Süper Kütleli Kara Delikler de Yıldızları Küçük Kara Deliklerle Aynı Şekilde Yutuyor!

Süper Kütleli Kara Delikler de Yıldızları Küçük Kara Deliklerle Aynı Şekilde Yutuyor!
Yazar Jennifer Chu Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
5 dakika
879 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

9 Eylül 2018'de gökbilimciler, 860 milyon ışık yılı uzaklıktaki bir galakside bir parlama gördüler. Kaynak, güneşin kütlesinin yaklaşık 50 milyon katı olan süper kütleli bir kara delikti. Normalde sakin olan kütleçekimi devi, gelgit bozulması olayı olarak bilinen nadir bir olay sonucu aniden uyanıp, civardan geçen bir yıldızı yuttu. Yıldız kalıntıları kara deliğe düşerken, muazzam miktarda enerjiyi ışık olarak etrafa saçtı.

MIT'den, Avrupa Güney Gözlemevi'nden ve diğer bir dizi enstitüden araştırmacılar, AT2018fyk adı verilen olayı izlemek için birden fazla teleskop kullandılar. Şaşırtıcı bir şekilde, süper kütleli kara deliğin yıldızı tüketirken çok daha küçük kütleli kara deliklere benzer özellikler sergilediğini gözlemlediler. Astrophysical Journal'da yayınlanan sonuçlar, akresyon (toplanma) denen ve kara deliklerin madde tükettikçe evrimleşme şeklinin, büyüklüklerinden bağımsız olduğunu öne sürüyor. MIT'nin Kavli Astrofizik ve Uzay Araştırma Enstitüsü'nde araştırma bilimcisi olan çalışma yazarı Dheeraj "DJ" Pasham şöyle diyor:

Eğer bir kara delik gördüyseniz, bir bakıma tüm kara delikleri görmüş olduğunuzu gösterdik. Onlara bir gaz topu fırlattığınızda, hepsi aşağı yukarı aynı şeyi yapıyor gibi görünüyor. Onlar, söz konusu akresyon olduğunda, aynı şekilde davranan canavarlar.

Pasham'ın ortak yazarları arasında, Avrupa Güney Gözlemevi, Cambridge Üniversitesi, Leiden Üniversitesi, New York Üniversitesi, Maryland Üniversitesi, Curtin Üniversitesi, Amsterdam Üniversitesi ve NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'ndeki araştırmacılarla birlikte, baş araştırmacı bilim adamı Ronald Remillard ve MIT'den eski yüksek lisans öğrencisi Anirudh Chiti de yer alıyor.

Bir Yıldızın Uyanışı

Güneş'imizin yaklaşık 10 katı kütleye sahip küçük yıldız kütleli kara delikler, bir ışık parlaması yayarlarsa, bu genellikle eşlik eden bir yıldızdan gelen madde akışına tepki olarak olur. Bu radyasyon patlaması, kara deliğin etrafındaki bölgenin değişimini başlatır. Bir kara delik, yıldıza ait madde kara deliğe çekilirken, bir toplanma diskinin hakim olduğu durgun fazdan, "yumuşak" bir faza geçer. Malzemenin akış miktarı azaldıkça, tekrar beyaz ve sıcak bir koronanın (Güneş'i ve diğer yıldızları çevreleyen bir plazma aurasının) hakim olduğu "sert" bir aşamaya geçer. Sonunda kara delik tekrar sabit bir durgunluk durumuna gelir ve tüm toplanma (yığılma) döngüsü, birkaç hafta ila aylar boyunca sürebilir.

Reklamı Kapat

Fizikçiler, bu karakteristik toplanma döngüsünü birkaç on yıl boyunca çok sayıda yıldız kütleli kara delikte gözlemlediler. Ancak süper kütleli kara delikler için, bu devler normalde galaksinin orta bölgelerinde gazla yavaş yavaş beslenen gök cisimleri olduğundan, bu sürecin yakalanmasının çok uzun süreceği tahmin ediliyordu. Pasham şöyle diyor:

Bu süreç normalde süper kütleli kara deliklerde binlerce zaman diliminde gerçekleşir. İnsanlar böyle bir şeyi yakalamak için o kadar uzun süre bekleyemezler.

Ancak tüm bu süreç, bir kara deliğin ani ve büyük bir malzeme akışı yaşadığında (örneğin bir gelgit bozulması olayı sırasında) hızlanır. Bu gibi bir durum, bir yıldız bir kara deliğin gelgitle onu parçalara ayırabileceği mesafeye kadar yaklaştığında meydana gelir. Pasham şöyle diyor:

Bir gelgit bozulması olayında her şey, aniden olur. Kara deliğe ani bir gaz yığını atılır, kara delik aniden uyanır ve bu "Vay, o kadar çok yemek var ki, bırak yiyeyim, yiyeyim, bitene kadar yiyeyim." der. Böylece her şeyi kısa zaman diliminde deneyimlemiş olur. Bu, insanların yıldız kütleli kara deliklerde bildiği tüm bu farklı toplanma aşamalarını incelememize olanak sağlıyor.

Süper Kütleli Bir Döngü

Eylül 2018'de, Tüm Gökyüzünde Otomatik Süpernova Araştırması (İng: "All-Sky Automated Survey for Supernovae" veya kısaca "ASASSN"), ani bir patlama sinyallerini topladı. Bilim insanları, sonradan parlamanın, TDE AT2018fyk olarak etiketlenen süper kütleli bir kara deliği içeren bir gelgit bozulma olayının sonucu olduğunu belirlediler. Wevers, Pasham ve meslektaşları alarma geçti ve her biri ultraviyole ve X-ışını spektrumunun farklı bantlarını haritalamak için eğitilmiş birden fazla teleskopu sisteme yönlendirebildiler.

Ekip, X-ışını uzay teleskopları XMM-Newton ve Chandra X-Ray Gözlemevi'nin yanı sıra Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki X-ışını izleme aracı olan NICER ve Avustralya'daki radyo teleskoplarıyla birlikte Swift Gözlemevi'ni kullanarak iki yıl boyunca veri topladı. Pasham şöyle diyor:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kara deliği yumuşak haldeyken ve bir toplanma diski oluşurken yakaladık. Emisyonun çoğunu ultraviyolede, çok azını da X-ışınında yakaladık. Sonra disk çöktü, korona güçlendi ve nihayet X-ışını spektrumunda çok parlak hale geldi. Sonunda beslenecek fazla gaz kalmadı ve genel parlaklık düşerek, saptanamayan seviyelere geri döndü.

Araştırmacılar, kara deliğin Güneş'imizin büyüklüğünde bir yıldızı gelgit şeklinde bozduğunu tahmin ediyor. Bu süreçte, yaklaşık 12 milyar kilometre genişliğinde muazzam bir toplanma diski oluşturdu ve yaklaşık 40.000 Kelvin olduğu tahmin edilen sıcaklık seviyesinde gaz yaydı. Disk zayıflayıp daha az parlak hale geldikçe, yoğun, yüksek enerjili X-ışınlarından oluşan bir korona, yavaş yavaş yok olmadan önce kara deliğin etrafındaki baskın faz olarak devraldı. Pasham şöyle diyor:

İnsanlar bu döngünün sadece 10 güneş kütlesi olan yıldız kütleli kara deliklerde gerçekleştiğini biliyorlardı. Şimdi bunu 5 milyon kat daha büyük bir şeyde görüyoruz.

Avrupa Güney Gözlemevi bilim kurulu üyesi olan, araştırmanın baş yazarı Thomas Wevers ise şöyle diyor:

Gelecek için en heyecan verici beklenti, bu tür gelgit bozulma olaylarının, toplanma diski ve korona gibi süper kütleli kara deliğe çok yakın karmaşık yapıların oluşumuna bir pencere sağlamasıdır. Bir yıldızın yok edilmesinin ardından bu yapıların aşırı çevrede (zor ortam koşullarında) nasıl oluştuğunu ve etkileşime girdiğini inceleyerek, onların varlıklarını yöneten temel fiziksel yasaları daha iyi anlamaya başlayabiliriz.

Sonuçlar, boyutları ne olursa olsun, kara deliklerin aynı şekilde toplanmayı deneyimlediğini göstermenin yanı sıra, bilim insanlarının bir korona oluşumunu baştan sona ikinci kez yakaladığını gösteriyor. Pasham şöyle diyor:

Bir korona, çok gizemli bir varlıktır ve süper kütleli kara delikler söz konusu olduğunda, insanlar var olan koronaları incelediler, ancak ne zaman ve nasıl oluştuklarını bilmiyorlar. Korona oluşumunu yakalamak için gelgit bozulma olaylarını kullanabileceğimizi gösterdik. Gelecekte bu olayları koronanın tam olarak ne olduğunu anlamak için kullanmaktan heyecan duyuyorum.
Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 2
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: ScienceDaily | Arşiv Bağlantısı
  • J. Chu. Süper Kütleli Kara Delikler, Tıpkı Küçük Meslektaşları Gibi Gazı Yutar.. (29 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 29 Haziran 2021.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/07/2021 22:00:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10658

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Hafıza
Kedigiller
Santigrat Derece
Evrimsel Biyoloji
Zehir
Kalori
Genel Halk
Öğrenme
Felsefe
Radyasyon
Işık Hızı
Canlı Cansız
Evrim Teorisi
Nükleik Asit
Tedavi
Abiyogenez
Dalga
Hayatta Kalma
İnsanlık
Uçma
Oyun
Doğa Olayları
Eğilim
Cinsel Seçilim
Dil
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın