Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Memelilere Özgü Hücreler: Von Economo Nöronları!

Memelilere Özgü Hücreler: Von Economo Nöronları!
İnsan ve şempanzenin beyin büyüklüklerinin karşılaştırılması
Courtesy of the University of Chicago
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu türev bir içeriktir. Yani bu yazının omurgası, NCBI isimli kaynaktan çevrilerek dilimize uyarlanmıştır; ancak "çeviri" içeriklerimizden farklı olarak, bu içerikte orijinal metin birebir korunmamıştır. Anlatım ve konu akışı gibi detaylar Evrim Ağacı yazar(lar)ı ve/veya editörler tarafından güncellenmiş, değiştirilmiş ve/veya geliştirilmiştir. Yazar, kaynaktan alınan metin omurgası üzerine kendi örneklerini, bilgilerini, detaylarını eklemiş; içeriği ve anlatımı zenginleştirmiş ve/veya çeşitlendirmiş olabilir. Bu ek kısımlarla ilgili kaynaklar da, yazının sonunda gösterilmiştir. Metnin omurgasını oluşturan kaynağı, orijinal dilinde okumak için lütfen yukarıdaki bağlantıya tıklayınız. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Evrimsel süreçte, özellikle homininlerin (ortak atalarla birlikte tüm insansılar) kendi varoluşlarını fark etme süreci, diğer beyin hücrelerinden farklı bir gelişim gösteren tek bir özelleşmiş beyin hücresi tipine bağlanabilir. Bu beyin hücresi, evrimsel süreçte nispeten yeni evrimleşmiş olarak kabul edilebilir ve bu gelişme özellikle insansı primatlarda ve vücutlarının büyüklükleriyle kıyaslamalı olarak büyük beyne sahip memelilerde özfarkındalığı sağlamıştır.

Avustralyalı nörolog Konstantin von Economo’nun, 1926 yılında keşfettiği, diğer nöronlardan farklı bir morfolojiye sahip olan bu nöronlara von Economo nöronları veya kısaca VEN’ler denmektedir. VEN’ler normal nöronlardan yaklaşık 4 kat daha büyük olup spesifik bir şekle sahiptirler. Özel olarak fuziform (iğsi) şekilli olduklarından “iğsi nöronlar” olarak da adlandırılabilmektedirler. VEN'ler tek bir yönde tek bir apikal akson (sinyalleri ileten dallanma) ve kademeli olarak sivrilen büyük bir iğ şeklindeki soma (veya gövde) ile karakterize edilen spesifik bir memeli kortikal nöron sınıfıdır. Diğer kortikal nöronlar birçok dendrite sahip olma eğilimindedir ve VEN'lerin bipolar şekilli morfolojisi bu durumda karakteristiktir.

Normal piramidal nöron (a) ve von Economo nöron tipinin (b) morfolojileri
Normal piramidal nöron (a) ve von Economo nöron tipinin (b) morfolojileri
Dendritic architecture of the von Economo neurons

VEN’ler ön kortekse “sunum nöronları” olarak kabul görmektedir ve komşuları olan normal piramidal nöronlardan daha büyük olup daha hızlı sinyal iletiminde bulunurlar. Piramidal nöronların küçük bazal dendrit dizilerine nazaran daha geniş ve tekli bir bazal dendrit alanı kaplarlar. VEN’lerin evrimsel süreçte bu geniş ve tekli bazal dendritleri oluşturmaları, piramidal nöronların, gelişimleri sırasında bazal dendritlerinin gelişmesini birincil bileşende yoğunlaştırarak sekonder ve tersiyer dallanmayı baskılamak üzere gelişen bir modifikasyona bağlanabilir. Bu geniş ve tekli bazal dendritler sinyalleri daha hızlı iletmekte ve dolayısıyla büyük hacimli beyinlerin daha verimli çalışmasını sağlamaktadır.

VEN'ler hakkında von Economo'dan sonra kayda değer incelemelerde bulunan diğer bir isim John Allman'dır. Allman ve çalışma arkadaşları, 1999 yılında özellikle büyük maymunlar, Afrika filleri ve büyük deniz memelilerinin beyinlerinde von Economo nöronlarına rastladılar. Daha sonra makak maymunları ve rakunlarda da gözlendi. Bu gelişme o yıllarda büyük bir keşif niteliğindeydi çünkü VEN'lerin geçmişte yalnızca büyük maymunlar, insanlar ve insansılarda bulunduğu düşünülüyordu. Afrika filleri, balina ve yunus türlerinde VEN'lerin keşfedilmesi, bu canlıların da insana benzer bilişsel farkındalık yaşadığını göstermeliydi. Daha sonra yapılan deneyler sonucu, büyük beyinlere sahip olan memelilerin bahsedilen bilişsel farkındalığı tam anlamıyla deneyimleyemeseler bile yine de bir özfarkındalığa ve çevrelerinin bilincinde olma yeteneklerine sahip olabilecekleri anlaşıldı.

Bir insan ve bir Afrika fili beynindeki nöron bilgileri ve VEN sayıları.
Bir insan ve bir Afrika fili beynindeki nöron bilgileri ve VEN sayıları.
Research Gate

Bu çalışmaların sonucunda von Economo nöronlarının büyük maymunlarla ortak atalarımızda yaklaşık 15-20 milyon yıl önce evrimleşmeye başladığı keşfedilmiş ancak filler ve deniz memelileri ile ortak bir nokta tam olarak belirlenememiştir. Büyük olasılıkla yakınsak evrim ürünü olduğu düşünülüyor. Bu bağlamda bizimle ortak atası bulunmayan büyük cüsseli memeli canlıların aynı ölçüde büyük beyinlere sahip olanlarında ise, kendi ortak atalarında bu nöronların yine aynı amaç uğruna evrim geçirdiği sonucuna varılmıştır. Yani büyük beyne sahip memeli canlılarda, beyinlerini yüksek çevre bilincine ait bir şekilde çalıştırabilmek ve birbirlerini tanıyıp sosyal birliktelikler kurabilmek adına bu özelleşmiş nöronlar evrimleşmiş olabilir. İnsanlardaki VEN sayısının deniz memelilerinden 3 kat fazla olabileceği düşünülüyor!

VEN’ler çoğunlukla beyinde ön singulatta ve ön insulada dağılım gösterirler. Prefrontal kortekste de bulunmaktadırlar, ancak beynin diğer bölümlerinde rastlanmamıştır. İnsansı primatlarda ön insula ve ön singulat, özellikle gelişmiş organizmaların sahip olduğu, fiyolojik homeostazı sağlama amaçlı (vücut dengesini sağlama) duyusal girdileri işlemekle görevlidir. Örneğin kaşıntı, ağrı-acı, tensel temas, sıcaklık ve soğukluk gibi hisler beynin bu bölümlerinde değerlendirilir. Bu bölgelerin aynı zamanda çeşitli duygular karşısında da aktif hâle geldiği görülmüştür.

Beyinde yoğun VEN dağılımına sahip ön singulat ve ön insula bölgeleri.
Beyinde yoğun VEN dağılımına sahip ön singulat ve ön insula bölgeleri.
Smithsonian Magazine

Ayrıca yoğun bir şekilde VEN içeren ön insula ve ön singulat bölgelerinin bu yaşamsal fonksiyonları yerine getirmenin yanında, özfarkındalığı sağlama ve kritik durumlarda karar verme fonksiyonlarından da sorumlu olduğu keşfedilmiştir. Bu durumun insanlar ve insansılarda keşfedilmesi üzerine VEN’lere, “insanı insan yapan nöronlar” bile denmiştir.

VEN’lerin çeşitli nöropsikiyatrik hastalıklarda rol aldığı bilinmektedir. Özellikle fronto-temporal demansın (bunama) başlangıç aşamalarında VEN’ler saldırıya uğrar. Fronto-temporal demans, beynin en çok VEN barındıran bölgelerinde meydana geldiği için bu zihinsel bozuklukta empati, sosyal farkındalık ve öz kontrol devre dışı kalır. Burada ön singulatta yer alan VEN’lerin %74’ü yok olmuştur ve kalan VEN’ler de çoğunlukla işlevsizdir.

Fronto-temporal demans açısından frontal (ön) ve temporal (yan) loblarında gerçekleşen gözle görülür atrofi (küçülme).
Fronto-temporal demans açısından frontal (ön) ve temporal (yan) loblarında gerçekleşen gözle görülür atrofi (küçülme).
Case Western Reserve University

Fronto-temporal demans normal demans aksine genç yaşlarda ortaya çıkabilmekte ve zamanla hastalık tablosu kötüleşmektedir. 50'li, 60'li ve hatta 20'li yaşlarda veya 80'li yaşların sonlarında gelişmeye başlayabilmektedir. Alzheimerdan farklı olarak hafıza yitiminden ziyade, frontal ve temporal lobda gerçekleşen fonksiyon kaybı sonucu dil işlevinde azalma ve davranış bozuklukları ile karakterizedir. Bu bölgelerde ölen nöronlar, çoğunlukla VEN'ler yıllar geçtikçe kötüleşen bir demans tablosuna neden olmaktadır. Fronto-temporal demans VEN'ler dışındaki komşu nöronları genellikle etkilememektedir. Hastalığın yalnızca VEN'leri hedef aldığını ve bu yüzden bireyin sosyal fonksiyonlarında büyük kayıplar yaşandığı düşünülmektedir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Sonuç olarak von Economo nöronları, çoğu bilim insanına göre "bizi biz yapan" özelleşmiş hücreler ve bu hücreler herhangi bir şekilde zarar gördüğünde insan olmanın başlıca gerektirdiği fonksiyonlar yok oluyor. Yaklaşık 13 milyon yıl önce ortak atalarımızda, günümüz Homo sapiens'e ulaşabilmek için başlayan zihinsel evrim sayesinde seçilim gösteren bu özel hücreler, modern insan beynini oluşturdu ve gelişmiş bilişsel yetenekleri ortaya çıkararak insanı diğer canlılardan farklı hâle getirdi. Bu yetenek bizi özel kılsa da dünyadaki diğer memeli canlıların da bu yeteneği sergiliyor olmaları, onlardan aslında o kadar da farklı olmadığını gösteriyor.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Bilim Budur! 5
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Muhteşem! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • İnanılmaz 2
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: NCBI | Arşiv Bağlantısı
  • John M. Allman. The Von Economo Neurons In Fronto-Insular And Anterior Cingulate Cortex. (12 Ağustos 2020). Alındığı Tarih: 12 Ağustos 2020. Alındığı Yer: NCBI | Arşiv Bağlantısı
  • K. K. Watson, et al. (2006). Dendritic Architecture Of The Von Economo Neurons. Neuroscience, sf: 1107-1112. doi: 10.1016/j.neuroscience.2006.04.084. | Arşiv Bağlantısı
  • J. M. Allman, et al. (2011). The Von Economo Neurons In Fronto-Insular And Anterior Cingulate Cortex. Annals of the New York Academy of Sciences, sf: 59. doi: 10.1111/j.1749-6632.2011.06011.x. | Arşiv Bağlantısı
  • R. D. Hodge, et al. (2020). Transcriptomic Evidence That Von Economo Neurons Are Regionally Specialized Extratelencephalic-Projecting Excitatory Neurons. Nature Communications, sf: 1-14. doi: 10.1038/s41467-020-14952-3. | Arşiv Bağlantısı
  • Smithsonian Magazine. Brain Cells For Socializing. (12 Haziran 2009). Alındığı Tarih: 12 Ağustos 2020. Alındığı Yer: Smithsonian Magazine | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/11/2020 12:01:47 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9149

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Kozmoloji
Cinsel Yönelim
Maymun
Nörobiyoloji
Şempanzeler
Hafıza
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Charles Darwin
Primatlar
Robot
Teyit
Anatomi
Yıldız
Stres
Epistemik
Bilimkurgu
Analiz
Acı
Genel Halk
Avrupa
Nobel Ödülü
Astronot
Kimyasal Evrim
Çağ
Hormon
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bizler, birer insan olarak, insanlığa sesleniyoruz: İnsanlığınızı hatırlayın ve gerisini unutun. Bunu yapabilirseniz yeni bir cennetin yolunu açmış olacağız. Eğer yapamazsanız, evrensel bir ölüm sizi bekliyor olacak.”
Russell - Einstein Manifestosu'ndan Bir Bölüm
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol