Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

İnsanlar, İnsan Dışı Türlere Neye Göre Merhamet ve Şefkat Göstermeyi (veya Göstermemeyi) Seçiyor?

Neden köpek veya kedilere yüksek seviyede empati ve merhamet duyarken, böceklere tam tersi davranırız? Deneyler, evrimsel sürecin bunda etkisini gösteriyor!

İnsanlar, İnsan Dışı Türlere Neye Göre Merhamet ve Şefkat Göstermeyi (veya Göstermemeyi) Seçiyor?
2 ayrı canlının ortak hisler paylaşması
Sarah Richter
Yazar A. Miralles, M. Raymond, G. Lecointre Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
4,193 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat
İnsanla sınırlı olmayan duygudaşlık, yani aşağı hayvanlara insanca davranma, en geç edinilmiş ahlâkî edinimlerden biri olarak görünmektedir. (...). İnsanın en soylu erdemlerinden biri olan bu erdem, duygudaşlıklarımızın bütün duygulu varlıkları kapsayıncaya kadar durmadan incelip genişlemesinden doğmuşa benzemektedir. - Charles Darwin, 1871[1]

İster beslenme, ister eğlence, gelenekler, bilimsel araştırmalar ya da vahşi yaşam işletmeleri için olsun, insanın diğer türlerle etkileşimleri sayısızdır, komplekstir ve ta insanın kökenlerine kadar gider. Bu etkileşimler, çoğu zaman sadece faydacı bir amaca dönük değildir. Hayvan refahı ve doğanın korunması tartışmalarında devamlı su yüzüne çıkan ve hatta kimi zaman radikal eylemlere yol açan, farklı yönlere dönük ve karmaşık duygular içeren bir doğaya sahiptir.[2], [3]

Aynı gezegende, Dünya'da, evrimleşen milyonlarca organizmanın hepsi, insan türüne eşit düzeyde etki etmezler. Bu eşitsizlik öyle belirgindir ki, -olabildiğince objektif olması gereken- biyolojik çeşitlilik ve doğayı koruma araştırmaları bile, türlere karşı toplumsal genel yargılarından etkilenir.[4], [5] Bu toplumsal genel yargılar hakkında birçok faktör öne çıkar: estetik, vücut ölçütü, savunmasızlık hissi...[6], [7], [8], [9] Ne var ki, bir türe yönelik duygusal kavramalarımızın, o türün insan morfolojisini yansıtma (insan özelliklerinin, duygularının veya niyetlerinin insan olmayan varlıklara atfedilmesi) oranıyla direkt ilişkisi göze çarpar: Bize fiziksel, davranışsal veya bilişsel benzerlikler gösteren türlere karşı daha pozitif tepkiler uyandırırız. Empatik tepkilerimizin, omurgalı sınıflar arasında arasında, bize en yakın olanlara karşı ise çok yüksek olduğunu görüyoruz.[10], [11], [12]

İronik bir şekilde, insan dışında türlere karşı davranışlarımızı inceleyen araştırmalar, esasen memelilere ve çok daha az kapsamlı olarak da diğer omurgalılara odaklanmıştır. Dahası, tüm bu araştırmalar çoğunlukla biliş veya doğayı koruma amaçlı bilim insanları tarafından yapılmışlardır. Evrimsel biyologlar, bu sorularla çok az ilgilenmişlerdir. Bilindiği kadarıyla, elverişli bir karşılaştırma yöntemi de henüz kullanılmamıştır (örneğin analitik bir filogenetik çerçeve geliştirilememiştir). Dolayısıyla pek çok basit ama son derece temel sorular cevapsız kalmıştır: Empati ve merhamet her türe uygulanıyor mu yoksa bir çerçevesi var mıdır? Hangi dereceye kadar filogenetik benzerlikler, duyguları anlama ve sempati göstermeyi açıklayabilir? Empati ve merhamet, türlerle aramızdaki filogenetik ayrımın süresine mi yoksa çeşitlilik ve adımlarına mı bağlıdır? Bu algıların kökenindeki uyaranların doğası nedir ve genellikle insan ilişkilerinde ifade edilenlerle karşılaştırılabilecek duyguları bizde nasıl uyandırabilirler? Ve daha geniş bir kapsamda, doğal seçilim paradigması çerçevesinde, farklı türler arasında özgecil ve fedakar davranışların varlığını nasıl açıklayabiliriz (örneğin bir köpeği kurtarmak için yoldaki arabanın önüne atlamak)?

Araştırma Süreci

Bu boşlukları doldurabilmek için güncel bir araştırma tasarlandı. Bu sayede insanın empati duygusundan yola çıkarak ve bulguları yorumlayarak, filogenetik bir çerçeve ve harita hazırlandı. Online araştırma anketinde rol alan 3500 katılımcı, biyolojik çeşitliliği ve türleri (mikroorganizmalar dahil) temsil etmek amacıyla geniş bir görsel havuzundan her seferinde rastgele seçilen 2 görsel arasında seçim yapmaları istendi.

Reklamı Kapat

Katılımcılara 2 canlıdan birini seçmeleri için 2 soru yöneltildi. Empati kelimesinin çeşitli tanımları (ve karışık kullanımları) ve kavrama uygun birçok durum (ör. sempati, bilişsel veya duygusal empati, sevgi, merhamet, kendi-diğer ayrımı, his paylaşımı...) olmasına rağmen "empati algısı" ve "merhamet tepkileri" arasında daha belirgin bir ayrım yapabilmek için 2 ayrı soru oluşturuldu:

  • Yöneltilen sorulardan türler arası empatiyi ölçmek için kullanılan ilki "(seçilen canlı)'nın his ve duygularını daha iyi anladığımı hissediyorum" ve
  • türler arası merhameti ölçmek için kullanılan diğeri ise "eğer bu iki canlının hayatı tehlikede olsaydı, (seçilen canlı)'nın hayatı önceliğim olurdu."

Bu sayede ilk soruyla, hangi canlıların duygularının ne düzeyde insanlarca hissedilebildiği (empati), ikincisinde ise yardıma muhtaç hangi canlının önceliğimiz olacağı (merhamet) ölçülebildi (Figür 1).

Figür 1: Katılımcılara sorulan sorular. 52 tür arasından rastgele 22 çift seçilip sırayla sorular cevaplandırıldı.
Figür 1: Katılımcılara sorulan sorular. 52 tür arasından rastgele 22 çift seçilip sırayla sorular cevaplandırıldı.
Nature

Elde Edilen Sonuçlar

Sonuç olarak, gösterilen türün filogenetik olarak insan türüne uzaklığı arttıkça, sorulara cevap olarak seçilme ihtimali azalmıştır (Figür 2).

Figür 2: İnsan türüne (zaman gözetilerek) filogenetik yakınlık ile empati ve merhamet sorularına cevap olarak seçilme oranı karşılaştırmaları.
Figür 2: İnsan türüne (zaman gözetilerek) filogenetik yakınlık ile empati ve merhamet sorularına cevap olarak seçilme oranı karşılaştırmaları.
Nature

Empati sonuçları, türlerin sorulara cevap olarak seçilme olasılığı bakımından %12-94 aralığında; merhamet sonuçları ise %8-79 aralığında değişiyor, bu değişimlere doğrudan sebep olan faktör ise bariz bir şekilde filogenetik yakınlık.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Grafiğe bakılırsa, doğrusal bir çizgi çizilmediği de görülebilir. Hesaplamalara göre günümüzden yaklaşık 611 milyon yıl öncesi, empati açısından duygusal bir "bükülme noktasına" denk geliyor. Bu noktadan önce ayrıldığımız organizmalara karşı empati, zamandan bağımsız olarak, çok düşük (mantarlar, bitkiler, toprak solucanı, vb.); bu noktadan sonrasında ise, türlere empati giderek artıyor. Aynı bükülme noktası, merhamet içinse günümüzden 565 milyon yıl öncesine denk geliyor.

Bir yandan da cevapların, katılımcılarda çeşitli faktörlere göre farklılaştığı görüldü. Bu faktörlerden bazıları; cinsiyet, yaş, biyolojik çeşitlilik bilgisi, avcılık/balıkçılık hakkında görüşler ve hayvan hayatının insan hayatına oranla değeri hakkında görüşler (Figür 3).

Figür 3: Katılımcıların kişisel özelliklerinin, seçimleri üzerinde etkileri (A). Sonuçlar göz önünde bulundurularak tahmin edilen cevaplama süreleri (B).
Figür 3: Katılımcıların kişisel özelliklerinin, seçimleri üzerinde etkileri (A). Sonuçlar göz önünde bulundurularak tahmin edilen cevaplama süreleri (B).
Nature

Empati ve merhametin türlere göre değişimini gösteren bir grafik çizildiğinde ise empati hissinin, filogenetik farklılıklara, merhamete oranla, daha hızlı uyum sağladığı görüldü (Figür 4).

Figür 4: Empati ve merhamet sonuçlarının türlere göre oranları. Grafiğin empatiye daha yatkın olduğu görülebilir.
Figür 4: Empati ve merhamet sonuçlarının türlere göre oranları. Grafiğin empatiye daha yatkın olduğu görülebilir.
Nature

Siz Neye Göre Seçiyorsunuz?

Sosyal canlılar olarak insanlar için empati ve merhamet kaçınılmazdır. İş birliği ve koordinasyon için şart olan bu hislerin evrimsel sürecimizde yerleri çok büyük. Empati ve merhamet hislerinin insan dışı canlılara da uygulandığına, fakat her birine eşit uygulanamadığına dair kuşku yok. Çalışmayı yapan ekip, diğer canlılara karşı bakışımızın, dış görünüşe ve basit benzerlikler-farklılıklara göre değiştikleri görüşünde. Empati ve merhamet duygularının sinirbilimsel açıdan ayrı oldukları halde bir şekilde bağlantıya sahip oldukları da görülüyor.

Reklamı Kapat

Merhamet sorularının cevaplanma süresinin empatiye oranla neredeyse 1,5 saniye daha uzun sürmesini ise "tereddüte" bağlıyorlar - ki bu da bir karıncayı gözümüzü kırpmadan öldürebilirken çiftlik hayvanları konusundaki fikir ayrılığını ve bitmeyen tartışmaları açıklıyor.

Bu hislerin filogenetik açıdan bir kurala sahip oldukları aşikar, ancak hala tamamen kavrayamayacağımız, çok karmaşık değerler.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 22
  • Merak Uyandırıcı! 12
  • Muhteşem! 8
  • İnanılmaz 6
  • Bilim Budur! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: Nature Scientific Reports | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 09/03/2021 13:25:56 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10088

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Sinaps
Balina
Kanser
Doğal
Yeme
Dna
Astrofotoğrafçılık
Oksijen
Bağışıklık
Kadın Doğum
İnfografik
Aslan
Dinozor
Şehir Hastanesi
Yumurta
Kedigiller
İnsan Sağlığı
Kimyasal Evrim
Beslenme Bilimi
Tardigrad
Küresel Salgın
Bilim İnsanları
Araştırma
Metal
Güve
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Soru Sor
Not Ekle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“İnsanlığın bir gün yok olacağı gerçeği ile yüzleşmek zorundayız. Asıl soru şu: Bu, ne zaman olacak?”
Richard Leakey
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku