Memeliler Neden Genellikle Soluk Renklidir ve Diğer Hayvanlar Kadar Canlı Renklere Sahip Değildir?

Kertenkeleler, kuşlar ve balıklar genellikle neon pembelerden derin morlara kadar canlı renkler sergiler; ancak memelilerin çoğu oldukça soluk renklidir. Peki memeliler neden diğer hayvanların canlı tonlarına uyum sağlamaz?

Memelilerin kürklerini oluşturan kahverengi, siyah ve beyazların hakimiyetine yol açan bir dizi faktör bulunmaktadır. Bunlardan ilki, renk ifadesiyle ilgilidir. Belçika'daki Ghent Üniversitesi'nden evrimsel biyolog Matthew Shawkey, hayvanların rengi genellikle iki temel yolla ifade ettiğini açıklamaktadır: pigmentler ve yapılar aracılığıyla. Pigmentler, hayvanın derisinde ve kürkünün içinde bulunur; belirli renkleri oluşturmak için ışığı yansıtır ve soğururlar. Öte yandan yapısal renklenme (İng: "structural coloration"), parlak ve yanardöner renkler üretmek için ışığı bükebilen deri, tüy veya pulların üzerindeki nano ölçekli şekilleri ve desenleri içerir.

Hayvanlar renk ifade etmek için bu yöntemlerden birini veya bazen her ikisini birden kullanabilir. Ancak Shawkey'e göre memeliler aslında her ikisini de pek kullanmamaktadır. Karotenoidler, porfirinler ve pterinler gibi renk üreten birçok pigment arasından memeliler sadece bir türe sahiptir: melanin. Shawkey, memelilerde görülen tüm renkleri bu tek pigmentin varlığının oluşturduğunu; pigmentin yokluğunun ise zebralar ve pandalar gibi hayvanlarda görülen beyaz bölgeleri yarattığını belirtmektedir.

Memeli Kıllarının Yapısal Sınırları

Dahası, memeli kürkünü oluşturan kılların bileşimi, memelilerin sergileyebileceği yapısal renkleri sınırlar. Shawkey, kılın tüyler, pullar ve deri gibi karmaşık bir yapı olmadığını, bu nedenle yapısal renk için gerekli nano ölçekli desenleri üretememesinin şaşırtıcı olmadığını belirtmektedir.

Örneğin, parlak kırmızı ve mavi renkleriyle "soluk memeli" kuralını bozan mandriller (Mandrillus sphinx), bu renklere yalnızca kürksüz olan bölgelerinde sahiptir. Bazen yeşil yamalar barındıran tembel hayvanlar ise bu renklenmeyi kılların üzerindeki pigmentlerden veya yapılardan değil, kürklerinde büyüyen alglerden alırlar.

Rengin Evrimi ve Gece Yaşamı

Peki neden memelilerin çoğu canlı tonlar yaratacak araçlara sahip değildir? Bir hipoteze göre, memeliler ilk evrimleştiğinde dinozorlar apeks (tepe) avcılardı ve memeliler av konumundaydı. Memeliler, yenilmekten kaçınmak için 100 milyon yıldan fazla bir süreyi öncelikle gececil (gece aktif) hayvanlar olarak geçirdiler ve çoğu bugün de böyledir.

Bu milyonlarca yıl, memelilerin dış görünüşü üzerinde büyük bir etki yaratmıştır. Shawkey'in ortak yazarı olduğu ve Science dergisinde yayımlanan 2025 tarihli bir çalışmada, bir araştırma ekibi modern memelilerdeki melanozom adı verilen pigment depolama yapılarını, Jura ve Kretase dönemlerine ait altı memeli fosilinde bulunan korunmuş melanozomlarla karşılaştırdı. Araştırmacılar, memeli fosillerinin tamamının kahverengi veya gri tonlarında olduğunu buldular.

Bu tarihöncesi hayvanlar öncelikle karanlıkta yaşadıkları için, koyu renkler memelilerin avcılardan kaçınmasına yardımcı olmuştur. Shawkey, Live Science'a verdiği demeçte, "Herhangi bir parlak renk, doğal seçilimde elenirdi," demektedir.

Kuş olmayan dinozorların neslinin tükenmesinden bu yana geçen 66 milyon yıl içinde, memeli çeşitliliği patlama yaparak 6000'den fazla türe ulaştı. Günümüzde, hem gececil hem de gündüzcül (gündüz aktif) olan ve doğal avcısı bulunmayan memeli türleri mevcuttur. Ancak memeliler çoğunlukla kahverengi, gri ve siyah kalmaya devam etmiştir.

Görüş Yeteneği ve Desenlerin Rolü

California Eyalet Üniversitesi, Long Beach'ten davranışsal evrimsel ekolog Ted Stankowich, bu durumun çoğu memelinin renkli görme yeteneğinden yoksun olmasından kaynaklanabileceğini belirtmektedir. Araştırmacılar, memelilerin dinozorlar çağında daha iyi gece görüşü kazanmak uğruna renkli görüşün bir kısmını feda ettiğini düşünmektedir. Çoğu memeli hala dikromatik (iki renkli) görüşe sahiptir; bu da gözün rengi algılamasına yardımcı olan üç koni hücresi tipinden yalnızca ikisine sahip oldukları anlamına gelir. Dikromatlar kırmızı, turuncu, turkuaz ve mor gibi renkleri göremezler ve genellikle üç koni tipine de sahip olan trikromatlar (üç renkli görenler) kadar doygun renkleri algılayamazlar.

Hayvanların rengi kullanma amaçları (eşleri ve türdeşleri cezbetmek, kamuflajla gizlenmek ve avcılara zehirli veya tehlikeli olduklarını işaret etmek), partnerleri veya avcıları bu renkleri göremediğinde işlevsiz kalır. Bazı memeliler, bu renkli görüş eksikliğini aslında kendi avantajlarına kullanmışlardır. Örneğin kaplanlar, bizim trikromatik gözlerimize turuncu görünse de memeli avlarına yeşil görünür; bu da onları avlanırken otların arasında mükemmel bir şekilde kamufle eder.

Stankowich, birçok memelinin canlı renkler kullanmak yerine, birbirlerine sinyal vermek için siyah-beyaz veya kahverengi-sarı gibi desenler ve zıt renkler kullandığını belirtmektedir. Örneğin kokarcalar ve alaca sansarlar, avcılarına "kötü kokulu bir sürprizleri" olduğunu bildirmek için siyah ve beyaz benekler ile çizgiler kullanırlar. Kendine özgü desenleriyle bilinen Afrika yaban köpeği, araştırmacıların av sırasında sinyalleşmek için kullanıldığını düşündüğü belirgin bir beyaz kuyruğa sahiptir. Yüksek kontrastlı siyah, kırmızımsı kahverengi ve turuncu-sarı desenleriyle bilinen Hindistan dev sincabı ise bunu çeşitli avcılara karşı kamuflaj olarak kullanıyor olabilir.

Memeliler renk sinyali vermenin yeni yollarını benimsedikleri için, renkli görüşü yeniden kazanmaları için pek bir neden olmayabilir (İnsanlar ve bazı maymunlar da dahil olmak üzere primatlar gibi trikromatik görüşe sahip az sayıdaki memeli, renkli görüşü çok özel nedenlerle evrimleştirmiştir). Stankowich, babunlar, altın çimdik burunlu maymunlar ve mandriller gibi parlak mavi ve kırmızılar sergileyen az sayıdaki memelinin, aynı zamanda en iyi renkli görüşe sahip memeliler arasında olduğuna dikkat çekmektedir.

Floresan ve Yanardönerlik Gibi İstisnalar

Son çalışmalar bazı başka istisnaları da öne çıkarmıştır. Örneğin birçok memeli, insan gözünün algılayamadığı ancak diğer bazı memelilerin görebildiği morötesi (UV) ışık altında parlar (floresans). Dahası, Ghent Üniversitesi'nden evrimsel biyolog Jessica Dobson ve meslektaşları, daha önce bu parıltılı özelliğe sahip olduğu bilinmeyen bir avuç memeli türünde yanardönerlik keşfetmişlerdir.

Dobson, bir müze çekmecesini açıp güneş ışığının korunmuş tropikal sıçan postlarına tam doğru açıyla vurduğu anda gerçekleşen bu yanardönerlik keşfi için, "Bir ampulün yanması gibiydi," ifadesini kullanmaktadır. Dobson, bu yanardöner renklerin herhangi bir evrimsel amaca hizmet edip etmediğinden emin değildir; ancak memelilerin renk gizemlerinin hala çözülmeyi beklediğini bilmenin heyecan verici olduğunu belirtmektedir.

"Bakmaya başladığınızda, memelilerin sandığımızdan daha renkli olduğunu görüyorsunuz."