Tarihteki Küresel Salgınlar: Koronavirüs İlk Değil, Son da Olmayacak!

COVID-19 Salgını, Tarihteki Diğer Salgınların Boyutunu ve Etkisini Görmek Açısından Öğretici Bir Model Olabilir!

Tarihteki Küresel Salgınlar: Koronavirüs İlk Değil, Son da Olmayacak!
Pandemi ya da pandemik hastalık: Ülke çapında veya tüm dünyada görülen salgın hastalık
A Gazeta
Yazar Nicholas LePan  SerdarÖlez Görsel Düzenleme Serdar Ölez
5 dakika
5,638 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

İnsanoğlu yeryüzünde çoğaldıkça bulaşıcı hastalıklar da baş göstermiştir. Günümüzün modern dünyasında bile salgınlar neredeyse hep vardır fakat her salgın yeni Coronavirüs (COVID-19) gibi küresel salgın seviyesine gelmemektedir.

Aşağıdaki görsel Antonine Vebasından şu anda tüm dünyayı kasıp kavuran COVID-19 salgınına kadar olan tarihin en ölümcül bazı pandemik hastalıklarını göstermektedir.

Tarihe Damgasını Vurmuş Küresel Salgınların Zaman Tablosu

Tarihe Damgasını Vurmuş Küresel Salgınların Zaman Tablosu
Tarihe Damgasını Vurmuş Küresel Salgınların Zaman Tablosu
Visual Capitalist

Hastalıklar ve rahatsızlıklar en erken çağlardan beri insanın başına musallat olmuş fani bir kusurumuzdur. Ancak tarım toplumlarına olan bariz geçişimizden sonradır ki bu hastalıkların büyüklüğü ve yayılması önemli boyutlara ulaşmıştır. Yaygın ticaret ağı sayesinde insan ve hayvan etkileşimleri için yeni fırsatlar doğmuş, bu da bu tür salgınları hızlandırmıştır. Sıtma, tüberküloz, cüzzam, influenza (grip), çiçek hastalığı ve diğerleri ilk olarak bu erken dönemlerde ortaya çıkmıştır.

Daha büyük şehirlerle, daha egzotik ticaret yollarıyla ve artan sayıda farklı insan ve hayvan topluluklarıyla ve ekosistemlerle olan temas sayesinde insanlar daha medeni hale geldikçe pandemik hastalıkların da belireceği aşikardı.

Reklamı Kapat

Zaman içerisinde baş göstermiş bazı önemli küresel salgınları aşağıda bulabilirsiniz:

Bazı önemli küresel salgınlar: tarihleri, tipleri ve yol açtığı ölü sayısı.
Bazı önemli küresel salgınlar: tarihleri, tipleri ve yol açtığı ölü sayısı.
Visual Capitalist

Not: Yukarıda verilen listedeki ölü sayılarının çoğu mevcut veriler bazında hazırlanmış en iyi tahmini rakamlardır. Jüstinyen Vebası gibi bazı hastalıkların ölü sayısı yeni kanıtlarla birlikte tartışmalı durumunu sürdürmektedir.

Tarih boyunca devamlı görülen hastalıklara ve salgınlara rağmen, zaman içerisinde kendini hissettiren istikrarlı bir eğilim görmekteyiz: ölüm oranındaki kademeli düşüş. Sağlık hizmetlerindeki iyileşmeler ve küresel salgınları oluşturan etmenleri kavrayışımız, bu hastalıkların etkilerini azaltma konusunda güçlü birer araç olmuşlardır.

Tanrıların Gazabı

Pek çok eski toplumda insanlar, ruhların ve tanrıların, öfkelerini hak eden kişilere hastalık ve felaket gönderdiklerine inanırlardı. Bu bilim dışı izan sıklıkla, milyonlarca değilse de binlerce kişinin ölümüyle sonuçlanan korkunç sonuçlar doğurmuştur.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Jüstinyen Vebası örneğinde, Bizanslı tarihçi Kayseryalı Prokopius vebanın izini (vibonik veba bakterisi) Çin’e ve kuzeydoğu Hindistan’a kadar sürmüş, oradan hastalığın kara ve deniz ticareti yollarıyla Mısır’a girdiğini, Mısır’dan da Akdeniz limanları aracılığıyla Bizans İmparatorluğu’na ulaştığını aktarmıştır. Coğrafyanın ve ticaretin hastalığın yayılmasındaki rolünü çok iyi bilmesine rağmen Prokopius, salgının patlak vermesinin nedenini İmparator Jüstinyen’e bağlamış, onun ya bir şeytan olduğunu ya da kötü amellerinden ötürü Tanrı’nın cezasını üzerine çektiğini ilan etmiştir. Kimi tarihçi bu vebanın, İmparator Jüstinyen’in Roma İmparatorluğu’nun doğu ve batı kalıntılarını yeniden birleştirme çabalarını baltalamış olabileceğini ve Karanlık Çağ’ı başlatmış olabileceğini bulmuştur.

Neyse ki insanlığın hastalık yapıcı etmenleri kavrayışı ilerlemiş, yavaş ve eksik dahi olsa modern pandemilere karşı önemli gelişmeler kaydedilmiştir.

Hastalığın Taşınması

Karantina uygulaması 14.yy’da veba salgınına karşı kıyı şehirlerini koruma altına almak amacıyla başladı. İhtiyat sahibi liman görevlileri Venedik’in hastalıkla enfekte olmuş limanlarından gelen gemilerin 40 gün boyunca demir atmış halde beklemesini zorunlu tutmuş, ondan sonra gemidekilerin karaya geçişine izin vermiştir. Karantina sözcüğü İtalyanca “quaranta giorni” kelimesinden gelmiştir ve 40 gün demektir.

Coğrafyaya ve istatistiksel analize olan bağlılığın ilk örneklerinden biri, 19.yy ortalarında bir kolera salgını esnasında Londra’da yaşandı. 1854’te Dr. John Snow koleranın kirli suyla bulaştığı sonucuna vardı ve ölüm verilerini bölge bölge bir haritada gösterdi. Bu yöntem, halkın sularını çektiği belli bir su pompası etrafındaki vaka kümesini gösteriyordu.

Reklamı Kapat

Ticaret ve kent yaşamı arasında ortaya çıkan etkileşimler kilit bir rol oynamasına rağmen belli hastalıkların güçlü bulaşıcılık doğası da salgının seyrini etkilemektedir.

Bulaşıcılığın Takibi

Bilim insanları bir hastalığın bulaşıcılığını takip etmek için “üreme sayısı” adında temel bir ölçüm/sayı kullanır. R0 ya da “R sıfır” adıyla da bilinen bu sayı, bize, hasta bir kişinin ortalama olarak risk altındaki kaç kişiye hastalık bulaştırabileceğini söyler.

R0 ya da “R sıfır” adıyla da bilinen temel üreme sayısı, hasta bir kişinin ortalama olarak kaç kişiye hastalık bulaştırabileceği hakkında bir fikir verir.
R0 ya da “R sıfır” adıyla da bilinen temel üreme sayısı, hasta bir kişinin ortalama olarak kaç kişiye hastalık bulaştırabileceği hakkında bir fikir verir.
Visual Capitalist

Yukarıdaki görselde, R0 sayısı 12-18 aralığında olan kızamık en bulaşıcı hastalık olarak başı çekmektedir. Bu, aşılanmamış bir populasyonda, tek bir kişinin ortalamada 12 ila 18 insanı enfekte edebileceği anlamına gelir.

Kızamık bir hayli bulaşıcı olsa da aşılama kampanyaları ve sürü bağışıklığı hastalığın bulaşını dizginleyebilmektedir. Bir hastalığa ne kadar fazla sayıda insan bağışık olursa, hastalık da o denli çoğalmamaya meyilli olmaktadır. Bu durum, bilinen ve tedavi edilebilir hastalıkların yeniden ortaya çıkışını önlemek adına aşıları elzem kılar.

Reklamı Kapat

COVID-19 salgınının halen devam etmesi ve araştırmacıların bu yeni tip koronavirüs hakkında sürekli bilgi edinmesi sebebiyle hastalığın gerçek etkilerinin ne olacağını hesaplamak ve tahmin etmek zor olmaktadır.

Kentselleşme ve Hastalıkların Yayılması

Salgınların ardındaki itici güç olan yükselen küresel bağlantılar ve etkileşimlerle beraber başladığımız yere geri döndük. Ufak avcı ve toplayıcı kabilelerden metropollere insanlığın birbirine olan bağlılığı hastalıkların da yayılmasının önünü açtı.

Gelişmekte olan ülkelerdeki kentleşme giderek artan sayıda kırsal yerleşimciyi daha kalabalık olan bölgelere getirirken nüfus artışları da çevre üzerine daha büyük baskı yapmaktadır. Aynı zamanda, yolcu hava trafiği son on yılda neredeyse iki katına çıkmıştır. Bu iki makro eğilim, bulaşıcı hastalıkların yayılmasını derinden etkilemektedir.

Dünya çapındaki örgütler ve hükümetler, bulaşma hızını düşürmek için vatandaşlarını “sosyal mesafelendirme” yapmaya teşvik ederken dijital dünya da daha önce hiç görülmedik bir şekilde insanların birbiriyle bağlantı kurmasını ve ticaret yapmasını mümkün kılmaktadır.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İlginizi Çekebilecek Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 5
  • Korkutucu! 4
  • Bilim Budur! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Muhteşem! 1
  • İnanılmaz 1
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/08/2021 22:16:43 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8397

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Evrimsel Tarih
Homeostasis
Elektromanyetizma
Beslenme Davranışı
Şüphecilik
Yörünge
Konuşma
Bilim Tarihi
Zehir
Genetik Müdahale
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Algı
Akciğer
İntihar
Epidemik
Alzheimer
İspat
Ağız Sağlığı
Gerçek
Araştırma
Koronavirüs
Alan
Meteor
Üreme
Uyku
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın