Willard Van Orman Quine: Analitik/Sentetik Ayrımı, Felsefede Yarattığı Kırılma ile Metafiziği Nasıl Etkiledi?

Willard Van Orman Quine: Analitik/Sentetik Ayrımı, Felsefede Yarattığı Kırılma ile Metafiziği Nasıl Etkiledi?
W. V. O. Quine, Halifax, Nova Scotia'da Bluenose II'nin güvertesindeyken.
Douglas Quine
Yazar Stefanie Rocknak
20 dakika
1,388 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Willard Van Orman Quine, 20. yüzyılın en önde gelen Amerikalı “analitik” filozoflarından biridir. Quine'ın dil felsefesi, mantık, epistemoloji, bilim felsefesi ve zihin/psikoloji felsefesi (davranışçılık) de dahil olmak üzere felsefenin birçok farklı alanına önemli katkıları olmuştur. Fakat Quine, özellikle analitik/sentetik ayrımını reddetmesiyle tanınır. Teknik olarak bu, ("Bekar kişi, evli olmayandır." gibi) terimlerin anlamları açısından doğru olan ifadeler ile ("Bekar adam, gri bir takım elbise giymektedir." gibi) doğruluğu yalnızca terimlerin anlamları değil, dünyanın nasıl olduğuyla (yani dünyanın varlığına dair bir işlev ve olgularla) ilgili olan ifadeler arasındaki ayrımdır.

Bu iddia epey tartışmalı olmasına rağmen, analitik ayrım; bilhassa ampiristler arasında hem zorunlu olarak doğruluğun koşulları hem de bazı doğrulukların a priori olarak bilinebilirliği açısından popüler bir açıklama olmuştur. Bu sebeple de bazı bağlamlarda "analitik doğru", "zorunlu olarak doğru" ve "a priori doğru" kavramları, birbirlerinin yerine kullanılmıştır ve analitik/sentetik ayrımına; zorunlu ve olumsal (zorunlu olmayan) doğrular a priori ve a posteriori (veya ampirik) doğrular arasındaki ayrıma işaret etmek için kullanılmıştır. Ampirik (yani deneyime dayalı) doğrular, ilgili kavramların anlamlarından çıkarsanmak yerine yalnızca ampirik (deneyimsel) doğrulama yoluyla bilinebilir ve bu doğruların genellikle koşullu/şartlı (veya olumsal) oldukları düşünülür.

Quine, uzun bir süre analitik/sentetik ayrımı ile uğraştı; fakat 1950 yılında Amerikan Felsefe Derneği'nin bir toplantısında The Two Dogmas of Empiricism(Tr: "Deneyciliğin İki Dogması") adlı makalesini sunana dek, fikirlerini hiç kimseye açmadı. Quine, söz konusu bu makalesinde, analitikliği tanımlama ve anlamaya yönelik tüm girişimlerin döngüsel olduğunu iddia ediyordu. İşte tam da bu nedenden dolayı, ona göre, analitiklik kavramı (barındırdığı sahte analitik/sentetik ayrımı ile birlikte) terk edilmeliydi. Quine'ın bu iddiası, uzun bir süre boyunca birçok tartışma ve konu başlığına ilham olmuş; çok farklı düşünürlerce ele alınmıştır. İlk olarak, eğer Quine haklıysa ve zorunlu doğrular (yani analitik doğrular) aslında yoksa; bu, bu tür doğrulara dair metafiziğin ölmesi anlamına gelir.

Reklamı Kapat

Quine, dile ve mantığa gösterdiği yoğun ilgi nedeniyle genellikle bir "analitik filozof" olarak sınıflandırılır (buradaki söz konusu "analitik" vurgusunun, analitik/sentetik ayrımla pek ilgisi yoktur. Bu, gelenek olarak analitik felsefeye yakın olmakla ilgilidir). Diğer yandan o, genel anlamda ampirik, bilimsel bir yöntem olan "natüralist" bir yönteme başvuruyordu. Quine için metafiziksel bir yaklaşım, ilk elden analitikliğe yaslandığı için, bir seçenek dahi değildi.

"The Two Dogmas of Empiricism"in hem analitik çevrelerde yarattığı etki hem de analitikliğe dair bakış açısının Quine'ın yaklaşımının (dil ile mantık felsefesine, doğallaştırılmış epistemolojisine ve metafizik-karşıtı pozisyonuna gibi) diğer tüm yönlerine temel oluşturması nedeniyle; onun analitiklik konusundaki düşüncesinin ayrıntılı bir incelemesi, belki de bir bütün olarak felsefesini anlamak için en iyi bir başlangıçtır.

1. Yaşamı ve Çalışmalarının Yarattığı Etkiler

Willard Van Orman Quine, 25 Haziran 1908 yılında Akron/Ohio'da dünyaya geldi. Gençlik dönemlerinde pul koleksiyonculuğu ve haritacılığa oldukça ilgiliydi.

İlk yayınlarından biri, göl kenarlarındaki mağazalara birkaç kuruşa sattığı Ohio'daki Portage Gölleri'nin el yapımı haritasıydı. Henüz 16 yaşındayken O. K. Pul Haberleri'nin ilk baskısını hazırlamıştı, bu, pul koleksiyonerlerine ve bayilere dağıtıldı. Quine, yeni ilgi alanlarına yönelmeden evvel, pulculuk mecmuasının altı baskısını daha hazırlamaya ve dağıtmaya devam etti. Bu ilgi alanlarından biri de, mensuplarının birbirlerine takma adlarla hitap etmelerinin (diğer kelime oyunlarına katılmalarının) istendiği neşeli "Greeter Club" isimle eğlence kulübüydü. Bu günlerden sonra hayatının geri kalanında ona takılan bir lakap olarak, arkadaşları tarafından "Van" olarak bilinir olacaktı.

Quine, lisans diplomasını Oberlin/Ohio'da bulunan Oberlin College'den aldı. Matematik felsefesi ve matematiksel mantıkta üstün başarı elde edip onur öğrencisi olarak matematik eğitimi aldı. Quine, üniversite yıllarında matematik, matematiksel mantık, dilbilim ve felsefeye olan ilgisini geliştirmenin yanı sıra, ikinci kariyerine gözü pek bir gezgin olarak başladı. Hiç yoksa bile Virginia, Kentucky, Kanada ve Michigan'ı otostop çekerek gezmişti. 1928 yılında Denver'a gitti ve birkaç arkadaşıyla birlikte yük trenlerine bindi, otostop çekti ve araçların basamağına tutunarak gezinip geri döndü. Quine'ın konaklama ve barınma alanları genellikle (görece güvenli bir biçimde ücretsiz olarak uyuyabileceğiniz bir yer olarak) hapishaneler, parklardaki banklar veya zemindi. Üç sene sonra Avrupa'yı gezmeye gitti. Otobiyografisi olan The Time of My Life'ta şöyle yazmıştı:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Tıpkı pullara olan ilgim gibi, yabancı dillere yönelik ilgim de coğrafi zevkime uygundu. Ayrıca dilbiliminden aldığım haz; matematiğin, ülke sınırlarının ve karayolları ağının verdiği haz ile çok benzer, tümü aynı şeye hitap eder.

Quine, Oberlin'de geçirdiği ilk sene içinde Whitehead ve Russell'ın "Principia Mathematica"sıyla ilgilenmeye başlamıştı. Whitehead, Harvard Üniversitesi Felsefe Bölümü'nde görevliydi; bu sebeple de Quine, buradaki doktora programına başvurmaya karar verdi. Oberlin'den "A-" ortalaması ile mezun oldu ve iki yıl içerisinde, henüz 23 yaşındayken, doktorasını aldı.

Tezinde, kabaca söylersek, Principia'da yer alan nitelikleri (kapsamını) daha da genişletmeye çalıştı. Bizim amacımız açısından, "kapsamlı bir tanımı", belirli şeyler kümesi olarak anlayabiliriz. Örneğin, bir kedinin kapsamlı tanımı, tüm kedigiller kümesinden oluşur, turuncu özelliğinin kapsamlı tanımı, tüm turuncu şeylerin (ve yalnızca bir dereceye kadar turuncu olan şeylerin) kümesinden oluşur.

Quine'ın tezinde, kapsamlı olmayan, yani içsel tanımları ortadan kaldırmaya yönelik ilk derli toplu çabasını görüyoruz. Geniş anlamda konuşursak, içsel tanımlar, tanımda belirli şeylerin (örneğin, belirli kedilerin) kullanılmadığı genellemelerdir. Örneğin, bir kedinin içsel tanımı "dört ayaklı kedigiller memelisi" gibi bir şey olabilir, aynı şekilde "turuncu" niteliğinin içsel tanımı "sarı ve kırmızının birleşimi olan bir renk" olabilir. Quine'ın içsel tanımlardan pek hoşlanmaması, bir dereceye kadar Berkeley ve Hume'dan kaynaklanır. Genel olarak Quine, içsel tanımların ve aynı şekilde "anlamların"; kapsamlı tanımlarda bulunan somut ayrıntılarla temas etmeyen belirsiz, mentalistik (zihinsel) şeyler olduğunu düşünüyordu.

Ayrıca, Quine'ın kullanma/anma (İng: "use/mention") ayrımı da ilk olarak bu tezinde kendini gösterdi. Söz konusu bu ayrım, nesneler ile nesnelerin adları arasındaki farklılığı vurgular. Örneğin aktüel dünyadaki Herkül adındaki kedi ile "Herkül" adını ayırt etmeliyiz. Quine, bir adı ifade etmek için tek tırnak işareti kullanır. Öyleyse; kedi Herkül turuncu ve beyazdır, fakat 'Herkül' adı böyle değildir. Bu durumdan ziyade; 'Herkül' adının örneğin 'H' harfiyle başlamak gibi, başka nitelikleri vardır. O halde; gerçek bir nesneden (örneğin, kedi Herkül) bahsedilir (İng: "mention") ve bunu yapmak için ise bir ad (yani 'Herkül') kullanırız.

Reklamı Kapat

Quine, 1932 yılında tezini tamamlamasının ardından Harvard tarafından Sheldon Traveling Fellowship ile ödüllendirildi. Hebert Feigl ve John Cooley'in tavsiyesine uyan Quine, Rudolf Carnap ile çalışmak için ilk karısı olan Naomi Clayton ile beraber Avrupa'ya doğru yola çıktı. Bu epey mühim bir gezi olacaktı; Carnap'ın Quine üzerinde eşsiz ve kalıcı bir etkisi vardı. Her ne kadar ilk başta Carnap'ın söylediği şeylerin çoğunu kabul etse de Quine'ın en özgün fikirlerinden bazıları, Carnap'ın (konulara dair) çok daha temel bazı pozisyon ve yaklaşımlarına karşı çıkmasının bir sonucu olarak ortaya çıktı. Bu açıdan, Quine'ın analitik ve sentetik ifadeler arasındaki ayrımı reddetmesi özellikle önemlidir. Analitik/sentetik ayrımı, en azından Hume'dan beri ampirist geleneğin temelini oluşturuyor olsa da Quine özellikle Carnap'ın analitik/sentetik formülasyonuyla ilgileniyordu.

2. Analitik / Sentetik Ayrım: Analitikliğe Odaklanma

Quine'ın (Carnap'tan) anladığı üzere, analitik doğrular, anlamlarından dolayı (yani anlamlarının sonucu olarak) doğrudur. Örneğin, "Tüm bekarlar, evlenmemiş kişilerdir." ifadesi doğrudur çünkü "bekar" olmak "evlenmemiş kişi" olmak anlamına gelir. Diğer yandan sentetik iddialar, yalnızca kullanılan ifadedeki kelimelerin anlamlarından dolayı doğru olmaz. Tam aksine, bu ifadelerin doğruluğu (olgusal) gerçeklere dayanır. Örneğin, "Davut bekardır." iddiası, yalnızca, gerçekte de David bekar ise doğrudur.

Quine, analitik/sentetik ayrımı reddetmeden önce, 1934 yılında Harvard'ın Fellows Derneği'ne Carnap üzerine üç makale sunarak (daha sonra reddedeceği) bu ayrımı savunmuştu. Bu makalenin başlıkları: "The a priori", "Syntax", ve "Philosophy as Syntax" idi. Carnap'ın çalışmalarını İngilizce felsefe sahnesine taşımak isteyen Quine, bu konferansları yalnızca Carnap'ın yeni kitabı olan The Logical Syntax of Language'i daha net ve titiz bir şekilde incelemek ve anlatmak için değil, aynı zamanda Harvard Üniversitesi'ni de Carnap'a ihtiyacı olduğuna ikna etmek için vermişti. (Carnap, 1940-1941 yıllarında Harvard'da misafir profesör olarak görev yaptı, fakat 1936-1952 yılları arasında Chicago Üniversitesi'nde kalmıştı.)

Bu süreçte Quine, Carnap'ın metinlerini okumakla kalmıyordu; Carnap da Quine’ın, tezinin düzenlenmiş yeni hali olan A System of Logistic adlı son kitabını okuyordu. Bu dönemde Quine'ın Carnap'a duyduğu saygı tartışılmazdı; iki isim arasında rahatlıkla fikir alışverişinde bulunabilecekleri ve çoğunlukla da birbirlerini anlayabilecekleri dostane bir ilişki oluşmuştu. Fakat yine de, demin bahsettiğimiz 1934 yılındaki Harvard konferanslarını sunduktan yaklaşık 60 yıl sonra Quine, verdiği bu derslerin Carnap'ın fikirlerinin oldukça kötü ve kölece yapılmış yeni yorumları veya kendi ifadesiyle "utanç verici derecede itaatkâr" olduklarını itiraf edecekti. 1933 gibi erken bir tarihte, (Harvard konferanslarının yapılmasından bir yıl önce) Quine, analitik/sentetik ayrımına dair ciddi şüpheler yaşıyordu, ki bu şüpheleri Carnap’a da şahsen iletmişti. Örneğin 31 Mart 1933 yılında Carnap şöyle söylüyordu:

Reklamı Kapat

O (Quine), benim MS "Syntax"ımı [bu, Carnap’ın The Logical Syntax of Language’ın el yazmalarıdır] biraz okuduktan sonra şöyle demişti: "Burada mantıksal aksiyomlar ile ampirik ifadeler arasındaki bir ayrım var mı?" O olmadığını düşünüyor, belki de yalnızca kullanışlı bir ayrım peşindeydim fakat öyle görülüyor ki o (Quine) haklı. Aşamalı ayrım: Hemencecik kabul etmek istediğimiz ifadelerdir.

Quine burada Carnap'ın 1933 tarihli kitabının bir taslağını okurken, "mantıksal aksiyomlar" ile "ampirik aksiyomlar" arasındaki ayrımı kafaya takıp sorgular. Genel anlamda konuşursak bu taslakta "analitik" önermeler mantıksal aksiyomları gerektirmektedir.

Yaklaşık 20 yıl sonra Quine, artık meşhur olmuş olan o makalesi The Two Dogmas of Empiricism'de bu pozisyonun farklı bir biçimini savundu. Bu çalışmasında Quine, anlamları bakımından (veya anlamlarından dolayı) doğru olan iddialar (analitik iddialar) ile ampirik iddialar (olgular/gerçekler yoluyla doğrulanabilecek olan iddialar) arasında keskin bir ayrım olmadığını ileri sürmüştü.

1950 yılının Aralık ayında Quine, Amerikan Felsefe Derneği'nin (APA) yıllık toplantısında bir araya gelen felsefecilere "The Two Dogmas of Empiricism"i sundu. Bu herkese açık bir şekilde analitik/sentetik ayrımını reddettiği anlamına geliyordu. Fakat demin de söz ettiğimiz gibi Quine, zaten, en azından, 1933 yılından beri bu konuya kafa yoruyordu. Analitik/sentetik ayrımına dair duyduğu rahatsızlık yalnızca Carnap ile yaptığı tartışma ve yazışmalarda değil, aynı zamanda Alfred Tarski, Nelson Goodman ve Morton White gibi diğer seçkin filozof ve mantıkçılarla yaptığı sohbetler de gün yüzüne çıkmıştı. Bu görüşmelerden yola çıkarak White genellikle gözden kaçmış olan makalesi “The Analytic and the Synthetic: An Untenable Dualism'i kaleme almıştı; ki bu çalışma Quine, 1950 yılındaki APA toplantısında The Two Dogmas of Empiricism'ini sunmadan evvel yayımlanmıştır. (Quine, Two Dogmas of Empiricism'in yayınlanan versiyonun bu çalışmaya dipnotlarda yer vermiştir.)

Quine, Two Dogmas of Empiricism'de bir analitik önermeyi, "anlamlarından dolayı doğru olan" olarak tanımlayarak yola koyulur. Onun açıklamasına göre bu tanımlamaya dair problem, anlamların doğasının belirsiz olmasıdır: Quine, okuyuculara, Carnap'ın semantikteki (anlambilim) en büyük hatalarından birinin bu olduğunu hatırlatır; "anlam" ile "adlandırma" birbiriyle karıştırılmamalıdır. Örneğin, "Sabah Yıldızı" ifadesinin "Akşam Yıldızı" ifadesinden farklı bir anlamı vardır, fakat her ikisi de aynı nesneyi (yani Venüs gezegenini) adlandırır ve bu nedenle her ikisi de aynı referansa (veya özdeş göndergeye) sahiptir.

Benzer şekilde Quine, anlam yani "içsel/içlem" (İng: "intension") ile genel bir terimin "kapsamı" (İng: "extension") yani o terimin geçerli olduğu belirli şeyler kümesini, birbirine karıştırmamız gerektiğini söyler. Örneğin, Quine, "kalbi olan canlı" ile "böbreği olan canlı" gibi aynı kaplama sahip iki genel terime dikkat çekiyor; çünkü kalbi olan her canlının böbreği de vardır. Fakat açıktır ki bu iki ifade, aynı anlama gelmez. İşte bu sebeple Quine için, içlemler ve kaplamlar arasında belirgin bir ayrım vardır; bunlar anlamlar ile referanslar arasında da eşit derecede açık olan bir ayrımı gösterirler.

Daha sonraysa Quine, bir kelimenin ne anlama gelebileceği fikrini kısaca açıklar; böylece bir kelime ve onun göndergesi olan (yani işaret ettiği) nesnenin hangi temel/asli niteliklere sahip olduğu gösterilebilir. Mesela, "insan" nesnesinin (insan adlı şeyin) asli/temel niteliğinin rasyonel olmak olduğu söylenebilir, ama "iki bacaklı olmak" rastgele bir niteliktir. Çünkü yalnızca tek bacağı olan veyahut hiç bacağı olmayan insanlar da vardır. Bunun sonucu olarak da, "insan" kelimesi, en azından/asgari düzeyde "rasyonel bir varlık" anlamına gelmeli, fakat mutlaka "iki ayaklı" anlamına gelmek zorunda değildir. Bu sebeple Quine, bir nesnenin temel/aslî nitelikleri ile o nesneye işaret eden kelimenin anlamı arasında bir tür paralellik olduğu sonucuna varır. Veya Quine’ın ifadesiyle:

Agora Bilim Pazarı
Devrimin Kardeşleri (Ann VanderMeer - Jeff VanderMeer)

Devrimin Kardeşleri, feminist spekülatif kurgu başlığı altında bilimkurgudan doğaüstü kurguya, fanteziden büyülü gerçekçiliğe uzanan türleri kapsayan, alanının en saygın editörleri Ann ve Jeff VanderMeer’in derlediği kapsamlı bir öykü antolojisidir. 1970’lerden günümüze feminist spekülatif kurgu alanının ses getiren öykülerini bir araya toplayan seçki, okuyucuyu hayal gücünün uçsuz bucaksız diyarlarında gezintiye çıkarıyor.

James Tiptree, Jr. erkeklerdeki cinsel arzunun kadınları öldürme arzusuna dönüştüğü bir distopya yaratırken, Ursula K. Le Guin, iz bırakmaya ihtiyaç duymayan kadınları anıyor. Susan Palwick kurt adamların istila ettiği hayal dünyamızı yerle bir ederek bir kurt kadının adımlarını takip ederken, Eleanor Arnason okurları kadınların ağzından dökülen sözcüklerin gücüyle yaratılan alemlere, Kelly Barnhill ise cinsiyet kavramının geçişken olduğu büyülü bir diyara davet ediyor. Yeni doğum yapmış bir annenin bedeniyle ve bebeğiyle kurduğu ilişki Hiromi Goto’nun karanlık anlatımıyla kalıpları yıkarak belleklerde yerini alırken, ataerkil normlarla bezeli efsaneler ve halk masalları da Nnedi Okorafor’un kaleminden nasibini alıyor.

Devrimin Kardeşleri’nde yer alan öyküler, toplumsal cinsiyetin işleyişini sorgulamakla kalmıyor, kimi zaman mizahi kimi zaman grotesk bir anlatıyla kaideleri yerle bir ediyor; gerçekliğin sınırlarında gidip gelirken nelerin mümkün olduğunu ve olabileceğini gösteriyor. Dünyayı daha iyi bir yer yapmak için. Herkes için.

Bu kampanya, Kolektif Kitap tarafından Evrim Ağacı okurlarına sunulan fırsatlardan birisidir.

Devamını Göster
₺45.00 ₺58.00
Devrimin Kardeşleri (Ann VanderMeer - Jeff VanderMeer)

Anlam, işaret ettiği nesnesinden ayrılıp kelimeye bağlandığında oluşan "öz"dür.

Fakat tüm bunlar, anlamın, bir tür nesne olduğunu mu gösteriyor? Quine böyle olmadığı sonucuna varıyor; çünkü o anlamların nesneler ile, yani anlamların işaret ettiği/referanslar ile birbirine karıştırılmaması gerektiğini zaten göstermişti. (Örneğin "Sabah Yıldızı" ifadesinin anlamını, sözcük adı yani Venüs nesnesi ile karıştırmamalıyız). Bundan ziyade, iki kelime "eş anlamlı" göründüğünde, yani iki kelime "analitik" olarak birbiriyle bağlantılı olduğunda ne olduğunu anlamaya odaklanmalıyız. Örneğin, “bekar” ve “evlenmemiş” kelimeleri eş anlamlı ve bu neden de "Tüm bekarlar evlenmemiş kişilerdir." önermesi analitik bir ifade gibi görünüyor. İşte bundan dolayı Quine şöyle yazmaktadır;

Analitiklik problemi, tekrar karşımıza çıkmaktadır.

Quine, analitiklik kavramının (probleminin) üstesinden gelmek için, "mantıksal doğrular" ve "eş anlamlı terimler" olmak üzere iki tür analitik iddia arasında ayrım yapar.

Quine, mantıksal doğruları, ifadede yer alan mantıksal-olmayan unsurları "nasıl yorumladığımıza göre değişmeyen" ve "ne olursa olsun doğru kalan ifadeler" olarak açıklar. Mantıksal unsurlar ise "değil", "o halde”", "veya", "tümü", "hiçbiri", "bazıları", "ve benzeri" gibi, mantıksal operatörlerdir. Örneğin; "X olmayan, X değildir." ifadesinde X'i nasıl yorumlarsak yorumlayalım X doğru olmaya devam edecektir veya "Kedi olmayan, kedi değildir.", "Bisiklet olmayan bisiklet değildir."de olduğu gibi.

Quine, önerdiği ikinci analitik önerme türünü ise şöyle bir örnek ile açıklar: "Hiçbir bekar evli değildir."deki "bekar"ın anlamı, "evli olmayan" kelimesinin anlamı ile eş anlamlıdır. Bununla beraber, bu türdeki bir analitik iddiayı (demin söz ettiğimiz şekilde) "bekar" kelimesini eş anlamlısı ile değiştirerek "mantıksal doğru"ya dönüştürebiliriz: evlenmemiş kişi. "Evlenmemiş kişi, evli değildir." demek "X olmayan, X değildir." demenin bir örneğidir. Diğer yandan bu değişikliği (veya yer değiştirmeyi) yapmak için eş anlamlı olan kelimenin ne anlama geldiğine dair bir fikrimiz olmalıydı; fakat bu problematik bir şey. İşte bu sebeple Quine’ın analitiklik tartışmasının geri kalanında odaklandığı şey eş anlamlılık kavramıdır.

Quine, sıklıkla yapıldığı üzere, eş anlamlılık kavramını açıklamak için tanımlara başvurulabileceğini ileri sürüyor. Mesela, "evlenmemiş kişi"nin tanımının "bekar" olduğu ve bu yüzden de eşanlamlı tanımlar olduklarını söyleyebiliriz. Fakat Quine, "bekar"ı, "evlenmemiş" olarak tanımlamak için, tanımlayıcının başlangıçta bazı eş anlamlılık kavramlarına sahip olması gerektiğini söyler.

Aslında Quine, eş anlamlılık kavramını önceden varsaymayan (baştan varsaymayan) tek tanım türünün yalnızca, konvansiyonel kısaltmayla atıf yapma eylemi olduğunu yazıyor. Mesela "Archon" diye yeni bir kelime oluşturduğumu varsayalım; tamamen keyfi bir biçimde bu kelimenin kısaltmasının "Ba2" olduğunu söyleyebilirim. Bunu yaparken söz konusu bu iki kavramın "eş anlamlı" olduğunu baştan varsaymak zorunda değildim; ben "Archon"u yalnızca konvansiyonel (uzlaşımcı veya geleneksel) yolla, koşullu olarak kısalttım. Bunun yanı sıra, normalde, mesela "bekar" gibi bir kavramı tanımlamaya çalıştığımda kendi kendime şöyle bir şey düşünmeliyim: "Peki, bekar olmak ne anlama gelir, 'bekar' kelimesiyle özellikle aynı anlamda olan kelimeler hangileridir?" Yani bekar kelimesinin anlamı ile eş anlamlı olan kelimeler hangileridir? Bundan dolayı Quine şöyle bir serzenişte bulunur:

Tamamen konvansiyonel olarak oluşturulanlar gibi, eş anlamlılığın tüm türleri bu kadar anlaşılır olsaydı. Tüm diğer geri kalanlar için tanımlama, onu açıklamaktan ziyade eş anlamlılığa dayanır.

Quine, muhtemelen, eş anlamlılığın "değiştirilebilirlik" (birbirinin yerine geçebilme) olarak tanımlanabileceğini öne sürmektedir. İki kelime, "tüm bağlamlarda doğruluk değeri değişmeden kalıyorsa (birbirinin yerine kullanılabiliyorsa 'eş anlamlıdır'". Fakat bu da problematiktir. Quine, şöyle diyor:

Reklamı Kapat

Bir an olsun düşünün: 'Bekar' ifadesi, on harften daha az harf içerir.

"Bekar" kelimesini "evlenmemiş adam" kelimesiyle değiştirirsek; "'evlenmemiş adam'ın on harften daha az harf içerdiğini" söyleyerek yanlış bir ifade oluşturmuş oluruz. Diğer yandan, "bekâr" kelimesini (İng: "bachelor"), "sanat bölümü lisansı" (İng: "bachelor of arts") veya "peygamber çiçeği" (İng: "bachelor's buttons") gibi ifadelerde "bekar kişi" olarak değiştirmeye çalışırsak da problemle karşılaşırız.

Fakat Quine, "sanat bölümü lisansı"nın (İng: "bachelor of arts") tamamlanmış bir ifade/kelime olduğunu söylersek ikinci problemi çözebileceğimizi açıklıyor; yani bu ifadedeki (İng: "bachelor of arts"), "bekar" bölümü (İng: "bachelor"), sadece, tamamlanmış bir kelime ile değiştirilemeyen bir kelime parçasıdır. Mesela; "bekâr" bir deyişin parçası olarak anlaşılmadığında, bekâr anlamına gelir.

Bu hızlı çözümden bağımsız olarak söylersek, aslında peşinde olduğumuz şey, yukarıda tartışılan kelime oyunundan ayırt edilerek ele alınması gereken "bilişsel eş anlamlılık" (İng: "cognitive synonymy") olgusudur. Fakat öyle görülüyor ki Quine, bilişsel eş anlamlılığı izah etmek için neyin zorunlu olduğundan pek emin değil. Fakat yine bildiğimiz bir şeye dikkat çekiyor:

Bu eş anlamlılık türü için gereken ... (şey) ancak ve ancak, herhangi bir analitik ifade; eş anlamlılar yerine eş anlamlılar koyularak mantıksal bir doğruya dönüştürülebilir.

Örneğin; "X olmayan, X değildir." ile ilgili örneğimizi hatırlayalım. Bu örnekte biz, "Bekar, evli olmayandır." ifadesinin aslında mantıksal bir doğru örneği olduğunu gördük. X olmayan X değildir. "Evlenmemiş kişi, evli kişi değildir."; özellikle "bekar" ve "evlenmemiş kişi" kelimeleri eş anlamlı ise. Dolayısıyla da peşinde olduğumuz şey bu tür bir eş anlamlılıktır; bu "bilişsel eş anlamlılık"tır.

Fakat (demin yaptığımız gibi) "bilişsel eş anlamlılığı" açıklamak için, analitikliğin ne anlama geldiğini bildiğimizi baştan varsaymalıydık (başlangıçta varsaymamız gerekirdi). Özellikle, yukarıda izah edilen iki tür analitikliğin anlamlarını, yani "mantıksal aksiyomlar olarak analitiklik" ile "eş anlamlı olarak analitiklik"in anlamlarını baştan kabul etmemiz gerekiyordu. Quine şöyle söylemektedir:

İhtiyacımız olan şey, analitikliği önceden varsaymak (bir koşul olarak kabul etmek) değil, bilişsel eş anlamlılık’ın açıklamasıdır.

O halde soru şu: Herhangi bir analitiklik tanımını önceden varsaymaksızın, birbirinin yerine geçebilirliğe başvurarak (elimizde olanın bu olduğunu unutmayın) "bilişsel eş anlamlılık"a dair bir açıklama sunabilir miyiz? Evet, dilimiz "zorunlu olarak" kelimesini içeriyorsa, bu ilk cevaplardan biri olabilir gibi görünüyor.

Reklamı Kapat

Fakat, varsaymamız gereken bu "zorunluluk" türünün yalnızca analitik ifadeler için geçerli olursa, bilişsel eş anlamlılığı açıklamak için bir kez daha bir analitiklik kavramını varsaymış oluruz. Ana hatlarıyla söylerse bu şöyle olur:

  1. "Zorunlu olarak ancak ve ancak tüm bekarlar bekardır."ı varsayalım. O halde, 'zorunlu' kelimesi bu iddianın mantıksal olarak doğru ve dolayısıyla da analitik olduğunu ima eder. Dolayısıyla, 'bekar' ve 'evlenmemiş kişi' ifadelerinin (har olarak değil anlam açısından) birbirinin yerine geçebileceğini önceden varsayarsak; bu durumda:
  2. "Zorunlu olarak ancak ve ancak bekarlar evlenmemiş kişidir." doğrudur; burada bir kez daha, "zorunlu" kelimesi onu mantıksal, yani analitik olarak doğru yapıyor gibi görünüyor. Ve bu nedenle de bilişsel eş anlamlılığı tanımlamak için, bir kez daha, bir analitik kavramını başlangıçta (önceden) varsaymamız gerekiyordu.
"Zorunluluk"un onu mantıklı/anlamlı kıldığını varsaymak, zaten yeterli/kabul edilebilir bir analitiklik anlamına sahip olduğumuzu varsaymaktır.

Quine'ın, analitikliği, anlama ve dolayısıyla da eş anlamlılığa veya tanımlara başvurmadan tanımlamaya yönelik son önerisi ise şöyledir:

Carnap tarafından geliştirilmiş olan semantik kuralları kullanarak, doğal bir dili biçimsel bir dile dönüştürmeye/benzetmeye çalışabiliriz. Fakat Quine burada da başka yerlerde bulduğu türden bir döngüsellik bulur. Genel anlamda konuşursak, Quine böyle düşünmesinin nedenini göstermek için yapay diller ve semantik kurallarla ilgili genel bir Carnapçı paradigmayı baştan inşa eder, bu inşa şöyledir;

  1. Yapay bir L0 dili olduğunu varsayalım. L0'da hangi ifadelerin analitik olduğunu, semantik kuralları açık bir şekilde belirlemektedir.
  2. Hemen bir problem ortaya çıkar: L0'da neyin analitik olduğunu kapsamlı şekilde tanımlamak için "analitik"in içlemsel anlamın, sadece "kuralların anlamadığımız 'analitik' kelimesini içerdiğinden" dolayı kurallarda varsayılır. "Analitik"in kapsamlı bir tanımına sahip olsak da sözde analitik olan belli ifadelerin listesine sahip olmamızdan bağımsız olarak içlemsel bir anlamına sahip değiliz, yani, analitikliğin ne anlama geldiğini anlamayız. Örneğin, sizden "smargon" olan şeylerin bir listesini hazırlamanızı isteseydim ve "smargon" kelimesinin anlamını bilmeden bu listeyi hazırladıysanız, başınız belada olurdu; "smargon" kelimesinin anlamını bile bilmeden nasıl liste hazırlayabilirdiniz ki? Ancak:
  3. Belki de bir kişi, "L0 için analitik" terimini basitçe bir konvansiyon olarak anlayıp, ona "K" diyebilir; böylece "analitik" kelimesinin içlemsel anlamının – yani, analitiğin iyi tanımlanmış içlemsel bir açıklamasının – hiçbir yerde bir işlevi yok gibi görünür. Ancak Quine şunu sorar: "Neden spesifik olarak K sınıfı ve neden başka keyfi, mesela L-Z gibi, bir sınıf değil?" Örneğin, diyelim ki smargon olan her şeyin keyfi bir listesini yaptım ancak "smargon" kelimesinin ne anlama geldiğini bilmiyorum. Bu yüzden, yeşil olan şeylerin bir listesini hazırlıyorum. Fakat niye yeşil şeyleri seçtim? Neden turuncu veya başka herhangi bir renkteki şeyleri değil?
  4. O halde bunun yerine, hangi ifadelerin analitik olduğunu değil, sadece doğru olanları belirten bir tür semantik kural olduğunu varsayalım. Ancak her doğruyu değil, sadece belli bir küme doğruyu. Dolayısıyla kişi, "analitik doğrular"ı bu kümeye dahil olanlar olarak tanımlayabilir. Ve bundan dolayı, "bir ifade (sadece doğru değil ama aynı zamanda) semantik kurala göre doğruysa analitiktir". Ancak, genel olarak konuşursak, aynı sorun "semantik kural" konusunda da ortaya çıkar; "analitik" kelimesinin içlemsel anlamını bir şekilde varsaymadan hangi ifadelerin doğrular sınıfına dahil olacağını nasıl belirler? Bu döngü her tarafa yayılır ve dolayısıyla: "Ayakkabı bağcıklarımızı çekiştirmeyi tamamen bırakabiliriz."

Ve böylece 1950’de Quine, konunun Carnap ve diğerleriyle yaklaşık yirmi yıl aralıklarla tartışılmasının ardından, belki de kat'i olarak, "analitiklik" kavramını reddetmesi gerektiğinden emin.

3. Metafizik: Bazı Çıkarımlar

Quine'ın analitikliği reddetmesinin, özellikle metafizik alanı için pek çok sonucu vardır. Metafizikçilerin ana kampına göre, genel anlamda metafizik, tümdengelimli mantık yasalarının zorunlu olarak doğru olan bir dizi aksiyoma uygulandığı bir yöntem kullanır. Sonuç olarak, böyle bir yöntem tarafından üretilen önermeler de zorunlu olarak doğrudur (örneğin, Descartes'ın yöntemi / descarte / # H3 veya Leibniz’in yöntemini düşünün). Çoğunlukla, bu doğrular, türetildikleri aksiyomlar ve bunları türetmek için kullanılan mantıksal yasaların, evrenin zorunlu ve ebedi doğasını yansıttığı düşünülmektedir.

Bununla birlikte, Quine'ın iddia ettiği gibi, zorunlu doğrular, yani analitik doğrular diye bir şey yoksa, o zaman bu ana metafizik kampın esasen içi boşaltılır. En iyi ihtimalle, zeki insanların daha akıllı oyunlar oynadığı, sözde "zorunlu" doğruları sözde "doğru" yasalarla manipüle ettiği bir alandır. Quine'ın metafiziğe yönelik bu saldırısı, bu şekilde tümdengelim yöntemlerine dayanmayan yeni metafizik kamplar doğurdu.

O halde Quine hangi yöntemi kullandı? Ampirik yöntem. Quine bu bakımdan bilimsel bir filozof, yani genellikle natüralist bir filozof olarak anılan kişiydi. Hume gibi o da felsefi sonuçların ille de doğru olmadığına inanıyordu – bırakın evrenin doğasını, insanlığın temel doğasını yansıtmıyor ya da yakalamıyordu. Aksine, test edilebilirlerdi ve potansiyel olarak reddedilebilirlerdi.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 1
  • Tebrikler! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 17/10/2021 16:15:27 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10484

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Kuyruksuz Maymun
Ara Geçiş Türleri
Afrika
Gıda
İstatistik
Balıklar
Diş Hekimi
Hayvanlar Alemi
Uyku
Mistik
Evrimsel Antropoloji
Hastalık Dağılımı
Sars-Cov-2
Köpekbalığı
Çekirdek
Deniz
Kan Hastalıkları
Egzersiz
Arı
Botanik
Kuşlar
Işık Hızı
Endokrin Sistemi Hastalıkları
Evrimsel Psikoloji
Santigrat Derece
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın