küresel Salgın
Sağlık Personeli
Mikoloji
Entropi
Foton
Yas
Çiftleşme
Öğrenme Teorileri
Klinik Mikrobiyoloji
Oksijen
Toplum
Kuyrukluyıldız
Elektron
Diyet
Odontoloji
Kertenkele
Yörünge
Obezite
Toplumsal Cinsiyet
Canlılık
Ara Tür
Transkripsiyon
Beslenme Davranışları
Olasılık
Balık Çeşitliliği
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Birçok düşünce, bir başkasının zihnine ekildiğinde, aslen doğduğu zihindekinden daha iyi büyür.”
Oliver Wendell Holmes
Geri Bildirim Gönder