Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Modern Ekonominin Kalbinde Yatan Arz ve Talep Yasaları Neden Adil Değil?

Modern Ekonominin Kalbinde Yatan Arz ve Talep Yasaları Neden Adil Değil? Grist
Pandemi sırasında alışveriş
5 dakika
2,324
Tüm Reklamları Kapat

Kapitalizm sistemindeki piyasa ekonomisini tanımlamak ve açıklamak için kullanılan bazı yaklaşımlar vardır. Bu yaklaşımlardan "yapı taşı" diyebileceğimi,z Alfred Marshall ve Leon Walras tarafından geliştirilen, hepimizin arz-talep olarak bildiği, rekabet halindeki piyasada ürünlerin fiyatlarını ve satışlarını açıklamak için kullanılan yaklaşımdır. Diğer tüm faktörler eşit olduğu zaman talep yasasına göre piyasadaki bir malın fiyatı düşerse o maldan talep edilen miktar artar. Arz yasasına göre ise bir ürünün fiyatı yükseldikçe o ürünün üreticisi daha fazla ürün tedarik etme eğilimi göstermektedir. Daha sonrasında ise piyasa kendi içerisinde arz-talep dengesini yaratmaktadır.

Ekonomide en geçerli yasalar arz-talep yasaları olmasına karşın COVID-19 sürecinde bu yasaların aksadığını ve adil olmadığını gözlemledik. Dünyanın dört bir yanında hastaneler COVID-19 hastalarını güvenli bir şekilde tedavi etmek için gerekli maskeleri, önlükleri ve ventilatörleri yeterince tedarik edemedi. Peki arz-talep yasalarına ne oldu? Ekonomik modellerin tahmin ettiği gibi, fiyatlar neden piyasayı rahatlatacak kadar yükselmedi?

Covid-19 döneminde hastahanelerde yoğun tıbbı malzeme talebi
Covid-19 döneminde hastahanelerde yoğun tıbbı malzeme talebi
Business Insider

Nasıl ki daha anlaşılabilir bir dünya için atomlara hatta atom altı parçacıkları araştırıp inceliyorsak, aynı şekilde piyasaların durumunu, arzların, taleplerin, krizlerin, dünyada olup bitenlerin ve daha birçok iktisadi durumu açıklamak adına birey bazında sosyal durumları ve normları açıklamak incelemek gerekiyor.

Tüm Reklamları Kapat

İşte bu amaçla yola çıkan psikolog Daniel Kahneman, iktisatçı Jack Knetsch ve bir diğer iktisatçı olan Richard Thaler, 1986 yılında, arz ve talep piyasasına neler olduğuyla ilgili bir cevap niteliğinde olan bir makale yayınladılar. Makaledeki cevap, standart arz ve talep modellerinde bulunamayacak tek bir kelime ile özetlenerek "adalet" (İng: "fairness") oldu. Temel olarak baktığımızda acil durumlarda ve kriz anlarında fiyatları yükseltmek sosyal olarak kabul edilemez.

Yayınlanan bu makaleye göre insanlara varsayımsal durum oluşturularak hayali firmalar için sorular soruldu. Örneğin ankete göre bir hırdavatçı mağazasında normalde 15$'a satılan bir kar küreğinin, kar fırtınasının ertesi sabahında 20$ fiyattan satılması durumunda, ankete cevap veren kişinin firma hakkında düşüncesi soruldu. Bu ankete katılanların %82'si bunun haksızlık olarak değerlendirdi.

Çoğu şirket, toplumsal adalet normlarına uymanın iş modellerinin bir parçası olması gerektiğini dolaylı olarak anlamaktadırlar. Yaşadığımız COVID-19 sürecinde, büyük perakende zincirleri, çok fazla talep edilen ürünlerin tedarik sıkıntısına, fiyatı arttırarak değil, her müşterinin satın alabileceği miktarı sınırlandırarak yanıt vermiştir. Amazon ve eBay gibi online alışveriş siteleri COVID-19 sırasında fiyatlarında fazla oynama görünen ürünlerin satışını yasaklamıştır.

Özellikle Amerika'da yaşanan kasırgalar sırasında da benzer davranışları gözlemliyoruz. Fırtına biter bitmez şişelenmiş su ve kontrplak gibi ürünler için muazzam bir talep oluşmaktadır. Büyük mağazalar bunu öngörerek, güvenli olduğunda, talebin yüksek olmasına karşın bu ürünleri kasırga krizinden önceki normal liste fiyatına sattığını görüyoruz. Fakat bazı "girişimcilerin" farklı davranması muhtemeldir. Bir felaketi ya da bir krizi fırsat olarak görerek ve yüksek talep edilen ürünleri satabildikleri en yüksek fiyattan satma eğiliminde olduklarını da ayrıca biliyoruz.

Tüm Reklamları Kapat

Aradaki bu farkın büyük perakende mağazaların, özünde girişimcilere göre daha etik olması değil; basitçe farklı zaman ufuklarına sahip olmaları şeklinde açıklanabilmektedir. Büyük şirketler bu oyunda uzun süre yer alma amacında oldukları için "adil" davranarak acil durumdan sonra da müşteri sadakatini korumayı ummaktadırlar. Uzun dönemler ticari faaliyetlerini sürdürmek isteyen şirketler için adalet yasasına uymak mantıklıdır. Öte yandan girişimciler ise bu durumda sadece hızlı geri dönen para ile ilgilenmektedirler.

Adalet normları, COVID-19 krizinde de tıbbi ekipmanların tedarik zincirinin bozulmasını açıklamaya yardımcı olduğunu görüyoruz. Hastaneler normalde temel malzemeleri sağlamak için toptancılarla uzun vadeli anlaşmalar yapan satın alma birliktelikleri oluştururlar. Toptancılar genellikle bu ilişkileri koruma amacı güderek kriz durumların fiyatları yükseltmek için iyi bir zaman olmayacağını kabul ederler. Genellikle, sözleşmeye bağlı olarak talepteki artıştan önce müzakere edilen fiyatlarda ürün tedarik etmeye çalışırlar.

Maske Üretimi
Maske Üretimi
Business Insider

COVID-19 sırasında maskelere duyulan ihtiyaç arttığında, bazı tedarikçiler fiyat arttırmaya eğilimli olsa bile fiyat artırılmasına izin verilmedi. Ancak tedarik zincirindeki diğerleri, maskeleri normalden fazla ödeme yapmak isteyenlere yönlendirerek büyük karlar elde ettiler. Bazı hastahaneler tıbbi malzeme ihtiyacını acil olarak karşılamak için bu fırsatçı tedarikçilere yüklü miktarda ödemeler yapmak zorunda kaldı. Böyle bir acil durumda büyük karlar elde etmeye çalışan tedarikçiler piyasada "çirkin" görünmeyi kabul ettiler.

Düşük fiyata ürünü alıp yüksek fiyattan satış yapan tedarikçiler pazarları daha verimli hale getirdiklerini klasik ekonomi teorilerine göre söyleyebiliriz. Koronavirüs için gereken tedariklerini gerçekleştirmek yerine hava yolu ve otel şirketlerinin hisselerini satmış ve Netflix ve Zoom hisselerini satın almış olsalardı, bunlar sadece akıllı tüccarlar olarak kabul edilirdi. Ancak bu durum akıllı ticari yatırımlar için iyi olsa da, bir pandemi sırasında tıbbi gereken malları içerdiğinde bu yatırım adil sayılmaz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu sosyal normun, piyasaların sihirlerini yapmasını engellediği için zararlı olduğunu söyleyenlerde yok değil. Örneğin, George Mason Üniversitesi ekonomisti Tyler Cowen, koronavirüs dönemi için fiyatların yükseltilmesinin iyi olacağını söyledi. “Yüksek fiyatlar panik satın almayı caydırıyor ve belirli mal ve hizmetlere gerçekten ihtiyaç duyan insanların onları alma şansını artırıyor” diye yazdı. Ama hangi insanların maskelere “gerçekten ihtiyacı” var? İyi donanımlı araştırma hastaneleri, yetersiz finanse edilen belediye tesisleri, bakım evleri ve gıda tesisleri arasında maskelerin doğru dağılımı nedir? Arz ve talep bize, maskelerin sadece kendileri için en fazla ödeme yapmaya istekli olan alıcıya gitmesi gerektiğini söyleyecektir. Ama adalet bize bunun düşünülmesi gereken tek şey olmadığını söylüyor.

Sonuç

Üretimin özel kesimin elinde ve kontrolünde olduğu, arz-talep dinamiklerine göre yönlendirilen piyasanın amacının en yüksek karı elde etmek olduğu bir sistemde yaşamımızı sürdürüyoruz. Üreticinin en düşük maliyetle en yüksek kar, tüketicinin ise en düşük harcamayla en yüksek hoşnutluğunu sağlama amacı ideal bir sistemin olmazsa olmazı olarak düşünmemek gerekir.

Bahsettiğimiz adalet gibi sosyal normlar piyasalar için dikkate alınması gerekenlerdir. Belki de bu dönem bir kez daha bize piyasadaki "görünmez elin" ne derece yeterli olduğu hakkında düşünmek için çok güzel bir fırsat sunmuştur.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
20
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

Bu yazımızda sözü edilen akademik makalenin yöntemi veya sonuçları ile ilgili bir sorunuz veya sorununuz mu var? Aşağıda, akademik makalenin yazarlarının iletişim adreslerini bulabilirsiniz.

Evrim Ağacı sadece bilimsel bir çalışmayı duyurmak ile mükelleftir; araştırmayı, araştırmacıları veya araştırmanın sonuçlarını savunmaz. Akademik bir makalenin sonuçlarını geçersiz kılmanın ana yöntemi, orijinal çalışmanın yöntemi, sonuçları veya tartışması ile ilgili hatalı noktaları tespit etmek ve bunu hakemli dergilerde yayınlamaktır. Bu yapılacak olursa, Evrim Ağacı o çalışmaları da memnuniyetle duyuracak ve/veya bu çalışmayı güncelleyecektir.

Makalenin Yazışmadan Sorumlu Yazarı:

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 5
  • Tebrikler! 4
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: New York Times | Arşiv Bağlantısı
  • D. Kahneman, et al. (1986). Fairness As A Constraint On Profit Seeking: Entitlements In The Market. Researchgate, sf: 728-741. | Arşiv Bağlantısı
  • A. Mas-Colell, et al. (1995). Microeconomic Theory. ISBN: 9780195102680. Yayınevi: Oxford University Press.
  • A. Smith. (2010). The Wealth Of Nations: The Economics Classic - A Selected Edition For The Contemporary Reader. ISBN: 9780857080776. Yayınevi: John Wiley & Sons.
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/06/2024 06:42:29 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8867

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Uterus
Göç
Evrenin Genişlemesi
Sağlık Personeli
Fizyoloji
Ara Tür
Deri
Kimyasal Bağ
Allah
Şeker
Lazer
Kalp
İletişim
Tekillik
Doku
Özel Görelilik
Plastik
Primatlar
Diş Hekimliği
Hastalık Yayılımı
Tohum
Karbonhidrat
Yörünge
Doğal
Kamuflaj
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
R. H. Thaler, et al. Modern Ekonominin Kalbinde Yatan Arz ve Talep Yasaları Neden Adil Değil?. (12 Haziran 2020). Alındığı Tarih: 14 Haziran 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/8867
Thaler, R. H., Ulman, E. R., Bakırcı, Ç. M. (2020, June 12). Modern Ekonominin Kalbinde Yatan Arz ve Talep Yasaları Neden Adil Değil?. Evrim Ağacı. Retrieved June 14, 2024. from https://evrimagaci.org/s/8867
R. H. Thaler, et al. “Modern Ekonominin Kalbinde Yatan Arz ve Talep Yasaları Neden Adil Değil?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 12 Jun. 2020, https://evrimagaci.org/s/8867.
Thaler, Richard H.. Ulman, Erkan Remzi. Bakırcı, Çağrı Mert. “Modern Ekonominin Kalbinde Yatan Arz ve Talep Yasaları Neden Adil Değil?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, June 12, 2020. https://evrimagaci.org/s/8867.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close