A Milli Futbol Takımının 2026 Dünya Kupası Performansını Jet Lag ile Açıklamak Mümkün mü?

24 yıl aradan sonra yeniden Dünya Kupası'na katılma başarısı gösteren A Milli Futbol Takımı'nın gruplardaki ikinci maçının ardından gol atamadan turnuvaya veda etmesi futbolseverlerde şok etkisi yarattı. Grubun son maçındaki galibiyet yalnızca küçük bir teselliden öte anlam kazanmadı. Bu beklenmedik başarısızlığın sebepleri kamuoyunda ciddi tartışmalara sebep oldu. Kimileri motivasyon sorunları, taktiksel yetersizlik, futbolcular arasında gruplaşmalardan bahsederken kimileri de özellikle kamp yerindeki aşırı sıcak havayı ve uzun süren yolculukları ana unsur olarak gösterdi. Tam bu noktada jet lag konusu da tartışmalara dahil oldu ve aslında sporcu performansında büyük etki yaratabilecek önemli bir soruna dikkat çekilmiş oldu.

Jet lag’i daha önce ayrı bir yazıda etraflıca ele almıştık, detaylarıyla ilgili bilgilenmek isterseniz o yazımıza göz atabilirsiniz. Burada da kısaca değinecek olursak jet lag, vücudun sıklıkla biyolojik saat olarak bahsedilen sirkadiyen ritminin kısa sürede birçok zaman dilimi değiştirilmesine bağlı olarak bozulmasını ifade eder.

Sirkadiyen ritim, diğer denge metabolizmalarıyla beraber uyku-uyanıklık döngümüzü ayarlayan ana unsurlardan biridir. Birden fazla saat dilimini kısa sürede geçtiğimizde vücudun düzenini sağlayan, kolay anlaşılması için biyolojik saat şeklinde ifade etmeye devam edeceğiz, bu ritim bir süre kalkış noktasındaki zamana göre çalışmaya devam eder ve varış noktasının aydınlık-karanlık döngüsüyle uyumsuz hâle gelir.

Örneğin, yaz aylarında İstanbul'dan yerel saatle sabah 09.00'da kalkan ve 7 zaman dilimi batıdaki Miami'ye yaklaşık 12 saatte ulaşan bir yolculuk yaptığımızı düşünelim. Uçakta geçirdiğimiz 12 saatin ardından biyolojik saatimiz akşam 21.00'i gösterip vücudu karanlık bir hava beklentisine göre ayarlarken Miami'de yerel saat henüz öğleden sonra 14.00'tür ve yolcuyu güneşli bir hava karşılar. Bu uyumsuzluk giderilemezse takip eden günlerde gün içi yorgunluk, uykuda bozulma, dikkat ve hafıza problemleri, duygu durum dalgalanmaları gibi belirtiler ortaya çıkabilir.^[1]

Sporcu Performansında Jet Lag Etkileri

Yolcular, uyku-uyanıklık döngüsünü varış noktasına göre ayarlayan basit önerilere uyduğunda belirti ortaya çıkmasının önüne geçebilir veya oluşanlar belirtiler de genelde birkaç gün içinde kaybolur. Ancak sporcular için durum biraz daha farklı. Çünkü jet lag, özellikle yüksek fiziksel performansa dayalı sporlarda önemli bir problem kaynağına dönüşebilir. Sporcular için oldukça önemli olan kas kuvveti, reaksiyon zamanı, sprint hızı, dikey sıçrama gibi fiziksel performans çıktıları biyolojik saatten etkilenir. Bununla beraber jet lag sonucu bilişsel performans etkilenebilir ve karmaşık zihinsel görevlerde kötüleşme ortaya çıkabilir.^{[2], [3]}

Biraz açmak gerekirse sirkadiyen ritim, gün içinde bir tepe ve bir dip çizer; kas gücü, esneklik, reaksiyon hızı ve dayanıklılık gibi bileşenler günün belirli bölümlerinde, tipik olarak öğleden sonra ve akşam saatlerinde zirve yapar. Jet lag yaşayan sporcuda yeni zaman dilimine uyum sağlayamayan vücut, kendi tepe penceresinin dışında, yani daha düşük kapasiteyle çalışmak zorunda kalır.^[1] Bu yüzden sporcularda jet lag yönetimi daha detaylı planlanmalıdır. Uyku kaydırma, zamanlanmış ışık maruziyetleri, beslenme ve hidrasyon düzeninin ayarlanması gibi uygulamalarla henüz seyahat başlamadan gidilecek zaman dilimine uyum sağlayacak şekilde planlama yapılması önerilir.^[1]

2023 yılında 50 elit milli takım futbolcusunun 355 ayrı seyahatini inceleyen çalışma, geçilen her bir saat dilimi için oyuncuların seyahat sonrası yorgunluk ve uyku skorlarının ölçülebilir biçimde kötüleştiğini gösterdi. En kötü kötüleşme skorları ise 9’dan fazla zaman dilimi değişimi yaşayan grupta gerçekleşti.^[4]

Seyahatin Yönü Fark Eder mi?

Batı yönlü uçuşlardaki ritim kaymasının önüne geçmek için günü uzatmak gerekir. İstanbul-Miami örneğinden devam edersek biyolojik saat 21.00 ancak yerel saat 14.00 ise biyolojik saatinizi es geçip yerel saate göre uykunuzu geciktirmeniz, jet lag olmamanız için alınabilecek temel önlemdir. Tam tersi yönlerde ise yerel saate uyum sağlamak için günü kısaltmak durumunda kalınabilir. Uykuyu geciktirmek gün kısaltmaya göre daha kolay yapılabileceği için batı yönlü uçuşların doğu yönlü olanlara göre daha rahat tolere edildiği ve genelde aşılan zaman dilimi başına 0.5 günlük bir sürede uyum sağlanacağı kabul edilir.^{[2], [5]}

Doğu yönlü uçuşlar sporcularda daha fazla performans kaybına yol açar. NBA takımlarının 2011-2021 sezonları arasında 11481 mücadele sonuçlarının ve takımların seyahatlerini analiz eden bir çalışmada ilginç sonuçlara ulaşılmış. Doğu yönlü uçuşlardan sonra kendi şehrine dönen, yani ev sahibi olarak maça çıkan takımların saha içi isabet ve maç kazanma yüzdelerinin anlamlı şekilde düştüğü gözlemlendi. Batı yönlü seyahatlerde veya doğu yönlü seyahatlerden sonraki deplasman maçlarında böyle bir fark gözlemlenmedi. Çalışmacılar hem doğu yönlü uçuşların hem de yenilenme süresinin kısıtlı olduğu durumlarda sirkadiyen ritim kaymalarının performans kaybına yol açabileceğini belirtti.^[6]

2017 yılında başka bir doğu-batı karşılaştırması yapan çalışmada doğu yönlü uçuşların performansı daha çok bozduğu tespit edildi. Bununla beraber batı yönlü uçuşlardan sonra da dikey sıçrama ve maksimum sprint performanslarında 4. güne kadar düşüş yaşandığı belirtildi. Bu çalışmada ortaya çıkan başka bir ilginç sonuç ise batı seyahatlerinden sonra yorgunluk algısı ve motivasyon kaybının anlamlı düzeyde daha kötü bulunması oldu. Yine de herhangi bir genelleme yapmadan önce, bu çalışmanın örneklem sayısının 10 kişiyle sınırlı olduğunu belirtmekte fayda var.^[7]

Kısaca jet lag yaşayan sporcularda performans sorunu oluşma riski yüksektir ancak herkeste ve her durumda aynı tepkilerin olmayacağı, bireysel farklılıkların da bu süreçte rol oynadığı unutulmamalıdır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

A Milli Futbol Takımı Nasıl Bir Rota izledi?

Burada cevaplanması gereken ilk soru, takımımız jet lag belirtilerine yol açabilecek bir rota izledi mi? 2026 Dünya Kupası; ABD, Kanada ve Meksika’nın ortak ev sahipliğinde, geniş bir coğrafyada dört farklı saat dilimine yayıldı. Türkiye, D Grubu’nda yer aldı ve üç grup maçını iki ülke ve üç ayrı şehirde oynadı. Yolculuk, 1 Haziran’da İstanbul’da oynanan hazırlık maçının ardından başladı. Bu durum, planlama açısından en başta bir sorun olduğuna işaret ediyor, yazının ilerleyen kısmında değineceğiz. Tüm takım 2 Haziran’da Atlantik’i aşıp 12 saat boyunca 9600 km’lik bir yolculuk ile Miami’ye uçtu. 7 Haziran’da Miami’de Venezuela ile bir hazırlık maçı oynandı; ardından 4,5 saat 3200 km’lik bir başka uçuşla kamp yerinin bulunduğu Arizona’ya (Phoenix) geçti.^[8]

Grup maçlarının oynandığı tarihler ve yerler ise şu şekildeydi: 14 Haziran’da Avustralya ile Kanada’nın Vancouver kentinde, 20 Haziran’da Paraguay ile San Francisco’da; 26 Haziran’da ev sahibi ABD ile Los Angeles’ta. Kamp üssü Arizona’dan her maça gidiş-dönüş hesaba katıldığında takım yalnızca grup aşamasında yaklaşık 20 bin km, dönüşle birlikte toplamda yaklaşık 31 bin km uçtu ve grubunda en fazla yol yapan takım oldu.

Bu yolculuklarda aşılan saat dilimlerini inceleyelim. Türkiye’de yıl boyunca ve ülke genelinde tek saat dilimi (UTC +3) kullanılıyor. Arizona ile üç maç şehrinin tamamı (Vancouver, San Francisco, Los Angeles) UTC-7 saat diliminde yer alıyor. Yani futbol takımımız, batı yönünde yaklaşık 10 saat dilimlik bir kayma yaşadı. Bu, jet lag açısından küçümsenecek bir fark değil. Tam tersine, Avrupa’dan katılan takımlar için yaşanılan en derin batı zaman kaymalarından biriydi. Üstelik Milli Takımımız bu batı yönlü kaymanın hepsini tek seferde yaşamadı. Önce -7 dilim fark olan Miami’ye geldi, burada 5 gün kaldıktan sonra 3 saat dilimi daha batı yönlü kayma yaşadı ve grup maçları boyunca kalacağı saat dilimine ulaşmış oldu. On veya daha fazla saat dilimi geçilecekse tek seferde geçilmemesini öneren çalışmalar olsa da bu konuda bir fikir birliği yok.^[9]

Batı yönünde uyumun aşılan dilim başına yarım gün süreceği kabulüne göre düşünecek olursak doğal akışta 5 günlük sürede uyum sağlanması beklenir.^{[1], [2]} Bu süre; uçuş öncesi, uçuş sırası ve sonrasında alınacak önlemlerle daha da kısaltılabilir. Yine de yukarıda da belirttiğimiz gibi sporcularda fiziksel performans kayıpları uzayabilir ve varış sonrası dönemde yüksek yoğunluklu antrenman kapasitesi düşebilir.^[1] Bu yüzden planlanan antrenmanların yükü de seyahat hesaplamalarında dahil edilmelidir.^[2]

Oyuncularımızda Jet Lag Etkisi Olup Olmadığını Nasıl Anlayabiliriz?

Uyku ve fiziksel performans ölçümlerinin takibi bu sorunun cevaplanmasına yardımcı olabilirdi ancak bu veriler elimizde yok. Turnuva başlangıcını takip eden günlerde çok değerli başka bir çıkarım aracımız oldu: Oyuncuların kendi beyanları!

Avustralya maçından sonra, Paraguay maçından önce Arizona’nın Mesa kentinde düzenlenen basın toplantısında kaleci Uğurcan Çakır, vardıklarında zaman ve sıcaklık farkı yaşadıklarını, aradan yaklaşık 10 gün geçmesine rağmen yeni yeni uyum sağlayabildiğini söyledi. İlk hafta alışamadığı için her sabah 6’da uyandığını, uyku saatlerinin daha yeni oturmaya başladığını anlattı.

Bir başka futbolcumuz Samet Akaydın da uyku düzeniyle alakalı benzer şeyler söylerken idmanlarda nefes almakta zorlandıklarını ekledi ve kamp yerinin bulunduğu bölgedeki hava sıcaklıklarına dikkat çekti.^[10] Bu beyanlar oldukça önemliydi çünkü bu oyuncularda sirkadiyen uyumun ABD seyahatinden ancak günler sonra gerçekleşebildiğini gösterdi.

Oyuncuların anlattıklarına bakılırsa iki durum iç içe geçmiş görünüyor: jet lag ve Arizona’nın sıcak ve kuru havasına uyum. Phoenix yüksek rakımlı bir şehir değil, dolayısıyla nefes alamama şikâyeti rakımdan çok gün içerisinde 40°C’yi aşan ve gece saatlerinde bile neredeyse 30°C’nin üzerinde seyreden sıcaklık ve kuru havayla ilgiliydi. Sıcak ortamda egzersiz yapmak vücut çekirdek sıcaklığını ve kardiyovasküler yükü artırarak özellikle aerobik ve dayanıklılık temelli performansı belirgin biçimde düşürür.^[11]

Buna karşın yaklaşık 1-2 haftalık uyum süreci sonrası; plazma hacminin genişlemesi, daha düşük kalp hızı ve çekirdek sıcaklığı, daha erken terleme gibi adaptasyonlarla vücut, bu olumsuz etkiyi büyük ölçüde azaltır.^[12] Oyuncuların bu uyum sorununu açıklamalarını sağlayan gazetecinin sorusunda verdiği bilgide ise sıcak havada antrenman yapıp serin yerde maça çıkmanın belirli bir performans avantajı sağlayabileceği öne sürülmüştü. Ancak bilginin tartışmalı olduğunu söylemek gerekli. Bu veriyi doğrulayan çalışmalar olduğu gibi tam aksini söyleyenler de var. Hatta tam olarak bu konu üzerine The Journal of Physiology dergisinde bilimsel münazara bile yayımlandı.^{[13], [14]}

ABD’ye turnuvanın ilk maçından 12 gün önce gelmek yeterli miydi sorusuna net cevap vermek güç. Her şeyin doğru uygulandığı senaryoda, bireysel farkındalıkları da gözeterek seçilen tarihler uyum sağlamak ve jet lag etkilerini aşmak için kâğıt üstünde yeterli görünebilir. Ancak saat dilimlerini aşan yolculukların kademeli yapılması, kamp yerindeki aşırı sıcaklar, yorucu yolculuklar gibi yan faktörlerin nasıl etki ettiğini, yeteri kadar önlem alınıp alınmadığını yalnızca oyuncuların tecrübeleri, uyku takibi verileri ve antrenman performansındaki değişimlerle anlamak mümkün olur. Süreç boyunca uygulanan jet lag önlemlerine dair detaylı bir bilgimiz olmasa da oyuncuların söyledikleri bu uyum süresinin sağlıklı geçirilmediği yönünde ipuçları verdi. Yeteri kadar önlem alınmadığına dair başka bir ayrıntı da Miami uçuşundan bir gün önce hazırlık maçı yapılmış olmasıydı. Uzun süre ve fazla saat dilimi aşan bu tarz yorucu uçuşlara hazırlık aşamasında sporcuların yeterince dinlenmesi, aşırı yükten kaçınması, önceki günlerden gelen uyku azlığı varsa gidermesi ve hatta uyku depolaması önerilmektedir.^{[1], [9]}

2021 yılında Sports Medicine dergisinde Sporcularda Seyahat Yorgunluğu ve Jet Lag Yönetimi konusunda kapsamlı bir uzlaşı yayımlandı.^[1] Seyahat yorgunluğu, jet lag ve sporda uyku alanlarında uzman 26 araştırmacı/klinisyenden oluşan bir panel tarafından hazırlanan uçuş öncesi, uçuş esnası ve sonrasında yapılmasını önerdiği görüşlerin özetini aşağıdaki tabloda görebilirsiniz.

Springer Nature Link

Sonuç

A Milli Futbol Takımımızın turnuvadaki hayal kırıklığı yaratan performansı jet lag ile açıklanabilir mi? Bu soruya eldeki verilerle net şekilde evet veya hayır demek mümkün değil. Yaşanılanlar muhtemelen yalnızca tek bir faktöre bağlı değildi. Jet lag, sıcak hava, uzun ve tekrarlayan seyahatlerin birikmiş yorgunluğu, psikolojik baskı ve elbette sahada olan bitenin hepsi bu tabloda bir pay sahibi olabilir. Yine de şu bir gerçek ki oyuncularımız 10 saat dilimi değiştirerek Avrupalı takımlar arasında en derin batı kaymalarından birini yaşadı. Bu konudaki bilimsel literatürün söyledikleri, oyuncuların aktardıklarıyla da birleşince jet lag’in performans düşüşünde rol oynamış olmasını olası kılıyor.

Tüm bu tartışmalar jet lag veya benzeri faktörlerin sporcu performansındaki etkilerinin kadere bırakılacak bir konu olmadığı konusunda kamuoyunda farkındalık yarattı. Yaşadıklarımız; sporcu sağlığı ve performansının, ilgili uzmanlıklardan görüşler alınarak multidisipliner bir yaklaşımla ele alınması gereken bir konu olduğunu acı şekilde tecrübe etmemizi sağladı. Tekrar belirtelim, federasyon yöneticilerinin veya takım sorumlularının böyle yaklaşıp yaklaşmadığını net olarak bilemiyoruz. Ama yapılan açıklamalar ve sahadaki performans, bir yerlerde bazı eksikler olduğuna işaret etti. Yaşanılan şok yenilgiler ve turnuva öncesindeki beklentiler göz önüne alındığında bu konunun detayları ilerleyen günlerde de tartışma konusu olmaya devam edecektir.