Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

İnsanın Anlama Yetisine Yönelik Bir Soruşturma: David Hume

İnsanın Anlama Yetisine Yönelik Bir Soruşturma: David Hume
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Britanyalı empiristlerinin en büyüğü sayılabilecek, 18. yüzyılın da Kant ile birlikte en önemli filozofu diyebileceğimiz David Hume, bilgiye konu olan nesnelerin en temel ögelerine kadar inmeyi amaçlamıştır. Bunun için de öncelikle zihnin algılarını ele almıştır. İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma adlı yapıtında, zihnin tüm algılarını "idea" ve "izlenim" olmak üzere ikiye ayırmıştır.[1] Hume, izlenimden canlı algıları, ideadan cansız algıları anlamaktadır. Ona göre işitilen, görülen, duyulan, hissedilen, sevilen vb. olan her şey, "izlenim" içerisine girmektedir. Bu ikisi arasından ise ön plana izlenimler çıkmaktadır. Bunu da Hume'un şu cümlelerinden çıkarabiliriz:[1]

Düşüncelerimizin bu sınırsız özgürlüğe sahip görünmesine karşın, daha yakından incelendiğinde, aslında çok dar sınırlara hapsolmuş olduğunu, zihnin tüm yaratıcı gücü, duyumların ve deneyimin bize sağladığı malzemeleri birleştirme, dönüştürme, artırma ya da azaltma yetisinden daha fazlası olmadığını görürüz.

Örneğin, "boynuzlu at", "altın dağ" gibi kavramları düşünmek mümkündür. Fakat bunlar, ayrı ayrı izlenimlerin, eski deneyimlerimizin birleştirilmesinden başka bir şey değildir. Yani “altın” ve “dağ” idelerini zihin birleştirerek, "altın dağ" kavramını elde etmektedir. Aynı şekilde "boynuz" ve "at" idelerini zihin birleştirerek "boynuzlu at" kavramını elde etmektedir. Kısacası tüm yaratıcı gücümüz, aslında "izlenim"lerimizin bize sağladığı tek tek deneyimler sayesinde gerçekleşmektedir.

Hume'a göre idealar izlenimlerin kopyalarıdır ve izlenimlere geri götürülebilirler. Eğer bir duyu organının eksikliğinden dolayı bir insan duyular dünyası ile ilgili izlenimlere sahip değilse, aynı konuda idealara da sahip değildir.[4] Örneğin tamamen renk körü olan biri, dünyayı grimsi bir tonda görmektedir ve bu yüzden diğer renklerin izlenimine sahip değildir. Bu sebeple bu renklerin idealarına da sahip olmayacaktır. Özetle; Hume’a göre tüm bilgilerimiz deneyimden gelmektedir. Aynı zamanda yaratıcı gücümüzün kaynağı da algılarımızdır. Hume’un ifadesiyle, tüm idelerimiz veya daha güçsüz algılarımız, izlenimlerimizin ya da daha canlı algılarımızın taklitleridir. Hume bu noktadan sonra insan aklını incelemeye tabi tutmuştur.

Hume, yukarıda adı geçen eserinin dördüncü bölümünde, insan aklının tüm nesnelerini "idea ilişkileri ve olgu durumları" olmak üzere ikiye ayırmıştır.[1] İdea ilişkileri alanına, geometri, aritmetik bilimleri ve bunlar gibi bilimlerin nesneleri girmektedir. Hume'un ifadesiyle, sezgiyle ya da tanıtlama yoluyla kesin olan her ifade ilk türe dâhildir.[1] Buna örnek olarak üçgenin üç kenarlı olması, "7+5=12" olması, karenin daire olmaması gibi örnekler verilebilmektedir. Bu türden olan önermeler, evrende var olan bir şeye bel bağlamadan kesinliğini ve apaçıklığını sonsuza dek koruyacaktır.[1]

Bu tür önermelerin yadsınması, kendisiyle çelişik önermeler ortaya çıkarmaktadır. Örneğin “Kare, üç kenarlı değildir” önermesinin değili, “Karenin üç kenarlı olmadığı doğru değildir” önermesini bize verir - ki bu da çelişik bir ifadedir*. Bu önermeler, modern felsefe terminolojisindeki "totoloji"lerdir ve totolojiler her ne kadar yüksek bir kesinlik derecesine sahip olsalar da, evrende gerçekten var olan şeylere bağlı değillerdir ve bize bunlar hakkında bilgi vermemektedirler**.[2]

Bu ayrımın diğer tarafında ise olgu durumları vardır. Olgu durumları, idea ilişkileri gibi değildir. Başka bir deyişle, olgu durumlarında herhangi bir zorunluluk yoktur. Olgu durumları, olduğundan başka türlü de olabilmektedir. Hume'un deyişiyle her olgusal durumun tersi yine mümkündür, çünkü olgusal durumlar hiçbir çelişki iması içermemektedirler ve onların tersini zihin aynı kolaylık ve açıklıkla kavramaktadır.[1] Örneğin "Yarın güneş doğmayacak" önermesi, "Yarın güneş doğacak" önermesi kadar açık ve anlaşılırdır. Başka bir örnek verecek olursak, ekmeğin bizi altı gün beslemesi, yedinci gün de besleyeceği anlamına gelmemektedir. İnsan yine de bu beklentide olmaktadır. Başka bir deyişle insan, olgusal olmasına rağmen yarın güneşin doğmasını bekler, altı gün besleyen ekmeğin, yedinci gün de beslemesini bekler. Peki insanı böyle bir beklenti içine sokan nedir? İnsanda neden böyle bir beklenti oluşur?

İnsanı böyle bir beklenti içine sokan, "neden-etki" ilişkisidir. Daha genel anlamda söyleyecek olursak, olgusal durumlara ilişkin tüm akıl yürütmelerimiz "neden-etki" ilişkisine dayanmaktadır.[1] Bu neden – etki zincirinin kaynağını sorguladığımızda ise karşımıza "deneyim" çıkmaktadır.[1] İnsan, bugüne kadar güneşin doğuşunu deneyimlemiştir; bu sebepten dolayı yarın da doğacağı gibi bir beklenti içine girmektedir. Aynı zamanda ekmeğin bu zamana kadar beslemesi, bundan sonra besleyeceği beklentisini beraberinde getirmektedir. Bu beklentiler insanda deneyim ve alışkanlık sonucu oluşmaktadır. Fakat bu ve bunun gibi olgu durumlarının hiçbirinde zorunluluk yoktur. "Nedensel zorunluluk" fikri, dünyada var olan herhangi bir şeye karşılık gelmemektedir, yalnızca geçmiş gözlemlerimizin yinelemelerine dayanan alışkanlıkla ilgili beklentilerimizin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.[2]

Hume, bu söyledikleriyle aynı zamanda tümevarım eleştirisi de yapmaktadır. Hume'a göre, herhangi iki şeyin her zaman bir arada ortaya çıktığını öğrendikten sonra, bunun tekrar edeceğine ilişkin olarak alışkanlık zihni bir inanmaya götürmektedir. İnanç, var olan bir izlenimle bir ilişki tarafından üretilen canlı bir ideadır. İnanç, nesne ile duyulara ya da belleğe gelen bir şeyin alışılmış sürekli birlikteliğinden doğmaktadır.

Hume'un skeptik olarak nitelendirilmesinde en büyük etken içinde bulunduğu çağda nedenselliğe dayanan bilimler hızlı bir biçimde ilerlediği halde, neden ve etki arasındaki ilişkideki zorunluluğu alışkanlık sonucu oluşan bir inanca dönüştürmesi, yani nedenselliği subjektif zihni bir alışkanlığa dönüştürmesidir.[4]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

NOTLAR

* İki tür değilleme vardır; bir önermede ya yüklem değillenir ya da önermenin tamamı değillenir. Burada önermeler üstüne konuştuğumuz için, önermenin değillenmesi alınmıştır.

** Hume ve Cottingham’dan alıntılanan bu cümlelere baktığımızda, Hume’a göre matematik ve geometri gibi bilimler, evren hakkında bir şey söylememektedir. Aynı zamanda Cottingham, bu bilimlerin önermeleri için totoloji denilebileceğini söylemiştir. Buradan yola çıkarak 20.yüzyılın en önemli filozofu diyebileceğimiz Wittgenstein’da, bunun yansıması net bir biçimde görülmektedir. Wittgenstein, matematiğin mantıksal bir yöntem olduğunu[3] ve matematik tümcelerinin hiçbir şey dile getirmediğini ifade etmiştir. Başka bir deyişle, matematiğin tümceleri bize hiçbir şey söylememektedir. Wittgenstein, aynı zamanda mantığın tümcelerinin totolojiler (yinelemeler) olduğunu söylemiştir (TLP, ö. 6.1)[3] . Matematik, mantıksal bir yöntem olduğu için, onun önermeleri de totolojidir. Totoloji ise Wittgenstein’a göre anlamdan yoksundur TLP ö 4.461)[3] , aynı zamanda totolojiler gerçekliğin tasarımı değildir, yani dünya hakkında bir şey dile getirmemektedir TLP ö 4.462).[3]

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 7
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ a b c d e f g h D. Hume. (2018). İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma. Yayınevi: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  • ^ a b J. Cottingham. (2003). Akılcılık. Yayınevi: Doruk Yayıncılık.
  • ^ a b c d L. Wittgenstein. (2016). Tractatus Logico Philosophicus. Yayınevi: Metis Yayınları.
  • ^ a b M. Kaya Keha. Hume'un Nedensellik Eleştirisi Ve Şüpheciliği. (27 Ekim 2008). Alındığı Tarih: 17 Ekim 2020.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/10/2020 04:24:21 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9450

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Biyolojik Antropoloji
Mikoloji
Astronomi
Teknoloji
Değişim
İnsan Evrimi
Kozmoloji
Hayvan
Ara Tür
Tarih
Parçacık
Dinozor
Deri
Video
Evrim Ağacı
Beyin
Homeostasis
Bakteri
Dinozorlar
Göğüs
İstatistik
İnsan Türü
Doktor
Antikor
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Gün boyu ilginç bir şey fark etmediyseniz, pek de iyi bir gün geçirmemişsiniz demektir.”
J. A. Wheeler
Geri Bildirim Gönder