Sorulara Dön
0
Felsefe

Beyinlerimiz deterministik mi işler?

Eğer öyleyese yani beyinimizin aldığı her "karar" her "seçim" genetik ve sosyal faktörler tarafından belirleniyorsa yaşamanın ne anlamı var?

Beyinlerimiz deterministik mi işler?
2
Teşekkür
Hatırla
Takip (1)
Paylaş
Reklamı Kapat
2 Cevap

Bu sorduğunuz soru genelde özgürlük problemi altında tartışılır. Sorunuz, işaret ettiğim problem bağlamında yeniden şu şekilde formüle edilebilir: Evrende ihlal edilmesi imkansız bir sebep-sonuç zinciri (determinizm) var ise insanın özgür iradesinden nasıl bahsedebiliriz; özgür iradeden bahsedemezsek "hayatın anlamı" sorunu ile karşı karşıya kalıyoruz, buradan nasıl çıkarız?.. Eğer soru buysa, aslında iki soru sorulmuş demektir: (1) Determinizm var mı yok mu? (2) özgür irade problemi açısından hayatın anlamı nasıl tespit edilebilir? Ben sadece birinci soruya cevap vermeyi deneyeceğim, fakat birinci sorunun cevabı zorunlu olarak ikinci sorunun cevabına dair bir zemine işaret ediyor olacak.

Her şeyden önce ifade etmem gerekir ki nedensellik meselesi metafizik bir konudur. Fizik bilimi içerisinde kalınarak evrende/doğada nedensellik var mı yok mu sorusu kesinlikle cevaplanamaz. Modern felsefede, özellikle Kant sonrasında, evrende bir nedensellik bulunduğu iddiası terk edilmiştir, bunun yerine doğaya dair algılarımıza nedensellik bilgisinin zihin tarafından katıldığı kabul edilmiştir. Evrende/dışta zorunlu bir nedensellik olmadığı için sizin bahsettiğiniz doğal süreçlere tamamen tâbi/mahkum olan bir insandan bahsedilemez ve özgürlük insanın kendi benliğinde temellenir. Özgürlüğün insanın kendi benliğinde temellenmesi demek, insanın, özgür olduğu bilgisini aksi düşünülmesi imkansız şekilde kendi içinde bulması demektir. Yani bu felsefi tutum içerisinde insanın özgür olduğunun değil, özgür olmadığının kanıtlanması gerekir.

David Hume ve Kant gibi aydınlanmanın zirve filozoflarından önce, evrende zorunlu bir nedensellik olduğu fikri hakim bilimsel kabul idi. Malum olduğu üzere bilim devriminden önceki hakim bilim paradigması Aristocu/İbn Sinacı bilim paradigmasıdır ki bu yaklaşım içerisindeki en temel kabul evrende insanın da tâbi olduğu, ihlali mümkün olmayan bir nedenselliktir. Böylesi katı bir nedenselliğin olduğu bir anlayış içerisinde, mutlak bir özgürlükten bahsetmek mümkün değildir. Mutlak bir özgürlükten bahsedilemese de bu bilim paradigması içinde de bir tür özgürlük temellendirmesi elbette yapılmıştır. Öncelikle mutlak özgürlük derken kast edilen şudur "bir öznenin, birbirine tamamen eşit tercihe-şayan iki şeyden birini irade etmesi/seçmesidir". Bu şekilde bir özgürlüğün insan için hiçbir zaman geçerli olmadığı, tüm felsefi pozisyonların ittifak halinde olduğu bir düşüncedir desek yanlış olmaz sanıyorum. Bunun yerine, her ne kadar çevresel şartların etkisinde olsak da bir tür irade etme/seçme kabiliyetimizin olduğu ispatlamak hala mümkündür. Birinci yol şudur; farz edelim ki evrende her an bir milyon neden bir milyon sonuca sebep oluyor(gerektiriyor) ve her anda da bu milyonluk sebep-sonuç ilişkisi tekrarlanarak evrendeki oluşu meydana getiriyor. Bu oluşun içerisindeki bir özne olarak insan da bu akışa tamamen mahkum diyelim. Fakat insanda evrendeki oluşu bir nedensellik içerisinde algılama kabiliyeti var ve biz bu sayede bir şeyleri idrak edip "nasıl" ve "neden" sorularını sorabiliyoruz, kısaca diğer tüm canlılardan farklı olarak düşünebiliyoruz. Biz evrende her an akıp giden bir milyon sebebin, en iyi haliyle bile en fazla 5-10 tanesini bir anda idrak edebiliriz. Mesela, çok küçük olan cisimler ve canlılar arasındaki etkileşimi ve sebep-sonuç ilişkisini idrak edemeyiz, çünkü zaten göremiyoruz bile, ya da çok büyük cisimleri veyahut şimdiye kadar bilimin nedensel bilgisini temin edemediği ("reasoned fact" haline getiremediği) şeyleri de kavrayamayız. Bu da demek oluyor ki biz tüm bu nedensel akış içerisinde çok ama çok az bir kısma dair farkındalık yaşıyoruz. Hatta evrenin bize göre "sonsuz" sayılabilecek büyüklüğü ve orada bulunan tüm cisimlerin nedensel bir irtibata sahip olduğu düşünüldüğünde, bizim kavradığımız nedenlerin devede kulak mesabesinde dahi olmadığını anlarız. Tüm bunları göz önünde bulundurduğumuzda ise, evrende bir nedensellik olsa bile insan bilincinin bunu kavramaktan aciz oluşu, gelecekte olacak her şeyi bizim için mümkün ve ihtimalli kılar. Bu belirsizlik ve tesadüf durumu ise özgürlüğün insan için temellendiği zemine tekabül eder.

zorunlu bir nedensellik içerisinde özgürlüğü temellendirmenin ikinci yolu ise, yine aynı senaryo içerisinde yapılan farklı ve zekice bir manevra ile ortaya çıkar. İnsan evrende, yani etrafında, gerçekleşen olayların sebeplerini kavradıkça söz konusu zorunlu (ihlali imkansız olan) nedensellik zincirinden kurtulabilir, kendisini soyutlayabilir. Bu anlayış Aristocu bilim geleneğinin bilgi ideali ile alakalı sayılır aslında. Onlara göre bilgi, nedeni bilmektir ve insan bir şeyin nedenini bildiğinde o şeye hükmetme imkanını da elde etmiş olur. (bir nevi bilgi güçtür sözü gibi anlayabilirsin). Ne de olsa bir şeyin neye sebep olacağını biliyorsan, o şey artık senin için kontrol edilebilir, anlaşılabilir, tekrarlanabilir bir hal almış demektir. İşte bu mantıktan hareketle Aristocu gelenek (meşşaî filozoflar) bilgi edinerek insan benliğinin/ruhunun/psüke'nin bu nedensel zincirden yavaş yavaş soyutlanabileceğini öne sürdü. Evrendeki tüm nedenleri bildiğimiz zaman, nedensellik zincirinin dışına çıkmış oluruz ki bu da açıkça mutlak özgürlük manasına gelir. Diğer bir ifade ile Aristocular, bilerek dönüşmeyi ve özgürleşmeyi esas alırlar. İnsan doğduğu anda özgür değildir, zaten çok belli değil mi, hayatta kalması bile sıkı sıkıya etrafındaki şeylere bağlı, annesi süt vermese hayatı sona erer, birisi onu korumasa hayatını idame ettiremez vs vs. fakat yaşı büyüdükçe ve bilgi edindikçe nedensellik bağı görece zayıflar ve etrafındaki şartlardan daha az etkilenir hale gelir. Mesela, etin ateşte piştiğinde yenilebilir olduğu bilgisine (yani ateşin etin yenebilir hale gelmesinin SEBEBİ olduğunun bilgisi sayesinde) sahip olduğu için en azından hayatta kalması çevresel şartlardan ve nedensel hiyerarşiden, en azından bir bebeğe göre, daha soyutlanmış, kurtulmuş ve özgürleşmiş haldedir. Bu yolda, tüm nedenlerin idrakinden başka mutlak özgürlük imkanı yoktur. Tüm nedenlerin bilinmesi de mümkün müdür, bu tartışmalı sayılır. Tüm nedenleri bilmek Tanrısal bir bilme şekli olduğu için karşı çıkanlar da olmuştur (Tanrı mesela özgür müdür değil midir tartışması yapılmaz, dikkatinizi çekerim, tüm sebeplerin sebebi olduğu için, O zaten sebeplerin dışında yani nedenselliğin üstünde kabul edilir, yani mutlak özgür, mutlak fail odur felsefeye göre). Ama tüm bunlar bahs-i diğer. Zaten çok uzun oldu, fakat soru çok çetrefilli olduğu için uzun yazdım. Yazdıklarımın gerçek bir cevap olması ancak ve ancak daha yetkin sorulara kapı aralaması ile mümkündür, zira felsefe cevaplama değil, soru sorma işidir. Yani asıl olan sorulardır, sizin sorduğunuz sorunun daha üst bir formuna işaret edebildiysem ne mutlu bana...

1
Teşekkür (1)
Paylaş
1

Determinizm kainatın baştan sona tüm sürecinde tüm varlıkların sabit bir neden sonuç ilişkisine tabi olduğunu öne sürer. Lakin o kadar katı bir neden sonuç ilişkisi olmadığını biliyoruz ancak determinizme tabii olmamız veyahut kararlarımızı rastgele almamız ne fark eder ki? Nihayetinde kararlarımızı almamıza tesir eden her etkiyi hesaplamamız mümkün değil. Evren katı bir determinizme tabii olmadığı için tüm maddelerin konumunu bilsek bile geleceği %100 hesaplamız imkansız. Yani hayat öngörülemezliğini hem teoride hem pratikte hala koruyor.

151 görüntülenme
1
Teşekkür (1)
Paylaş
1
Cevap Ver
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Sorulara Dön

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın