Gece Modu

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Turunçgiller, Citreae oymağına ait olan bitkilerin tümüne verilen genel isimdir. Oymak, taksonomide cins ile aile arasındaki bir basamaktır. Bir bütün olarak sedef otları olarak bilinen Rutaceae ailesi içerisinde yer alırlar. Oymağın adı, oymağı temsil eden sitron, bilimsel adıyla Citrus medica türünden gelmektedir. Her ne kadar Akdeniz çevresinde yetişiyor olsa da, en güncel çalışmalara göre anavatanı Avusturalya, daha yaygın olarak kabul edilen anavatanı ise Asya kıtası olan bu bitkiye Türkiye'de pek aşina değiliz; ancak ülkemizde bitkinin meyveleri "ağaç kavunu" olarak bilinmektedir. Limona oldukça benzeyen bu meyve, limondan kısmen farklıdır. Çünkü limon, ekşi portakal ile ağaç kavununun melezlenmesinden elde edilmiştir.

Turunçgiller, insanların müdahalesi dolayısıyla çok karmaşık bir evrimsel değişim sürecine girdikleri için sistematik ve taksonomileri çok açık değildir. Ancak yapılan genetik analizler, tüm oymağın 4 farklı ata türden evrimleşmiş olabileceğini göstermektedir. Oymak içerisinde sayısız hibrit tür evrimleşmiştir, dolayısıyla tür sayısını bile kestirmek güçtür.

Ancak kabaca listeleyecek olursak, bilinen turunçgil türleri ve hibritleri şu şekildedir: Omani yeşil limon, pomelo, ağaç kavunu (sitron), Mandarin portakalı, trifoliyat portakalı, parmak yeşil limonu, Avusturayla yuvarlak limonu, çöl limonu, kamkat, Hint yabani portakalı, kasi papeda... Hibritler de işin içine katılacak olursa (ki bilinen portakal, greyfurt, limon gibi turunçgiller hibrit türlerdir), bitki sayısını 100 civarına kadar arttırmak mümkündür!

Fotoğrafta bilinen birçok turunçgil bir arada gösterilmektedir. Sizin favoriniz hangisi?
Fotoğrafta bilinen birçok turunçgil bir arada gösterilmektedir. Sizin favoriniz hangisi?
La Boite Verte

Turunçgillerin Evrimi

Yeryüzündeki en yaygın tarımsal meyve ürünlerinden olan turunçgillerin (Citrus cinsi bitkilerin) evrimsel kökenleri ve türlerin birbiriyle ilişkisi henüz tam olarak aydınlatılmış değildi. Bu, Nature dergisinde yayınlanan yeni bir araştırmayla değişti. 58 farklı turunçgilin ve turunçgil olmayan 2 türün genomu üzerinde yapılan çalışma, türlerin ortak atasının günümüzden yaklaşık 8 milyon yıl önce, Çin'in Yunnan bölgesinde, Himalayalar'ın eteklerinde yaşadığını, sonrasında Avustralya ve Asya'nın geri kalanına yayıldığını ortaya koydu. Böylece bu bitkilerin Avustralya'da evrimleşip, sonradan Asya'ya geldiklerine yönelik hipotez de çürütülmüş oldu.

Citrus cinsi turunçgiller ile onların en yakın akrabaları olan Fortunella, Poncirus, Eremocitrus ve Microcitrus gibi cinsler, kapalı tohumlular alt ailelerinden olan Aurantioideae'ye dahildirler. Günlük yaşantılarımızda sıklıkla tükettiğimiz bu bitkiler, Pakistan'ın batısından Çin'e kadar; Doğu Hindistan'dan Yeni Gine, kuzeydoğu Avustralya, Melanezya ve batı Polinezya Adaları'na kadar yayılan mason bölgesinde yetişirler. 

Bu bitkilerin evrimsel geçmişleri ve Dünya'ya nasıl yayıldıkları bugüne kadar çözülebilmiş değildi; çünkü yapay seçilim yoluyla evrimleştirilmiş olan bu bitkilerin genomik yapısı ve özellikleri yeterince iyi çalışılmamıştı. Dahası, kullanılan kültürleme yöntemleri dolayısıyla eşeysiz yollarla (apomitik yöntemlerle) üreme sağlandığı için, bu canlıların akrabalık ilişkileri de belirsizliklerle doluydu. Dolayısıyla literatürde, birbiriyle çelişkili sonuçlar veren evrimsel analizler bulmak mümkündür. Araştırmacılar, bu muğlaklığa bir son vermeye karar verdiler.

Nature

Geniş ve uluslararası bir araştırma ekibinin yaptığı çalışmada, turunçgillerin kökenleri filogenetik ve biyocoğrafya yöntemleri kullanılarak Asya'ya kadar takip edildi. Araştırmacılar, Asya'dan hızla yayılan türlerin ilk olarak Avustralya limongillerine evrimleştiğini gösterdi. Bu evrimin kökenleri günümüzden 4 milyon yıl kadar öncesine, Pliyosen Çağ'a gidiyor. Uzmanlar, türün kültür bitkisi olarak yapay seçilim yoluyla evrimini de incelediler. Bunun sonucunda, özellikle mandalina ve tatlı portakalların çok yakın akraba oldukları ve bir arada evrimleştikleri görüldü. Bu evrimsel sürece pomelo (şadok) bitkisinin de sıklıkla karıştığ ortaya kondu. Pomelo genlerinin, mandalina gibi yaygın meyvelerin tadına ve yenilebilirliğine büyük katkılar yaptığı görüldü. 

Araştırma sonuçlarına göre envai türdeki turunçgillerin kökeninde 10 adet bitki yatıyor. Bunlardan üç tanesi sitronlar (C. medica), mandalina (C. reticulate) ve pumelo (C. maxima). Limon, portakal ve greyfurt gibi daha aşina olduğumuz bitkiler, bu üç türün birbiriyle farklı miktarlarda karıştırılmasıyla evrimleştirilmiş türler. Yani araştırma, yaygın bir kanı olan mandalinanın portakaldan evrimleştiği fikrini yanlışlıyor. Portakal, mandalinadan evrimleşmiş bir meyve olarak karşımıza çıkıyor.

Araştırmacılar, turunçgillerin karmaşık akrabalık ilişkilerini çözmek için 362.748 ayrı tekil nükleotit polimorfizmlerini (çok biçimlilik, SNP) inceledi. Bu detaylı inceleme sonucunda, tüm turunçgillerin tek bir ortak atadan evrimleştiği, yani monofiletik bir grup oldukları doğrulandı.  

Nature

Araştırmanın ilginç sonuçlarından birisi de, daha önceden ayrı cinsler olarak görülen kamkat (Fortunella), çöl limonu (Eremocitrus) ve Microcitrus gibi cinslerin tek bir cins altında toplanması gerektiğini göstermesi oldu. Böylece turunçgillerin sınıflandırılmasında kullanılan meşhur Swingle Taksonomisi de darbe almış oldu. Buna karşılık, Japon Portakalı veya Uçan Ejder olarak bilinen Poncirus cinsinin, daha önceden de tespit edildiği gibi, genomik olarak da Citrus cinsinden tamamen bağımsız bir kuzen cins olduğu gösterildi.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • G. A. Wu, et al. (2018). Genomics Of The Origin And Evolution Of Citrus. Nature, sf: 311-317.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 15/10/2019 15:27:31 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5330

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Asıl soru şu: Torunlarımızın filleri, resimli kitaplar haricinde hiçbir şekilde göremeyecekleri gerçeğinden ötürü mutlu muyuz?”
David Attenborough
Geri Bildirim Gönder