Sorulara Dön
0
Felsefe

Bilim pozitivist midir naturalist midir?

Bunlar bilimi ideolojik hale dönüştürmez mi?

2
610 görüntülenme
Teşekkür (2)
Hatırla (3)
Takip (1)
Paylaş
Reklamı Kapat
2 Cevap

Felsefi olarak Naturalizm: Her şeyin doğal nedenlerden ve sebeplerden kaynaklandığını, her türlü doğaüstü ve ruhani açıklamaların yanlış olduğunu veya görmezden gelinebileceğini ileri süren felsefi tutumdur.

Ancak... Bu felsefi naturalizm...Bilim, felsefi naturalist değildir.

Bilimin benimsediği doğalcılık, yöntemsel bir doğalcılıktır. Yöntemsel doğalcılık, var olan her şeyin doğada gördüklerimizden ibaret olduğunu değil; sahip olduğumuz tek nesnel standartın doğa olduğunu söyler. Doğaüstücülük, bir önyargıyla göz ardı edilmez; dışarıda bırakılmıştır çünkü hiçbir zaman güvenilir bir şekilde ispatlanamamıştır. Doğalcılığı kullanan, ama doğadan daha fazlasının olduğuna inanan birçok bilim insanı vardır.

Gerçeğe yönelik metafiziksel yaklaşımlar, sadece "tanrı vardır" varsayımıyla gelmediği ve beraberinde aşırı çok sayıda, aşırı yüklü miktarda ispatsız varsayımı/iddiayı getirdiği için (dinler, sektler, mezhepler, hadisler, ayetler, yorumlar, vs.), metafiziksel bir noktadan başlamak evrensel bir fikir birliğine ulaştıramıyor. Bu bir.

İkincisi, bu kadar çok sayıda varsayımı gerçekmiş gibi kabul etmek, sadece "doğanın doğal olduğu" varsayımını kabul etmeye nazaran parsimoni ("Occam'ın usturası") ilkesiyle çelişiyor. Zaten bilimde natüralizmin tarihselliğinden kastedilen de bu. Elbette bilimin bazı varsayımları var; ancak bunların beraberinde getirdiği ek varsayımlar, alternatiflerinin tümünün ek varsayımlarına nazaran çok daha az sayıda. Bu nedenle bilimde metodolojik olarak natüralizmi seçmek makul oluyor.

Üçüncüsü ise, bilimin sadece "doğal olan ile" uğraşması gerektiğine yönelik bir algı olduğu için, bilim insanları da kendilerini doğal olmayandan izole ediyorlar. Bu her zaman böyle değildi; Newton ve Aristo gibi kişiler metafiziksel olan ve olmayan yorumlara eşit miktarda eğiliyorlardı; ancak onların çalışmalarını başka coğrafyalarda okuyan kişiler, natüralist taraflarını kabul etmekte zorluk çekmediler; ama metafiziksel taraflarını evrensel olarak kabul edemezlerdi, çünkü dini görüşler ve algılar sürekli değişiyor; gerçekler ise değişmiyor. Bu nedenle metafiziksel açıklamalar kişinin kendi iç dünyasına bırakıldı, bilimden izole oldu. Böylece yersiz kavga dövüşler olmadan, herkes "doğal olandan" söz edebilmeye başladı.

Bunu şöyle düşünün: Bir konferansa gidiyorsunuz ve kütleçekim dalgalarını anlatacaksınız. Başlıyorsunuz:

"Efendim Brahma'nın insanlığa anlam verme isteğinin bir parçası olarak yarattığı kütleçekim dalgaları, Shiva'nın atarlı doğası nedeniyle birbirine çarpıştırdığı kara deliklerin birleşmesi sırasında yaratılan dalgalanmalardır. Tabii ki Vishnu doğadaki dengeyi korumak istediği için, bu dalgaları Dünya'ya doğru yaklaşırken sönümler ve gezegenimizi korur. Şu anda Vishnu'nun hangi sembolizm yoluyla bunu başardığını araştırıyoruz. Söylemeye gerek yok, kara delikler de kuşkusuz Ganapati'nin evrensel süreçlerdeki engelleri kaldırmak amacıyla yarattığı madde yutuculardır."

Bu da gayet makul bir anlatımdır; ancak sizinle aynı kültürel arka planı paylaşmayan biriyle bu anlatımda hemfikir olmanız imkansızdır (burada sorgulanması gereken bir diğer nokta da bu: "Natüralist meselelerde bu kadar kolay hemfikir olabiliyorken, metafiziksel meselelerde neden olamıyoruz?", "Metafizikte bu evrensel olamayış, nereden kaynaklanıyor?" Bunları düşünmeyi size bırakıyorum). Bilim ise, küresel ölçekte yapılan bir uğraş. Dolayısıyla herkesin zorlanmadan hemfikir olabileceği, belirli standartlar belirlemek gerekiyor. Natüralizm de (en azından metodolojik olarak) bunu veriyor: Doğayı, doğayla anlatacaksın. Yukarıdaki anlatıyı natüralist olarak tekrar edelim:

"Kütleçekim dalgaları, kara delikler gibi büyük kütleli cisimlerin birbirine çarpması sırasında oluşan uzay-zaman dokusunda oluşan dalgalanmalardır. Kaynaktan uzaklaştıkça bu dalgalar enerji yitirerek sönümlenirler. Kara delikler, olay ufkuna ulaşan maddeleri yutan astronomik nesnelerdir."

Yalın, net, dolambaçsız. İlkini yapabilir miydik? Evet, yapabilirdik. Ama bu bize, herkesin hemfikir olabileceği nasıl bir "ek bilgi" veriyor? Sıfır. Hiçbir ek bilgi vermiyor. Bir Hıristiyan, bir Müslüman, bir Budist, bir ateist ilk anlatımı kabul eder mi? Elbette hayır. Bir Hıristiyan, bir Müslüman, bir Budist, bir ateist ikinci anlatımı kabul eder mi? Elbette! İşte olay bundan ibaret. Natüralizmin kendisi bir varsayım olabilir; ancak natüralizm, kendisinden öte varsayımlara gereksinimi ortadan kaldırıyor.

Ama şuna dikkat: Bu demek değil ki metafiziksel olarak natüralist olmak zorundasın. Yani ben, yukarıdaki natüralist bilgiler ışığında hayatımı:

bir teist ("Kütleçekim dalgaları Tanrı'nın yaratma sanatını bizlere gösterme yoludur."),

bir deist ("Kütleçekim dalgaları Tanrı tarafından yaratılmıştır."),

bir agnostik ("Kütleçekim dalgalarının bir yaratıcısı olup olmadığını bilemeyiz."),

bir panteist ("Kütleçekim dalgaları, Tanrı'nın ta kendisidir.") veya

bir ateist ("Kütleçekim dalgalarının yaratıcısı yoktur.")

olarak geçirebilirim. Ancak bilimle ilgili meselelerde (yani metodolojide) natüralist olmayı kabul ediyoruz ("Kütleçekim dalgaları, büyük kütleli cisimlerin çarpışması sonucunda yaratılır."). Bunun, az önce de bir örneğini verdiğim gibi, çok ciddi pratik faydaları var.

Tanrı veya dinler boş hipotez gereği bilimde yok sayılır. Ama bu "Evrim veya bilim Tanrı yok dedi" demek değildir. Tanrı veya din konusu bilimin alanında değildir demektir. Felsefenin alanıdır. Evrim veya herhangi bir bilimsel gerçek Tanrı'nın varlığı veya yokluğu ile ilgili bir bilgi/yorum vermez.

Başta söyleneni tekrar ediyorum: Bilimin benimsediği doğalcılık, yöntemsel bir doğalcılıktır. Yöntemsel doğalcılık, var olan her şeyin doğada gördüklerimizden ibaret olduğunu değil; sahip olduğumuz tek nesnel standartın doğa olduğunu söyler. Doğaüstücülük, bir önyargıyla göz ardı edilmez; dışarıda bırakılmıştır çünkü hiçbir zaman güvenilir bir şekilde ispatlanamamıştır. Doğalcılığı kullanan, ama doğadan daha fazlasının olduğuna inanan birçok bilim insanı vardır.

895 görüntülenme
3
Teşekkür (3)
Paylaş
3

Kaynaklar

Bilimin felsefesi Mantıkçı Pozitivizmdir.

Bilimin felsefesinin, Vienna Çevresi tarafından Pozitivizmden Mantıksal Pozitivizme itilmesi ve Bilimin bileşke felsefesine Natüralizm denilmesinin tarihini Alex Rosenberg "Bilim Felsefesi: Çağdaş Bir Giriş" adlı kitabında açıklar (sayfa 323).

Pozitivizm'in ne idüğünü hatırlayalım: Sadece gözlem ve deneye dayalı olanları öğrenmek ideolojisi. Saint Simon ve Augusto Comte tarafından yaygınlaştırılmıştır. Empirizmin ideolojik halidir diyebilirsiniz.

Mantıkçı pozitivizm ise mantık kurallarına göre olan genellemelerle pozitivizmin birleştirilmiş halidir.

Van Orman Quine'ın "Two Dogmas of empiricism" ve "Word and Object" adlı makaleleri empirizm (pozitivizmin çekirdeği) ve rasyonalizmin ortak sayıltıları için bilgiyi temellendirmede bazı sorunlar (challenge) ortaya koydu. Devamında Quine'ın kendisi Naturalised Epistemology (Doğallaştırış epistemoloji) diye çözüm seti önerdi, Naturalised Epistemology ile bilgi edinmede önemli rol empirizme kaydırıldı, rasyonalizmle olan ortak sayıltılar terk edildi. Yani, naturalised epistemology = bilgi edinmede empirizmi vurgulamaktır, doğal bilimler yöntemini öne çıkarmaktır.

Alex Rosenberg kitabında bunlardan bahseder ve devamında şunu der:

"Bilimin bileşke felsefesi "doğacılık" diye anılmaya başlandı." (Sayfa 330)

Değinilmesi gereken bir diğer husus da metodolojik natüralizm (yöntemsel doğalcılık) kavramıdır. Metodolojik natüralizm adı natüralizmi çağrıştırsa da aslında onunla alakalı değil. Metodolojik natüralizm kavramı Paul De Vries tarafından oluşturulmuş ve öne sürülmüştür, lakin literatüre geçmesi meşhur "Kitzmiller vs Dover Area School" davasıyla olmuştur. O davada ifade veren Robert Pennock (ve diğer 2 uzman) metodolojik natüralizmi şöyle tanımlar:

" Bilimin, araştırmayı test edilebilir doğal açıklamalara sınırlandıran bu öz-aşılamalı kuralı filozoflar tarafından “metodolojik natüralizm” olarak adlandırılır. Bilim insanlarından, etrafımızdaki dünya hakkında gözlemleyebileceğimiz, test edebileceğimiz, aynısını tekrar yapabileceğimiz ve doğrulayabileceğimiz açıklamalar talep eden metodolojik natüralizm bilimin temel kuralıdır."

Aynı kitapta Alex Rosenberg şunları söyler:

" Tecrübenin, gözlemin, veri toplamanın vs rolünden apaçıktır ki bir çeşit empirizm bilimin “asıl” veya “resmi” epistemolojisidir."

Paul De Vries ve aynı davada ifade veren Micheal Ruse ise metodolojik natüralizm kavramını "doğa yasalarının kırılmazlığını,daima aynı kaldığını ve kalacağını varsaymak" olarak açıklar. Bu varsayım natüralizmden gelmedir ve bilim yapabilmek için olmazsa olmaz varsayımdır.

Bilimde (veya bilim felsefesinde) doğaüstüyü men eden herhangi bir varsayım veya talep yoktur. Mantıksal pozitivizm sadece empirik (deneye dayalı) bilgileri öğrenmektir, bilimde de aynı şekilde empirik (test edilebilir) iddialar ele alınır - doğaüstü iddiaları da empirik olarak ele alabilirsek onlar da bilimin parçası olur.

Ayrıca, bilimde doğal sayılmayacak hususlara şimdi de yer verilmektedir. "Why methodological naturalism?" Adlı makalesinde Elliot Sober örnek olarak sayıları verir. Elliot Sober'ın kendisinden okuyalım (kişisel tercüme):

" Şunu not etmek de ilginçtir ki, bilim, aslında, tanrının varlığını varsaymaktan kaçınmaz. Burada bilim tanrının varlığı ile ilgili ne dediğinden bahsetmiyorum. Daha doğrusu, aklımda başka çeşit bir doğaüstü varlık var – sayılar. Evrim teorisi sayıların [objektifen] varlığını gerekli kılar ve sayılar doğaüstü varlıklardır. Ya da en azından, bir çeşit matematik felsefesi tarafından öne sürülen sayılar  hakkındaki görüş budur. Matematiksel Platonizm sayıların ve diğer matematiksel objelerin uzayzamansal varlığının olmadığını söyler. Matematiksel Platonizm filozoflar arasında evrensel bir kabul görmeye sahip değildir, ama hakkında konuşulacak çok şey vardır ve çoğu filozof bunun doğru olduğuna inanır."

Eğer Platonist iseniz sayılar gerçek varlıktır ama uzay-zamansal varlığa sahip değillerdir, doğaüstüdür. Sayılara bilimde yer verilir.

Eğer Platonist değilsek sayılar insan ürünüdür, gene de uzayzamansal (veya doğal) varlıklar değildir. Her iki durumda da bilim doğal olmayan hususlara yer vermektedir.

Özetlemek gerekirse, Bilimin felsefesi mantıkçı pozitivizmdir - natüralizm değil. Ruh, tanrı, melek gibi iddia edilen varlıklar bilim tarafından kale alınmama sebebi test edilemiyor olmasıdır, empirik olmamasıdır, natüralizm değil. Bilimin talebi doğal olmak değil, test edilebilir olmaktır ve test edilebilirlik natüralizm değil empirizmdir.

Kaynakları yazı içinde verdim, talep gereği sadece 1 kitabı belirtcem kaynak kısmında.

1
Teşekkür (1)
Paylaş
1

Kaynaklar

  • Alex Rosenberg. (2015). Bilim Felsefesi: Çağdaş Bir Giriş. ISBN: 978-605-4878-28-4. Yayınevi: Dipnot yayınları.
Cevap Ver
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Sorulara Dön

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın