Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Aristoteles'in Epistemolojisi ve Ontolojisi: Bilginin Doğası Nedir?

Aristoteles'in Epistemolojisi ve Ontolojisi: Bilginin Doğası Nedir? Dipnots
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Platon'un öğrencisi olup onun Akademia'sında yetişmiş olan, daha sonra kendi okulu Lykeion'u kuran Aristoteles, felsefe tarihi açısından önemli filozoflardandır ve felsefede önemli sayılan birçok alanın kurucusudur. Koyduğu evren tasarımı ve fiziği -Ptolemaios'un düzenlemeleriyle- yüzyıllar boyunca hüküm sürmüştür. Kendisi aynı zamanda Büyük İskender'e de hocalık yapmıştır. Bu yazıda, Aristoteles'in ontolojisi ve epistemolojisi ele alınacaktır.

1. Aristoteles Ontolojisi

İlk olarak belirtmek gerekir ki Aristoteles, varlığı değil, var olanı soruşturmaktadır.[5], [5] Örneğin, “Başarılı insan gitaristtir.” denildiğinde, gitarist olma ilinekseldir; yani gitarist olmak, başarılı insanın özü gereği onda olan bir şey değildir, daha sonradan ona yüklenmiştir. İlinek, varlığın özünde bulunmamaktadır ve herhangi bir bulunma zorunluluğu da yoktur; mimar olanın müzisyen olması, beyaz olanın aynı zamanda hekim olması, ilineksel anlamda var olanlara örnektir.[5] Aristoteles, ilineksel anlamda varlığın, ilk felsefenin konusu olmadığını söyleyerek onu bir kenara bırakmış ve asıl anlamda varlığı konu edinmiştir.

1.2. Asıl Anlamda Varlık

Asıl anlamda var olanlar, duyularla algılanabilen tek tek var olanlardır; bunlara örnek olarak tek tek insanlar, tek tek hayvanlar, tek tek bitkiler vb. verilebilir. Ayrıca fiziksel evren, yani Güneş, Ay ve yıldızlar gibi göksel cisimler de duyularla algılanabilen varlıklar kategorisinde değerlendirilmektedir.[5], [5] Aristoteles ousia'yı, birinci dereceden ve ikinci dereceden ousia olmak üzere ikiye ayırmaktadır. Asıl var olanlar, birinci dereceden ousialardır; bunlara yüklenen şeyler ise ikinci dereceden ousialardır.[2] Örneğin, “Sokrates insandır.” tümcesinde, Sokrates asıl var olan olarak birinci dereceden ousiadır; Sokrates'e yüklenen insan olma durumu ise ikinci dereceden ousiadır. Aynı şekilde, “Bu kalem kırmızıdır.” tümcesinde, kalem birinci dereceden ousiayken kendisine yüklenen kırmızı olma durumu ikinci dereceden ousiadır. Hem tanım, hem bilgi, hem de zaman bakımından ilk olan ousiadır.

Daha önce söylediğimiz gibi, duyusal olanların hepsi birer ousiadır ama bunlar da oluş ve bozuluşa tabi olanlar ve olmayanlar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Oluş ve bozuluşa tâbi olan duyusal ousialar, “hyle(madde)” ve “eidos(form)”un birleşiminden oluşmaktadır.[5] Bu kısımda, var olma tarzlarının da ele alınması daha uygun görünmektedir. Aristoteles’e göre, “olanak halinde var olanlar(dynamei)”, “amacını kendinde taşıyarak var olanlar(entelekheia)" ve “ etkinlik halinde var olanlar” olmak üzere üç tür var olma tarzı vardır.[6] Örneğin bir ev söz konusu olduğunda, evin, tuğlalar, taşlar ve tahtalardan oluştuğunu söylemek onun bileşenlerini söylemektir; bu durumda söz konusu olan olanak halinde evdir, bu sayılanların hepsi ev olma olanağını taşıyan maddedir ancak ev için barınak gibi bir tanım yaptığımızda ise artık ev amacını kendinde taşıyarak var olan haline gelmektedir.[5] Maddenin olanağının gerçekleşmesi, yani örnekteki maddelerden ev yapılması ise, etkinlik halinde var olmadır. Oluş ve bozuluşa tâbi olan varlıkların en belirgin özellikleri maddi olmaları, devinebilmeleri ve kendi başına var olabilmeleridir.[5]

Oluş ve bozuluşa tâbi olmayan duyusal ousialar, hem maddeleri hem de devinimleri yoluyla, diğer duyusal olanlardan ayrılmaktadır. Ay-üstü alem olarak adlandırılan, gök cisimlerinin bulunduğu bu bölümde oluş ve bozuluş olmamakla birlikte, sadece dairesel devinim vardır. Bu ousialardan bir tanesi olan Güneş, Ay-altı alemdeki oluş ve bozuluşun nedeni olmakla birlikte, kendisi oluş ve bozuluşa tâbi değildir.[5]

Asıl var olanların ikinci kısmına bakıldığında, bunu da kendi içinde düşüncenin ürünü olanlar ve soyutlama yoluyla edinilenler olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür.[5] Bu varlıklar, duyusal değildir; bu sebepten ötürü, maddi de değildir; maddi olmadıkları için devinime maruz kalmamaktadırlar, bu sebepten ötürü oluş ve bozuluşa da uğramazlar.

2. Aristoteles’in Epistemolojisi

Aristoteles’e göre teorik, pratik ve poetik olmak üzere üç tür bilgi vardır. İlk olarak teorik bilgiye bakıldığında Aristoteles, bu grup içerisinde başlıca üç bilim kabul etmektedir: matematik, fizik ve metafizik(proto-philosophia, ilk felsefe).[1] Matematik, soyut ve tözsel olmayanı incelemektedir; fizik ise somut ve tözsel olanı ele almaktadır; metafizik ise her ikisinin de konusunu incelemeye tabi tutmaktadır. Bu bilimler arasında Aristoteles, en değerli olarak metafiziği görmekte, en alta da matematiği yerleştirmektedir.[1] Aristoteles, gerçek bilimsel bilginin, ilk ilkelerden gelen kesin mantıksal kanıtlamalar içermesi gerektiğini ileri sürmektedir.[4]

2.1. Teorik Bilimler

Teorik bilimlerin temel özelliği, ne pratik ne de poetik olmasıdır; yani ne eylemle ilgili, ne de üretmeyle ilgilidir; amaç yararlı veya güzel şeyler üretmek değil, sırf bilmenin kendisidir.[5] Teorik bilimlerin nesneleri, asıl anlamda var olanlardır. İlk olarak fiziğe bakıldığında devinen, maddesel olan, bu sebepten ötürü de oluş ve bozuluşa tâbi olan, aynı zamanda ousia olan şeyleri kendine nesne edindiğini söylemek mümkündür. Fizik, ousiayı araştırmaktadır ama onu, madde ve formla ilişkisinde araştırır.[5] Doğa bilimcinin görevi, hem oluş ve bozuluşu açıklamak, hem de bu alanda değişmeden kalan şeyi ortaya koymaktır; aynı zamanda bu, Sokrates öncesi filozoflardaki “Değişen şeyin bilgisi olmaz.” tezinin çürütülüşüdür. Aristoteles, aslında bu tezi kabul etmektedir fakat tek tek şeylerin bilgisi olmaksızın, bilginin mümkün olmadığını söylemiştir.[5]

İkinci olarak matematiğe baktığımızda, nesnesi, duyusal olmayan, yani madde içermeyen, devinmeyen şeylerdir.[5] Aristoteles'e göre matematiğin nesneleri gerçektir; sorun olan şey, ne tür bir varlığa sahip olduklarıdır.

Son olarak metafiziğe, yani ilk felsefeye bakıldığında, onun nesnesi “ousia”dır, yani asıl anlamda var olandır.[5] Metafizik, ayrım yapmaksızın var olanın bütününe bakmaktadır ve öncelikle var olmanın ne demek olduğunu, nelerin asıl anlamda var olduklarını, asıl anlamda var olmanın ne demek olduğunu, kaç türlü var olan olduğunu ve bunların ne tarzda var olduklarını, asıl anlamda var olanların ilke ve nedenlerini araştırır.[5]

Teorik bilimlerde, aynı zamanda “bilimsel, sezgisel ve felsefi bilgi” olmak üzere üç tür bilgi karşımıza çıkmaktadır. Bilimsel bilgi, fizik ve matematik gibi teorik alanlarda ulaşılan bilgi türüdür.[5] Bu ikisinin bilimsel bilgi olarak görülmesinin sebebi, zorunlu olanla ilgilenmesi ve tanıtlamalı bilgi olmasıdır. Sezgisel bilgiye baktığımızda, o en yüksek varlık türlerine ilişkin bilgidir; her bilimin dayandığı aksiyomları, ilk ilkeleri ortaya koyan bilgi türüdür.[5] Daha açık bir şekilde ifade edecek olursak, her bilimin temelinde, önceden kabul edilmiş ilk ilkeler, aksiyomlar bulunmaktadır; bu aksiyomlara ise sezgi yoluyla ulaşılabilmektedir, bu da sezgisel bilgidir.

Felsefi bilgi ise bütün bilim ve bilgi türleriyle ilişkili olmakla birlikte, onların üstünde yer alan bir bilgi türüdür. Onu üstün kılan şey ise nesne alanıdır, daha önce belirttiğimiz gibi felsefenin nesne alanı asıl var olanlar ve ilk ilkelerdir.[5]

2.2. Pratik Bilimler

Aristoteles, günümüzde beşeri bilimler olarak adlandırılan etik, ekonomi ve politika gibi insansal yapıp etmeleri, insan eylemlerini ve bunlardan türeyen insansal ilişkileri nesne edinen disiplinleri pratik bilimler başlığı altında toplamaktadır.[5] Pratik bilimler, eyleme dönük bilimlerdir; yani eyleyenin isteği sonucunda olan bilimlerdir (Bir sonraki yazıda bu alan geniş olarak "Aristoteles Etiği" başlığı altında ele alınacağı için, burada kısa geçilecektir).

2.3. Poetik Bilimler

Poetik bilimler, meydana getirmenin, üretmenin bilimidir.[5] Bu alanda bizi bilgiye ulaştıran şey, “sanat(tekhne)”tır, sanatın işi ne teorik ne de pratiktir; onun işi yalnızca üretmektir. Aristoteles açısından, resim müzik gibi dalların sanat sayılmasının yanında, gemicilik, tıp gibi alanlar da sanat sayılmaktadır. Aristoteles için, pratik ve poetik her türlü bilginin bir ön-koşulu vardır; bu ön-koşul ise “emperia(deneyim)”dir. Deneyim, aynı duruma ilişkin birden fazla anının birikmesiyle oluşmaktadır.[5]

Bu kısımda mantığın oynadığı role bakıldığında, mantığın bu sınıflardan hiçbirine üye olmadığı görülmektedir. Mantık, bu bilimlerin üstünde bulunan denetleyici mekanizmadır. Aristoteles’in mantığına bakıldığında, en önemli mantık çalışması, tasım öğretisidir.[3] Tasım, Aristoteles’in “her türlü doğru ve geçerli akıl yürütme biçimlerinde ortak olarak var olduğunu düşündüğü yapı”dır.[1] Tasımın oluşturucu ögelerine bakıldığında, tasımın en az iki öncül ve bir sonuçtan oluştuğu görülmektedir. En yaygın tasım örnekleri, aşağıdaki gibidir:

  • Öncül: Bütün insanlar ölümlüdür.
  • Öncül: Sokrates bir insandır.
  • Sonuç: O halde Sokrates ölümlüdür.
  • Öncül: Bütün insanlar ölümlüdür.
  • Öncül: Bütün Yunanlılar insandır.
  • Sonuç: Bütün Yunanlılar ölümlüdür.

Aristoteles, verilen bu iki örnek arasında hiçbir ayrım yapmamaktadır; bu ise Russell’a göre hatalı bir yaklaşımdır.[3] Her iki ifadeyi de sembolik dile döktüğümüzde, fark belirgin bir şekilde görülmektedir.

Son olarak tümdengelim ve tümevarıma bakmak gerekir. Yukarıda verilen örnekler, tümdengelim çıkarımlarına örnektir. Tümevarım ise tikellerden yola çıkarak genel bir sonuca ulaşmaktır. Örneğin “Ekmek beni bugün besledi, o halde her gün besler.” bir tümevarım çıkarımıdır. Tümdengelimli çıkarımlarda sonuç öncüllerden doğru bir şekilde kurulduğunda çıkmaktadır. Yani sonucun öncüllerden çıkması kesindir. Tümevarım çıkarımlarında ise bu özellik yoktur. Örneği ele alacak olursak, gördüğüm tüm kuğuların beyaz olması, tüm kuğuların beyaz olduğunun göstergesi değildir. Aristoteles için tümevarım, esas itibariyle bir akıl yürütme işlemi değil, psikolojik olarak özel hallerin bütünsel bir şekilde görülmesini içeren doğrudan bir seziş işlemidir.[1] Aristoteles açısından tümevarımsal çıkarımlarda, söylenen şey o nesnenin özüne ait bir şeyse genel bir sonuca ulaşmak mümkündür. Örneğin, gördüğüm bir kuğunun beyaz olması, beyaz olmak kuğunun özünde varsa “Tüm kuğular beyazdır.” tümcesi doğru olmaktadır.

Aristoteles'in bu görüşleri, uzun yüzyıllar boyu hüküm sürmüştür. Örneğin ontolojisi Orta Çağ'ın en önemli problemlerinden birinde etkin bir taraf olmuştur. Epistemolojisi de ontolojisi gibi uzun yıllar hüküm sürmüştür. Örneğin Frege'ye kadar Aristoteles mantığının hüküm sürdüğünü söylemek yanlış değildir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/09/2020 07:12:18 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9088

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Metabolizma
Deney
Einstein
Bilim Tarihi
Kanat
Eşcinsellik
Kas
Hayvanlar
Diş
Hücre
Grip
Albert Einstein
Doğa Gözlemleri
Mars
Evren
Deprem
Viral
Nörobilim
Öğrenme Alanı
Farmakoloji
Abd
Ağız
Yaşam
Factchecking
Normal Doğum
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“İnsan ruhu, görünmez bir güç tarafından itilmektedir ve her zaman şunu soracaktır: Onun ötesinde ne var?”
Louis Pasteur
Geri Bildirim Gönder