Propriyosepsiyon Duyusu Nedir? Gözlerimiz Kapalıyken, Ellerimizin Konumunu Nasıl Bilebiliyoruz?

Propriyosepsiyon Duyusu Nedir? Gözlerimiz Kapalıyken, Ellerimizin Konumunu Nasıl Bilebiliyoruz? Vox
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
1,273 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Ünlü filozof Aristoteles, insanların sadece 5 özel duyudan (görme, işitme, tat alma, koku alma, dokunma) ibaret olduğuna inanıyordu. Ancak insanlar bu 5 özel duyudan daha fazlasına; ağrı, ısı, titreşim, denge, propriyosepsiyon gibi 20'ye yakın duyuya sahiptir. Burada söz ettiğimiz, "gelecekte olacakları öngörmek", "falcılık", "astroloji", "altıncı his" gibi sahtebilimsel iddialar değil, fiziksel ve doğal nedenleri iyi araştırılmış ve bilinen, biyolojik olarak tanımlanabilir duyulardır.

5'ten fazla duyu olduğunun keşfi, 1826 yılında, kasların "kasılmak" dışında başka hangi amacının olduğunu araştıran ve insanların kaslardaki en ufak değişikliklere, başka bir uyaran olmadan vücudun ve uzuvların konumuna karşı duyarlı olduğunu keşfeden Charles Bell'e atfedilir.[1] Daha sonra 1906 yılında, İngiliz nörofizyolog Sir Charles Sherrington, bir kişinin vücudunun parçalarının nerede olduğunu bilmesini sağlayan eklemlere, kaslara ve tendonlara gömülü sinirsel reseptörlerden elde edilen duyusal bilgilere "proprius" (kişinin kendi) ve "perception" (algı) kombinasyonundan "propriyosepsiyon" adını vermiştir.[2]

Propriyoseptif Duyu Nedir?

Propriyoseptif duyu, görme yokluğunda ve dikkat dışı algıda uzuvlarımızın konumunu, pozisyonunu, hareket, kuvvet, çaba, denge duyularını algılamamızı sağlar. Motor becerilerle beraber çevreyle başarılı bir şekilde etkileşime girme yeteneğine katkıda bulunarak günlük yaşamda çok önemli bir rol oynar.

Reklamı Kapat

Propriyosepsiyon, genellikle "gizli" altıncı duyu olarak adlandırılır. "Vücut farkındalığı" olarak da adlandırılan bu duyuya "gizli" denmesinin sebebi, bu duyuya sahip olduğumuzun farkında olmadan her an kullanmamız ve bu duyunun reseptörlerinin göz, kulak gibi merkezi bir organının olmamasıdır.[1] Bu reseptörler (propriyoseptör), vücudumuzun her yerinde, özellikle de deride, kaslarda, eklemlerde bulunur ve vücudumuz hareket ettiğinde duyusal bilgileri işlerler. Hareket halindeyken kaslardaki esneme ve eklemlerin pozisyon değişiklikleriyle oluşan propriyoseptif geri bildirim sayesinde beyin kolların, bacakların ve vücudun herhangi bir anda uzaydaki yerini ve pozisyonunu bilir. Eklemlerdeki propriyoseptörlere golgi tendon organları, kaslardaki propriyoseptörlere kas iğciği denir. Kas iğciği, kas liflerine paralel olarak yatan kılıflarda kapsüllenmiş uzun proteinlerdir. Mekanizması bu şekildedir:

  1. Bir kas uzatıldığında, kas lifleri uzar ve kas iğciklerinin bobinleri gerilir. (Kasılmış bir kas, kas liflerinin ve kas millerinin kısalmasına neden olur.)
  2. Kastaki sinir lifleri, kas iğciğinin bobinlerinin gerildiği derece ve oran hakkında bilgi iletir.
  3. Bilgiler sinir sistemine iletilir ve kasın kasıldığı veya gevşediği bir sinyal gönderilir.
  4. İstenilen eylem gerçekleştirilir.

Propriyosepsiyon duyu sistemi, yönlendirilmiş dikkat gerektirmedikçe, bilinçaltındadır. Bu sistem, hareketleri düşünmek zorunda kalmadan çevreden gelen uyaranları değerlendirir ve geri bildirimlerle hareketleri ayarlamayı sağlar. Bazen reaksiyonlar o kadar hızlı gerçekleşir ki "refleksif" olarak adlandırılır. Bu geri bildirim döngüsü sürekli çalışır; mesela bir kişi uyurken bile, beyin bir miktar duyusal girdi sağlar - ki uyurken yataktan düşmememizin sebebi budur.

Propriyosepsiyon, "bilinçli" ve "bilinçsiz" olarak ikiye ayrılabilir. Her ikisine de kas ve eklem geri bildirimleri aracılık eder.

Bilinçli propriyoseptif duyu, bir nesnenin ağırlığının veya bir kişinin uzuvlarının uzaydaki yerinin ve yönünün saptanmasında rol oynar. Bilinçli propriyosepsiyon, medulladaki dorsal sütunlar (fasciculus gracilis [pelvik uzuvlardan] ve fasciculus cuneatus [torasik uzuvlardan]) yoluyla taşınır, lifleri sırasıyla medüller çekirdeklere ve talamusa geçer. Sonuçta, lifler karşı tarafındaki pariyetal lobun Brodmann’ın 3a alanına yansıtılır.

Bilinçsiz propriyosepsiyon, uzuv ve eklem pozisyonu hissi, hareketinin süresini ve yönünü saptar. Yürüme, konuşma ve yazma gibi karmaşık vasıflı hareketlerin kazanılmasında ve sürdürülmesinde rol oynar. Bilinçsiz propriyosepsiyon, spinoserebellar yollarla beyinciklere iletilir. Reseptörlerden gelen duysal bilgiler beyincik tarafından kas tonusunu, duruşu, hareketi ve dengeyi düzenlemek için kullanılır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Günlük aktivitelerdeki vücut hareketlerinin çoğu otomatik olsa da, bir topu kontrol etmek için ayağı kullanırken veya paten kayarken çeşitli kol hareketlerini koordineli bir şekilde yürütmek gibi spor ve egzersizde karmaşık becerileri öğrenmek için bilinçli dikkat gereklidir. Hareket becerilerini öğrenmek, propriyoseptif bilgileri uygun şekilde işleyerek yeni hareket kalıpları geliştirmek anlamına gelir. Yeni sinirsel programlar geliştirilir, tekrarlanarak rafine edilir ve beynin temel bölgelerine aktarılır, daha sonra hareketler dikkat gerektirmeden yürütülür ve çok daha hızlı aktarılır.[2]

Propriyosepsiyon Sayesinde Yapabildiklerimiz

Bu sessiz duyumuz, hayatımızda büyük bir yere ve öneme sahiptir. Bu duyu sayesinde yapabileceklerimizi şu şekilde özetleyebiliriz:

  • Yürürken ne yaptığımızı bilinçli düşünmeye gerek kalmadan görmediğimiz alanlardaki nesnelere çarpmadan çevremizde güvenli bir şekilde manevra yapabiliyoruz.
  • Bir kapıya doğru yürürken, kapıyı açmak için kollarınızı ne zaman kaldıracağınızı veya kollarınızın ne kadar kuvvete ihtiyacı olduğunu da bilirsiniz. Bu aynı zamanda kollarınızdaki brüt motor becerilerimiz için kullanıyor.
  • Örneğin, içeceğimizden bir yudum alacaksak ağzımızın konumunu bilmek ve ağzımıza giderken bardağa bakmak zorunda değiliz ya da bunu gözlerimiz kapalı da yapabiliriz. Propriyoseptörlerimiz, elimizin ağzımıza ulaşıncaya kadar yüzümüze vurmadan veya suyu dökmeden sorunsuz ve yavaş hareket etmesini sağlar, elimizin dolayısıyla bardağın nerede olduğu bilgisini ve ağzımızın konumunu bizim için beyne gönderirler.
  • Bunun bir başka örneği de yürümektir. Ayağınızı yukarı kaldırmak, ileri taşımak ve sonra tekrar aşağı yerleştirmek için ayağa ve yere bakmaya gerek yoktur. Bu hareketler, propriyoseptörlerinizin beyninize kalça, diz, ayak bileği ve ayaklarınızın konumu hakkında sürekli duyusal bilgiler göndermesiyle gerçekleşir. Bu, doğru yere taşınmalarını sağlar.
  • Vestibüler sistemle beraber dengeyi korumada önemlidir. Bir ayağınızın üzerinde durup gözlerinizi kapatırsanız, ayak bileğinde bir hassasiyet hissedersiniz. Bunlar beyine ayakta neler olduğunu anlatan propriyoseptörlerin sinyalleridir.

Azalmış bir propriyosepsiyon duyusu; sakarlık, kötü koordinasyon, yanlış duruş, çok fazla veya çok az güç kullanma, vücut farkındalığının azalması gibi sonuçlara yol açabilir.

Hayalet Uzuv

Bilinçli propriyosepsiyonun hareket kontrolündeki önemi belirsizliğini korurken, algılamadaki üstlendiği sorumluluk çok iyi bilinmektedir. Bir kolu ampute olmuş kişiler, artık mevcut olmayan kolunu sanki hala varmış gibi algılayıp ("hayalet uzuv"), ayrıntılı konumsal bilgileri ve hatta kaybedilen kolun konumu üzerinde kontrol duygusunu algılamaya devam ederler. Bazen de lokalize şiddetli ağrıdan amputasyondan yıllar sonra bile aylarca mustarip olabilirler.

Reklamı Kapat

Ayna Kutusu Terapisi
Ayna Kutusu Terapisi
BBC

Bu şiddetli ağrıyı kesmek için ayna kutusu terapisi etkili bir tedavidir. Bu tedavide hasta sağlam kolunun ayna görüntüsünü görür uzaysal yerini algılar ve bunu ampute olan kolu olarak yorumlar. Daha önce ampute kolla ilişkili olarak oluşturulan ağrı hisleri artık ortaya çıkmaz, çünkü hayalet uzuvla ilgili olarak oluşturulan tüm duyumlar sağlam kolun merkezi temsiline atıfta bulunmaktadır.[2]

Vücudu Olmayan Adam

Dokunma, hareket ve konum duygusu olmadan yaşamak nasıl bir şey? Bu duyuların önemini anlamanın tek yolu, propriyoseptif duyusunu kaybetmiş birine sormaktır.

Tıp literatüründe propriyosepsiyonu olmayan birkaç vakadan en ünlüsü, İngiliz Ian Waterman'ın vakasıdır. 19 yaşındaki Waterman'ın propriyosepsiyonu ve dokunmayı algılayan sinirlerinin enfeksiyondan zarar görmesi onu boynundan aşağısını hiç hissetmemesine ve propriyosepsiyonsuz yaşamasına sebep oldu, ama yine de vücudunu hareket ettirebiliyordu. Uzay boşluğundaymış gibi yerçekimine karşı kendi ağırlığını hissedemiyor, görme yokluğunda uzuvlarının konumunu bilemiyordu.[3] Böylece Waterman, yapacağı her hareketi dikkatlice düşünerek bilinçli çabayla yapmak zorunda kaldı.

Propriyoseptif geri bildirimi olmayan ve hareketleri hissedemeyen beyni onu bedensiz ve korkmuş hissettiriyordu. Nörolog Jonathan Cole, yaklaşık 30 yıl boyunca bu vakayı takip etti ve bunun üzerine Losing Touch: A Man Without His Body adlı kitabı yazdı.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 5
  • İnanılmaz 4
  • Bilim Budur! 3
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 2
  • Umut Verici! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Korkutucu! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ a b U. Proske, et al. (2021). The Proprioceptive Senses: Their Roles In Signaling Body Shape, Body Position And Movement, And Muscle Force. Physiological Reviews, sf: 1651-1697. doi: 10.1152/physrev.00048.2011. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b J. Han, et al. (2021). Assessing Proprioception: A Critical Review Of Methods. Journal of Sport and Health Science, sf: 80-90. doi: 10.1016/j.jshs.2014.10.004. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Cole. (2021). Losing Touch: A Man Without His Body. ISBN: 9780198778875. doi: 10.1093/acprof:oso/9780198778875.001.0001.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/10/2021 18:28:40 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10535

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Öğrenme Alanı
Su
Elementler
Besin
Kadın Sağlığı
Oksijen
Hastalıkların Tedavisi
Yas
Yeni Koronavirüs
Santigrat Derece
Evrimsel Biyoloji
İngiltere
Neandertal
Avrupa
Tardigrad
Goril
Karanlık
Okyanus
Güneş Sistemi
Renk
Covıd-19
Mucize
Bağışıklık
Evrim
Elektron
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın