Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Antik DNA, Modern İnsanın Köklerine Güçlü Bir Işık Tutuyor!

Modern İnsanlar ve Daha Eski Homininler, Avrasya'da ve Afrika'da Birçok Kez Çiftleşti ve Her İki Yönde de Genetik Akış Yaşandı!

Antik DNA, Modern İnsanın Köklerine Güçlü Bir Işık Tutuyor! Olena Shmahalo/Quanta Magazine
11 dakika
3,228
Tarihi Geçmiş Haber

Bu haber 3 yıl öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir.

Günümüz insanları mozaik gibidir: Genomlarımız, iç içe geçmiş köklerle dokunmuş zengin halılara benzer. Bulunan her fosilde, yapılan her DNA analizinde hikaye daha da karmaşıklaşır. Bizler -yani Homo cinsinin tek kurtulanları- DNA'mızda, yakın akraba olan ancak soyları tükenmiş soylardan gelen genetik parçalar barındırıyoruz. Modern insanlar, on yıl önce hayal edilebileceğinden daha çok çeşitlilik, hareket ve karışımla karakterize edilen bir geçmişe sahiptirler; geniş yayılmalar, ayrılmalar ve birleşmeler tarihinin ürünüdürler.

Fakat, Neandertallerin modern Avrupalıların ataları ile melezleştiğini ya da yeni keşfedilen Denisovanların bazı eski gruplarla melezleştiklerini ya da hepsinin birbiriyle melezleştiğini söylemek ayrı bir şey; bu bağlantıların ne zaman ve nerede gerçekleştiğiyle ilgili somut bilgiler vermek başka bir şeydir. Cambridge Üniversitesinde evrimsel genetikçi olan Aylwyn Scally şunları söylüyor:

Bu Reklamı Kapat

Elde eski DNA olmadıkça herhangi bir olay için 'Evet, bu gerçekleşti, bu kesinlikle vuku buldu.' dememiz çok zor.

Bu nedenle, tespit edilen olaylar nispeten yeni olma eğilimindedir; 60,000 yıl önce modern insanın Afrika dışına göç etmesiyle başlamış ve bu süre boyunca hominin akrabalarıyla (Neandertaller ve Denisovanlar gibi) etkileşime girerek bir araya gelmişlerdir. Göç sırasında melezleşmeye veya göçten önce Afrika içindeki melezleşmelere dair kanıtlar şu ana dek elimizde yoktu. Fakat bu durum şimdilerde güçlü bilgisayarlar vasıtasıyla kısmen de olsa değişmeye başladı. Princeton Üniversitesi Lewis-Sigler Genom Enstitüsünde genomik profesörü olan Joshua Akey şöyle diyor:

Bir sonraki yöntem geliştirme dalgasını görmeye başlıyoruz ve bu yöntem önceki nesil yöntemlerin yapamadığını başarıyor, yani verilerden yeni çıkarımlar yapmamıza izin veriyor.

Bilim insanları zaman içinde daha da geriye baktıkça ve evrimsel ilişkileri daha önce görülmemiş ayrıntılarla buldukça onların bulguları, insanlık tarihinin anlatımını daha da karmaşıklaştırsa da bazı eksik bölümleri belirsizlikten kurtarmaktadır. Antik homininlerden gelen gen akışının, Afrika'dan ayrılmadan önce modern insan popülasyonları üzerindeki beklenmeyen etkisine dair ipuçları ortaya çıkmaya başladı. Hatta bazı araştırmacılar, modern insanların bu diğer soylara yapmış olabilecekleri genetik katkıları bile belirliyor. Bunlar kafa karıştırıcı ve iç içe geçmiş etkiler olmalarına rağmen şu anda bildiğimiz insanı şekillendirmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Viyana'daki Doğa Tarihi Müzesinde sergilenen Neandertal adamı maketi
Viyana'daki Doğa Tarihi Müzesinde sergilenen Neandertal adamı maketi
Ayşegül Şenyiğit

Eski İnsanlar, Yeni Yöntemler

Araştırmacılar ilk olarak Neandertal kemiklerinden DNA örnekleri aldıklarında, bu kemiklerden anlam çıkarmayı sağlayan teknikler güçlü fakat nispeten basitti. Bilim insanları eski ve modern dizileri karşılaştırıp paylaşılan bölgeleri ve mutasyonları belirleyerek istatistiki incelemelerde bulundular. 2010'da ise Neandertal DNA'sının günümüzde Afrika kökenli olmayan insanların genomunun yaklaşık %2'sini oluşturduğunu keşfettiler. 50.000-60.000 yıl önce Avrasya'da gerçekleşen melezleşmenin sonucuydu bu. Aynı zamanda Denisovan DNA'sının Papua Yeni Gine'deki ve Avustralya'daki insanların genomunun yaklaşık %3'ünü oluşturduğu da keşfedildi.

Madison'daki Wisconsin Üniversitesi'nde paleoantropolog olan John Hawks, kayıp popülasyonların nasıl etkileşime girdiğine ilişkin olarak bu kadar basit bir yaklaşımın karmaşıklığı çözmede pek etkin olmadığını söylüyor. Yöntem, aynı zamanda, araştırmacıların bu melezleşmenin nasıl ortaya çıktığı hakkındaki belirli hipotezleri test etmelerine de izin vermiyor.

Toplumsal genetik uzmanları, yüz binlerce yıl öncesindeki ortak ataları tanımlamak için DNA verilerine bakabilir ve son birkaç on bin yıldaki gen akışı olaylarını tespit edebilirler ancak bu dönemler arasında meydana gelen melezleşme olayları için Hawks şöyle diyor:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Yeni olamayacak kadar eski ama eski olamayacak kadar da genç. Bu durum aslında farklı bir yaklaşım gerektiriyor.

Bunun nedeni, günümüze daha yakın olayların, eskilerin üzerini örtmesidir. Eski olaylardan geride kalan DNA dizileri o kadar parçalı ve mutasyona uğramışlardır ki anlaşılmaları zordur, hatta tarihlendirmesi ve konumlandırması daha da güç olmaktadır.

New York’taki Cold Spring Harbor Laboratuvarında biyolog olan Adam Siepel ve meslektaşları, [antropolojik] anlatıdaki bu boşluklara odaklanmaya karar verdiler. Özellikle modern insanlardan Neandertallere gen akışı izlerini aramakla ilgilendiler. Bu tarz bir genetik bilgi akışını incelemek diğer türlü yön akışını (Neandertallerden insanlara) incelemekten daha zordur; sadece ne kadar zaman önce gerçekleştiği bakımından değil, aynı zamanda incelenecek daha az gen olduğu için de sıkıntılıdır. Şöyle ki araştırmacıların elinde tüm günümüz genomlarına karşılık, bozulmamış sadece birkaç adet Neandertal genomu ve bir de bir Denisovandan elde edilen tek bir genom kalıntısı bulunmaktadır. İşte tüm bu zorluklardan ötürü yeni yöntemlere ihtiyaç duyulmuştur.

New York’taki Cold Spring Harbor Laboratuvarı'nda biyolog olan Adam Siepel ve meslektaşları.
New York’taki Cold Spring Harbor Laboratuvarı'nda biyolog olan Adam Siepel ve meslektaşları.
Quanta magazine

Böylesine yeni bir tekniğin kullanımı, önce 2016'da sonra tekrar 2019 yaz başlarında yayımlanan bir ön baskıda yer aldı. Siepel ve ekibi, Neandertal DNA'sının yaklaşık %3'ünün (muhtemelen %6’ya kadar çıkabilir) 200.000 yıldan daha uzun bir süre önce Neandertallerle çiftleşen modern insanlardan geldiğini buldu. Dünyanın dört bir yanındaki modern insanları oluşturan aynı grup, Neandertallere, Neandertallerin onlara verebileceğinden (en azından biraz) daha fazla DNA vermişti. 

Siepel, bir Neandertale baktığımızda onun sadece bir Neandertal olduğunu düşündüğümüzü ama aslında bir Neandertal ve modern insan karışımına baktığımızı ifade ediyor. Hawks da bu kadar yüksek seviyede bir genetik karışım için şunları söylüyor:

Harika! Bu, yolda gördüğünüz araçların %6'sının kırmızı olduğunu söyleyip de hiçbir şekilde kırmızı araba fark edememiş olmak gibidir. Öncelikle kırmızı arabaları fark etmeniz gerekir.

Fakat kullanımdaki yöntemler bu karışımı [ayrıntıları] henüz fark edememiştir. Hawks'a göre aradaki eksiklikler -ortak genetik malzemenin sayımı henüz doğru bir şekilde yapılamamış olsa da- paylaşılan bu malzemenin bulunması gereken miktardan çok daha fazla olabileceğini gösteriyor. Tabii ki daha ileri teknikler bu durumu değiştirebilir.

Bu Reklamı Kapat

Yeni Fosiller Modern İnsanın Tarihini Değiştiriyor!

Bu bulgular, yüz binlerce yıl geriye doğru uzanmakta ve modern insanın Afrika'dan birden fazla göçünün olduğuna dair mevcut ve sarih kanıtlar bütününe bir tanesini daha eklemektedir. Modern insanların, Neandertallerin ve Denisovanların ayrılmasından sonra, Afrika'da evrimleştiği ve 60.000 yıl önce Afrika’dan çıkana kadar kıtada kaldıkları düşünülüyordu. Ancak son zamanlarda bulunan fosil kanıtları aksini gösteriyor: İsrail’de bulunan bir insana ait çene kemiği 180.000 yıl öncesine dayanmakta olup Yunanistan'da bulunan kafatası parçası ise daha da eski insan göçlerine işaret etmektedir.

Aslında arkeologlar bu kafatası parçasıyla, Siepel ve ekibinin genomik çalışmalarında çıkardığı uzun zaman önce meydana gelmiş olan göçün olası bir üyesine rastlamış olabilirler. Haziran 2019’da Tübingen Üniversitesi'nden paleoantropolog Katerina Harvati ve arkadaşları 1970'lerde Yunanistan'da keşfedildiğinde Neandertal olarak sınıflandırılan bu fosili analiz ettiler. Yapısal olarak modern bir insan kafatasına benziyordu ancak yaklaşık 210.000 yaşında olduğu tahmin ediliyordu: Söz konusu konumda [Yunanistan'da] modern olamayacak kadar yaşlıydı. (Modern kafataslarına olan yapısal benzerlikler Yunan fosilinin rekonstrüktif modellerinde görülmesine rağmen bu sonuç tartışmalıdır; bir genetik çalışmadan elde edilecek olan DNA verileriyle desteklenene kadar da tartışmalı olmaya devam edecektir.)

Yunanistan'da bulunan Apdima 1 kafatası fosili birçok modern yapısal özelliğe sahiptir, ancak 210.000 yaşındadır. Afrika'yı yalnızca 60.000 yıl önce terk eden modern insanlardan çok eskidir. Hayatta kalanı olmayan ve varsayımsal erken bir göçten kalmış olabilir.
Yunanistan'da bulunan Apdima 1 kafatası fosili birçok modern yapısal özelliğe sahiptir, ancak 210.000 yaşındadır. Afrika'yı yalnızca 60.000 yıl önce terk eden modern insanlardan çok eskidir. Hayatta kalanı olmayan ve varsayımsal erken bir göçten kalmış olabilir.
Nicholas Thompson, © ️ Katerina Harvati, Tübingen Üniversitesi

Şimdi ise DNA kanıtları bu yeniden gözden geçirilmiş göç anlatısını destekliyor gibi görünüyor. Scally şunları söylüyor:

İnsan popülasyonunun ve evrimin 200.000 yıl önce de dağınık olduğunu ve bugün olduğu gibi alt dallara ayrılmış ve yapılandırılmış olduğunu söylemek oldukça doğal görünüyor. Bu durumda, insan evrimini tetikleyen belirgin bir evrimsel olayın ya da genetik olayın yer aldığını söylemek zor.

İnsanlar, yüz binlerce yıldır çeşitli popülasyonların karışımıyla sürekli olarak evrimleştiler. (Aslında Scally, türlerimizin Afrika'daki tek bir popülasyondan evrimleşmediğini, bunun yerine kıtaya yayılmış birçok birbirine bağlı popülasyondan evrimleştiğini ifade ediyor.) Hawks, bu durumun bir defaya mahsus gerçekleşmiş bir şey olmadığını, devamlılık gösteren bir etkileşim olduğunu söylüyor.

Bu Reklamı Kapat

Şaşırtıcı olan konu, modern insan soyundan gelenleri Avrupa'da ve Asya'da bırakmış gibi görünen tek göçün 60.000 yıl öncesine ait olmasıdır. Buradan çıkarılan sonuç, daha önce göç etmiş olan grupların hepsinin ölmüş ya da Neandertallerle ya da diğer eski topluluklarla kaynaşmış olmasıdır. Scally -şayet gerçekleşmişlerse- daha önceki olaylarla ilgili olarak geriye hiçbir soy kalmadığını ya da ölçülemeyecek kadar çok az soy kaldığını ifade ediyor. Bu da bu Neandertal mirasının, o insanların sahip olduğu tek soy olabileceği anlamını taşımaktadır.

Ayrıca, Neandertaller daha sonra yaşanan göçler sırasında modern insanlarla melezleştiğinde belki de bu DNA'nın bir kısmı modern insan genomuna tekrar karışmış olabilir. Diğer bir deyişle, Homo sapiens tarihinin eski sinyalleri bugün yaşayan bireylerin genetik materyali içinde olabilir.

Siepel'in analizine göre, bu çeşit iç içe geçmiş karışım Denisovanların başına gelenlerinkine benziyor. Ekip, Denisovan genomuna baktığında daha önceki bir homininden DNA parçaları buldular. Bunlar, kendi genomu bulunmayan veya dizilenmemiş bir popülasyonun kalıntılarıydı; modern insanın atalarından ayrılan ve yaklaşık 1 milyon yıl önce Avrasya'ya yayılan Homo erectus'a ait olabilirdi.

Siepel'e göre, Denisovan genomunun sadece %1'ini oluşturduğu için bu tanımlanamayan grubun katkısının ne olduğunu saptayabilmek ‘’gücümüzün sınırlarını zorluyor". Daha sonraki melezleşmelerde bu %1'in küçük parçaları Güneydoğu Asya'nın, Papua Yeni Gine'nin ve Doğu Asya'nın bazı bölgelerinde modern insanlara geçmiştir. Siepel şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Yunan Mitleri Seti (2 Kitap)

Yunan Mitleri
Robert Graves

Anadolu, Girit, Mezopotamya, Fenike ve Mısır’daki sözlü geleneklerin ürünü Yunan mitleri tarih boyunca hiç durmadan konu edilip işlenmiş, işlendikçe değişmiş, değiştirilmiş, yeni biçimlere dönüşmüş ve bütün dünyada sanatı, edebiyatı, masalları, toplumsal yapıları ve gelenekleri etkilemiştir. Bu yolla tekrar tekrar karşımıza çıkan mitolojik karakterlerin, tanrıların, kahramanların; Zeus, İkaros, Metis, Kirke, Artemis ve bunun gibi yüzlercesinin asıl hikâyesi nedir? İnsana, tanrıların dünyasında dünyevi olana dair ne söylerler?

Robert Graves muazzam bir kaynak yelpazesinden faydalanarak tamamladığı bu kapsamlı çalışmasında Yunan mitlerinin tamamını basit bir anlatı formunda, maddeler halinde bir araya getiriyor, onları tarihteki çeşitli mit yazarlarının farklı anlatımlarıyla ve farklı kültürlerin mitolojileriyle ilişkilendirerek aktarıyor. Her bir maddeye düştüğü kendi ayrıntılı notlarında, mitlerin yorum sorunlarını, zaman içinde uğradıkları değişimleri tarihsel, politik ve antropolojik açılardan ve çağdaş araştırmalar ışığında eleştirel bir incelemeye tabi tutuyor.

Yunan mitolojisini konu alan ilk modern ansiklopedik çalışma olarak kabul edilen iki ciltlik Yunan Mitleri ilk yayımlandığı tarihten bu yana çevrildiği yirmiye yakın dilde alanın uzmanları kadar mitolojiye ilgi duyan okurlar için de klasikleşmiş bir kaynak haline gelmiştir.

Devamını Göster
₺188.00
Yunan Mitleri Seti (2 Kitap)

Modern insanlarda bulunan son derece farklı küçük bir DNA dizisi -eğer ki analizimiz doğruysa- iki adet iç içe geçmiş melezleşmeden geçmiş olmalıdır.
İsrail’de bulunan bir insana ait çene kemiği 180.000 yıl öncesine aittir.
İsrail’de bulunan bir insana ait çene kemiği 180.000 yıl öncesine aittir.
Nova

Afrika'ya Dönüş!

Akey, popülasyonların bir araya geldiğinde karıştığını söyleyerek durumu özetlemiştir. Akey'in laboratuarında doktora sonrası araştırmacı olan Serena Tucci'ye göre çalışma, geçmişimizle ilgili çıkarımlarda bulunmak için daha sofistike hesaplamalı yaklaşımlara ve hesaplamalı bir çerçeveye ihtiyaç olduğunu gösteriyor.

Siepel'in çalışması nezdinde, çeşitli genlerin dallanan kalıtım modelleri çıkartılarak çok sayıda hipotezin sınanması anlamına geliyor. Diğer bilim insanları ise farklı olasılık yaklaşımlarını denemeye başladı. Akey şunları söylüyor:

Hesaplama gücü daha sofistike hale gelmeye devam ettikçe bu tür yöntemler giderek daha erişilebilir ve uygulanabilir hale gelebilecek. Gerçekten bu modellerin yaptığından daha iyisini yapamazsınız çünkü verilerin tüm özelliklerini kullanıyorlar.

Siepel yaklaşımını tarihin diğer zorlu yönlerine uygulamayı ümit ediyor ve özellikle Afrika kıtasında tarih öncesi popülasyon dinamikleri ile ilgileniyor. Eski genetik karışım olaylarının modern Afrika genomlarını nasıl etkilediği üzerine çok az çalışma mevcuttur. Bu çalışmalardan birinde iki araştırmacı, PLOS Genetics'te, Afrika'daki insanların, Avrupalı ve Asyalı popülasyonların atalarının ayrılıp göç etmelerinden önce ve sonra, başka bir eski hominin grubuyla bir araya geldiğini bildirmişlerdir. Bilim insanlarının tahminlerine göre bu bilinmeyen gruba ait DNA, şimdiki modern insan soyunun yer yer %4 ila %8'ini oluşturmaktadır.

Siepel'in tekniğinin belki de bu istatistiklere ve onların ne anlama geldiğine dair daha derin bilgiler sağlayabileceği söyleniyor. Örneğin, eski DNA’nın Afrika’dan çıkıp daha sonra diğer popülasyonların içine nasıl girdiğini inceleyen araştırmacılar, henüz kesin olarak bilinmeyen göçleri taslak olarak belirlemek için bu izleri takip edebilirler. Yunan fosili üzerinde çalışan ve aynı zamanda araştırma ekibinin bir üyesi olan Londra'daki Doğa Tarihi Müzesi antropoloğu Chris Stringer, Afrika'nın gelecekte daha fazla veri sağlayacak alanlardan biri olduğunu söylüyor.

Siepel'in algoritması ayrıca bu DNA dizisine etki eden doğal seçilim işaretlerini aramak için de kullanılıyor. Örneğin, bu işaretlerden biri eski homininlerin, modern olanlardan daha fazla gen taşımak konusunda daha iyi olup olmadığıdır. Şimdiye kadar Siepel’in ekibi, 200,000 yıl önce modern insanlardan Neandertallere giden genlerin akışında olumlu ya da olumsuz seçilim için hiçbir kanıt bulamamıştır. Hawks şöyle söylüyor:

Bu gen akışının çoğu, sadece temas halindeki nüfusların bir imzasını taşıyor. Belki Neandertallerin aslında bizler olduğumuzu gösteriyor. Ne kadar farklı olsalar da belki de bizim sadece başka bir versiyonumuzdurlar.

Bu yöntem, diğer türlerde de kullanılabilir. Siepel belli kuşların türleşmesinin ardında yatan etkin güçleri bu yöntemi kullanarak araştırmaya başladı. Scally yapılması gereken şeyin şu an sahip olduğumuz daha karmaşık modellere bakılarak bunu diğer türlere uygulamak olduğunu söylüyor.

Tabii ki bu toplulukların geçmiş izlerini sürüp bunları yorumlamak karmaşık bir süreçtir. Akey’e göre genetik biliminin ne sonuç çıkarabileceğinin de bir sınırı vardır. Bazen alternatif tarihsel senaryolar, genomik kayıt üzerinde temel olarak aynı etkilere sahiptir ve bu tür durumlarda daha iyi genetik analiz yöntemleri bile veriden bir anlam çıkarmak için zorlanacaktır. Akey, her şeye rağmen bu sınıra ulaşmaya çok uzak olduğumuzu sözlerine ekliyor. Scally de Akey’i haklı bularak şöyle diyor:

Bugün insan çeşitliliğinde muazzam miktarda bilgi olup keşfetmemiz gereken çok şey var.
Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 2
  • İnanılmaz 2
  • Umut Verici! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Quanta Magazine | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 01/10/2022 19:55:53 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7986

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Kuvvet
Tümör
Seçilim
Periyodik Tablo
Primatlar
Diş Hekimliği
Makina
Kimyasal Element
Bilim Tarihi
Beslenme Biçimi
Mucize
Böcekler
Doğa Gözlemleri
Nadir
İnsan Sağlığı
Galaksi
Yapay Zeka
Lgbt
Göz
Tıp
Yavru
Araç
Diş Gelişimi
Elektrokimya
Metabolizma
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.