Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Antropozoonoz: İnsanlardan Hayvanlara Bulaşan Hastalıklar!

Diğer hayvanlardan insanlara bulaşan zoonoz hastalıklar iyi bilinse de, antropozoonoz hastalıklar halk arasında pek bilinmez...

Antropozoonoz: İnsanlardan Hayvanlara Bulaşan Hastalıklar!
Kitridiyomikozis (chytridiomycosis) örneği.
New Scientist
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Zoonoz (İng: Zoonosis) hastalıklar, diğer hayvanlardan insanlara bulaşan hastalıklar olarak sınıflandırılır. Burada "diğer hayvanlar" dememizin nedeni, insanların da memeliler sınıfından ve primatlar takımından bir hayvan türü olmasından kaynaklanıyor. Antropozoonoz hastalıklar ise insanlardan diğer hayvanlara bulaşan hastalıklardır. Aynı zamanda "antroponoz" (İng: Anthroponosis) hastalıklar, hiçbir vektör olmaksızın doğrudan sadece insandan insana bulaş için de kullanılır. Dolayısıyla antropozoonoz şeklinde kullanmak, karışıklığı engelleyecektir.

Çoğu antroponoz hastalık bir zamanlar zoonoz olan hastalıktan köken almış olabilir. Örneğin İnsan Bağışıklık Yetmezliği Virüsü olan HIV, bir zamanlar primatlardan bulaşan zoonoz bir virüstü. Fakat evrimsel süreçte sadece antroponoz olmak üzere seçilim gösterdi. Çünkü HIV gibi retrovirüsler çok hızlı evrimleşebilmeleri ile bilinirler. İnsanları enfekte eden bazı Influenza suşları da zoonoz olabilir. Bunların en güzel örneği, kuş gribi dediğimiz Influenza H5N1 suşudur. Hiçbir vektör olmadan bulaşan direkt zoonoz hastalıklar da vardır, örneğin ısırık sonrası Rabies lyssavirus virüsü ile bulaşan kuduz hastalığı. Günümüzde Ebola virüsü ve Salmonella bakterisi gibi yaygın görülen zoonoz hastalık etkenleri halen mevcuttur.

Bilinen Antropozoonoz Hastalıklar

Çoğu insan hastalığı, genetik benzerlikten dolayı diğer primatlara da geçebilir. Bu yüzden çoğu zaman aynı şekilde aşılanmaları gerekebilir.

  • Leishmania protozoa (Leşmanyazis) - Hem zoonoz hem de antropozoonoz.
  • Bartonella henselae bakterisi (Kedi tırmığı hastalığı) - Kedilerde hem zoonoz hem de antropozoonoz.
  • Influenza virüsü (Grip) - Çoğu primat için antropozoonoz ve zoonoz.
  • Mumps rubulavirus (Kabakulak) - Bazı köpeklerde antropozoonoz.
  • Rabies lyssavirus (Kuduz) - Hem zoonoz hem de antropozoonoz.
  • Rubella virüsü (Kızamıkçık) - Çoğu primat için antropozoonoz ve zoonoz.
  • Chlamydia psittaci (Avian klamidyozis) - Kuşlarda ve bazı memelilerde antropozoonoz ve zoonoz.
  • Mycobacterium bakterisi (Tüberküloz) - Çoğu kuş, fil, inek, kedi, köpek, mirket, firavun faresi, maymun ve domuz için antropozoonoz ve zoonoz.
  • Batrachochytrium mantarı (Kitridomiyozis) - Çoğu amfibiyen için sadece antropozoonoz.
  • SARS-CoV-2 (COVID-19) - İnsandan Panterler (Panthera) cinsine üye olan aslan ve kaplan türüne bulaştığı raporlanmıştır, zoonoz ve düşük ihtimalle antropozoonoz olasılığı.

Antropozoonoz hastalıklar, insanlardan diğer hayvanlara bulaşınca aynı veya başka bir hastalık oluşturan hastalıklara denir. Fakat insanlar, diğer hayvanları ısırma davranışı göstermediği için bu bulaş, genelde dokunma yani deriden deriye transfer şeklinde olur. Paramyxoviridae ailesinden kabakulak etkeni Mumps rubulavirus, köpeklerden insanlara bulaşmazken, insanlardan köpeklere nadir de olsa salgılar yoluyla bulaşabilir. Amfibiyenlerde görülen kitridiyomikozis (İng: Chytridiomycosis) adı verilen fungal enfeksiyona, hifsiz chytrid mantarı türü Batrachochytrium dendrobatidis ve Batrachochytrium salamandrivorans türlerinin sebep olduğu bilinen ciddi bir hastalıktır. Konu hakkındaki çevirimizi buradan okuyabilirsiniz.

Amfibiyenlerdeki chytrid mantarının yaşam döngüsü.
Amfibiyenlerdeki chytrid mantarının yaşam döngüsü.
Flickr

Öyle ki Batrachochytrium dendrobatidis (kısaca Bd) türü, birçok kurbağada ciddi enfeksiyonlar yaparak, Dünya çapında popülasyonlarının %30'unu yok etmiştir. Öyle ki Holosen (Antroposen) Yok Oluşu'nun bir parçası olarak kabul edilir. Aslen Afrika'dan köken aldığı düşünülüyor. Afrika'dan alınıp, ticari amaçlı satılan Xenopus laevis türü kurbağalar ile Dünya'nın bazı bölgelerine yayıldıkları düşünülüyor. Bu mantar, amfibiyenlerin keratinize deri hücrelerini enfekte ediyor. Epidermis hücrelerinde rizoid oluşturarak, sporlar yayabiliyorlar. Türkiye'de yakın zamanda hayatını kaybeden herpetolog Prof. Dr. Bayram Göçmen ve Alman meslektaşları tarafından akademik çalışması yapılmıştır. Çalışmanın sonucuna göre Türkiye'deki endemik semenderlerde fungal enfeksiyona rastlanmasa da, kurbağalar için aynı şey söylenemiyor. Bu mantar türleri insanlarda herhangi bir hastalığa sebep olmazken, amfibiyenlerde ölümcül olabiliyor.

Peki madem derileri enfekte ediyorlar, nasıl oluyor da amfibiyenlerde ölümcül olabiliyorlar? Zira insanlardaki dermatolojik (deri ve zührevi) hastalıkların çoğu ölümcül değildir. Şöyle ki amfibiyenlerin derileri, onların homeostazını (dış ortam ile uyum) sağlayan kritik dokusudur. Keratinize deri hücreleri enfekte olunca, elektron taşıma sistemlerinin %50'sinden fazlası baskılanıyor. Böylece plazma sodyum ve potasyum konstantrasyonları ciddi oranda değişiyor. Sonuçta kalbin kasılmasını durdurarak, asistolik kardiyak arrest ile sonuçlanıyor. Çünkü potasyumun kalp kasının elektriksel sinyali üzerinde önemli etkisi bulunur. Artmış ekstraselüler (hücre dışı) potasyum hem pacemaker hem de iletimi sağlayan dokuların baskılanması ile myokardın (kalp kasının) uyarılabilirliğini azaltır. Böylece kardiyak arrest denilen kalbin durması ile sonuçlanır. Örneğin insanlarda tek başına kan yolundan puşe (hızlı infüzyon) vermek kalbi durdurur.

Na-K pompasının aktif taşıma ile çalışma prensibi.
Na-K pompasının aktif taşıma ile çalışma prensibi.
Socratic

Ancak evrimsel karşılıklı seçilim çoğu zaman söz konusu oluyor. Şöyle ki, bazı amfibiyenlerin derilerinde Janthinobacterium lividum adlı bir gram-negatif bakteri türü kolonize olabiliyor. Bu bakteri, indole-3-karboksaldehit ve viyolasin (İng: violacein) gibi antifungal moleküller salgılayarak, Batrachochytrium dendrobatidis'e karşı direnç sağlıyor. Böylece söz konusu mantar enfeksiyon yaratamıyor. Bu da iki organizmanın karşılıklı seçilim sürecine güzel bir örnektir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 8
  • Tebrikler! 5
  • Muhteşem! 3
  • İnanılmaz 3
  • Üzücü! 2
  • Korkutucu! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Bayram Göçmen, et al. (2019). No Detection Of The Amphibian Pathogen Batrachochytrium Dendrobatidis In Terrestrial Turkish Salamanders (Lyciasalamandra) Despite Its Occurrence In Syntopic Frogs (Pelophylax Bedriagae). Salamandra | Arşiv Bağlantısı, sf: 51-55.
  • The ISME, et al. (2009). Skin Microbes On Frogs Prevent Morbidity And Mortality Caused By A Lethal Skin Fungus. Nature | Arşiv Bağlantısı, sf: 818–824.
  • M. A. Connolly. (2005). Communicable Disease Control In Emergencies: A Field Manual. ISBN: 7QBS-51W-3NHQ. Yayınevi: World Health Organization.
  • Jamie Voyles, et al. (2009). Pathogenesis Of Chytridiomycosis, A Cause Of Catastrophic Amphibian Declines. ADS | Arşiv Bağlantısı, sf: 582.
  • Nathalia Holt. The Infected Elephant In The Room. (2015, Mart 24). Alındığı Tarih: 01 Aralık 2019. Alındığı Yer: Slate | Arşiv Bağlantısı
  • Pet MD. Mumps In Dogs. (2019, Aralık 01). Alındığı Tarih: 01 Aralık 2019. Alındığı Yer: DOG HEALTH LIBRARY | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/07/2020 22:56:05 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8085

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Grip
Fizik
Hamilelik
Büyük Patlama
Moleküler Biyoloji
Göz
Tür
Enfeksiyon
Samanyolu Galaksisi
Cinsellik Araştırmaları
Hafıza
Cinsiyet Araştırmaları
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Eczacılık
Sosyal
Astrobiyoloji
İnsanın Evrimi
Ses Kaydı
Bilim İnsanları
Çekirdek
Kimyasal Evrim
Kanser
Savunma
Galaksi
Oyun Teorisi
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Zorbalık düşüncelerin gücünü alt edemez.”
Helen Keller
Geri Bildirim Gönder