Şempanzeler Haklı Olduklarını Biliyor ve Bunu Kanıtlamaya Çalışıyor Olabilirler!

Sherman, “üstbiliş” ile ilgili bir çalışma kapsamında bilgisayar destekli bir dizi hafıza testinden geçmiş üç şempanzeden biri. Çalışmanın sonucuna göre şempanzeler üstbilişsel yeteneğe, yani kendi düşünme süreci hakkında düşünebilme ve davranışlarını buna göre ayarlayabilme yeteneğine sahip.

Georgia Eyalet Üniversitesi, Agnes Scott Üniversitesi, Wofford Üniversitesi ve Buffalo'daki New York Eyalet Üniversitesi araştırmacılarının keşfine göre şempanzeler üstbilişsel yeteneğe, yani kendi düşüme süreci hakkında düşünebilme ve davranışlarını buna göre ayarlayabilme yeteneğine sahip. Araştırmacıların 6 Haziran'da "Biliş" adlı bültende yayınlanan bulgularına göre şempanzeler, türler genelinde zekice karar verme yeteneğinin temelini oluşturan bir tür bilişsel kontrol biçimi olan üstbilişsel gözlem yeteneğini insanlar ile paylaşıyor.

Üstbiliş, bir bireyin neyi bilip bilmediğini gözlemlediği, sahip olması gereken bilgiyi edinmeye çalıştığı ve bir soruya yüksek veya düşük özgüven ile cevap verdiği zaman gerçekleşir. Özgüven, insanın kendi bilgi düzeylerini nasıl gözlediğini belirleme konusunda oldukça açık bir ölçüdür. İnsanlar sözlü olarak özgüvenlerini veya eksikliklerini belirtebilir, hatta sayısal derecelendirme bile kullanabilir. Omuz silkme, cevaplarda tereddüt gibi sözlü yolla ifade edilmeyen davranışlarla da özgüven oranı belirtilebilir.

Araştırma ekibinin isteği de hayvanların da benzer davranışsal özgüven veya tereddüt belirtileri gösterip göstermediğini öğrenmekti. Georgia Eyalet Üniversitesi Dil Araştırma Merkezi yardımcı yöneticisi Dr. Michael Beran'ın söylediğine göre sonuçlar, şempanzelerin insanlara benzer davranış örnekleri sergilediğini gösteriyor.

Araştırmada, üç şempanzeye bilgisayar destekli bir dizi hafıza testi uygulandı. Araştırmacılar, şempanzelerin hatırlaması gereken şeylerin çeşitlerini ve ne kadar süre hatırlamaları gerektiğini çeşitlendirerek testi tamamladıklarında hafızalarının ne kadar güçlü veya zayıf olacağını belirleyebiliyordu. Her hafıza testinden sonra bilgisayarın, şempanzelerin verdiği cevabın doğruluğunu kontrol edip geri bildirim yapmasından dolayı kısa bir gecikme vardı.

Cevap doğruysa, birkaç saniye sonra, şempanzelere bir yemek ödülü sunuldu. Bu çalışmadaki kritik nokta, şempanzelerin ödüllerini testi yaptıkları yerin uzağında bir yerde almasıydı. Ödüller verildiğinde şempanzeler o noktaya doğru gitmediyse ödülü kaybediyorlardı. Bu şempanzelerin bir hafıza testine cevap verdikten sonra iki seçenekleri olduğu anlamına geliyordu. Cevaplarının doğru veya yanlış olduğunu duymak için bekleyebilir ve doğruysa ödülün verildiği noktaya gidebilirlerdi ya da ödül yerine bilgisayarın geri bildirimini beklemeden gidebilirlerdi.

Georgia Eyalet Üniversitesinden Beran, Audrey Parrish ve Theodore Evans, Agnes Scott Üniversitesinden Dr. Bonnie Perdue, Wofford Üniversitesinden Sara Futch ve Buffalo'daki New York Eyalet Üniversitesinden Dr. J. David Smith'ten oluşan araştırma ekibi, ödül noktasına geri bildirim beklemeden yapılan bu erken hareketlenmeleri şempanzelerin hafıza testine verdiği cevaplar konusunda kendilerine duyduğu öz güvenin bir işareti olarak yorumladı. Beran şöyle söylüyor: "Ekibin yaklaşımı, şempanzelerin doğal bir biçimde vahşi ortamda bilgileri üzerine düşünmelerini ve öz güvenle ya da tereddütle hareket etmelerini gerektirecek ne yapabilecekleri üzerine düşünmekti."

Örneğin, tereddüt etmeden bir daldan diğerine atlaması şempanzenin iki dal arasındaki mesafeyi alabileceğini kesinlikle bildiğini gösterebilir. Olgun meyveleri olan bir ağaca doğru yaptığı uzun ama doğrudan bir yolculuk, şempanzelerin o ağaçta yiyecek olacağından emin olduğunun göstergesi olabilir. Araştırma ekibinin amacı da bilgisayar destekli hafıza ve öz güven testleri kullanarak laboratuvar ortamında benzer bir senaryo yaratmaktı.

Deneyler boyunca şempanzeler sürekli hafızalarının gücünü gözleyip buna uygun şekilde hareket ettiklerini gösterdiler. Yanlış cevap verdikleri zamanlara kıyasla doğru cevap verdikleri zaman bilgisayarın geri bildirimini beklemeden ödül bölgesine hareketlenme eğilimini çok daha fazla gösterdiler. Parrish şöyle söylüyor: "Bunu yapmak zorunda değillerdi. Bilgisayar her zaman onlara cevaplarının doğru veya yanlış olduğunu söylüyordu ama haklı olduklarını bildikleri zaman erken harekete geçerek ödüllerine daha erken ulaşma eğilimi gösterdiler."

Takım bu ve diğer sonuçlar ışığında şempanzelerin de insanlar gibi üstbilişsel gözlem yeteneğine sahip olduğu sonucuna vardı. Bu yeteneğe sahip olmaları şempanzelerin üstbilişsel davrandıkları zaman insanlarla aynı bilişsel deneyimleri yaşadığı anlamına gelmese de, türler genelinde zekice karar verme yeteneğinin altında yatan bir tür bilişsel kontrol biçimine sahip olduklarını ifade ediyor. Bu çalışmada sonraki adım diğer primat ve primat olmayan türlerin de aynı kapasiteye sahip olup olmadıklarını belirlemek ve şempanzeleri haklı olduklarını bildikleri zaman harekete geçirecek başka hangi testler uygulanabileceğini araştırmak.