Helmont’un Ağacı: Hatalı Deneyler Bile Yeni Keşiflerin Önünü Açabilir!

Helmont’un Ağacı: Hatalı Deneyler Bile Yeni Keşiflerin Önünü Açabilir! Science
Ayşegül Şenyiğit Özdil Editör Ayşegül Şenyiğit Özdil
4 dakika
9,149 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Çoğumuz Schrödinger’in Kedisi'ne aşina ancak pek çoğumuz bir 17.yy bilim insanı olan Belçikalı Helmont’tan ve ağacından habersiz.

Tam “çağının adamı” olan Helmont, diğer dönemdaşları gibi “spontane jenerasyon” (bugün yanlış olduğunu bildiğimiz bir fikir olan, canlıların cansızlardan hiçbir kimyasal evrim geçirmeden, birden bire ortaya çıkıvermesi: karıncaların oluşumuna şekerin neden olması düşüncesi gibi), “transmutasyon” (bir elementten başka bir element üretimi) ve tabii ki ölümsüzlük iksiri gibi konularla ilgilenmiş; bu konularla ilgilenirken bugün neredeyse hergün kullandığımız bir kelimeye isim babalığı yapmıştır.

Bu kelimenin ne olduğunu yazımız içerisinde öğrenene kadar, Helmont gibi sabırla bekleyelim.

Helmont, bir bilim insanının olması gerektiğinden daha fazla sabırlıydı. Meşhur ağaç deneyi beş yıl sürmüştü. Elbette günümüzde daha uzun süren deneyler ve bilimsel araştırmalar var. Örneğin Voyager’ın meşhur Soluk Mavi Nokta fotoğrafı Voyager’ın fırlatılmasından 13 sene sonra çekilmişti. Ancak bir biyokimya deneyi için 5 sene ancak sabırtaşlarının üstesinden gelebileceği bir süre. Helmont da bu sabırtaşlarından biriydi ve her ne kadar spontane jenerasyon gibi kadim deneylerle uğraşsa da asıl gerçeğin gözlenebilir, takip edilebilir, tekrar edilebilir deneylerle ulaşılacağını düşünüyordu; beş sene sürse bile. Aristotle’ın dört elementini (su, toprak, hava ve ateş) ve Paracelsus’un Arap simyacıların etkisinde kalıp belirlediği 3 temel maddesini (tuz, cıva ve kükürt) yeterince “modern” bulmayan Helmont’un kafasında iki temel element vardı: Su ve hava. Yine de Aristotle’ın ve Paracelsus’un etkisinden tam olarak çıkabilmiş değildi belki ama yine de bu sadeleştirmeyi daha modern buluyordu. Helmont’a göre bu iki element birbirine dönüşemiyordu. Bu düşünceler onu, bu deneyi yapmaya itti.

Reklamı Kapat

Helmont, (günümüzün ağırlık sistemiyle konuşacak olursak) tam 90 kg toprak tarttı. İçine 2,5 kg’lik bir söğüt fidanı dikti. Beş sene boyunca sadece yağmur suyu ve distile su ile suladı ve ayrıca dökülen yapraklarını tarttı. Deney sonunda ağaç 77 kg geliyordu. Toprak ise 57 gram kaybetmişti. Helmont deneyini sonuçlandırmış ve kararını vermişti. Ağacın kazandığı 74,5 kg’lık kütle, sulama sularından gelmişti. Bu iki temel element fikriyle de uyumluydu.

Helmont’un bu deneyi, metot açısından doğrudur. Ancak sonuç açısından pek doğrudur diyemeyiz. Bilim bu şekilde doğru bir yöntemle başlayıp, bilim insanının kanaati, istekleri, dünya görüşü ve arzuları doğrultusunda yanlış bir çıkarımla biten sayısız deneylere tanık olmuştur. Bilimciler de insandır. Onların da hırsları ve zayıf noktaları vardır. Bu hırslar ve zayıf noktalar onları bazen yanlış çıkarımlara itse de, doğrusunu yine ya kendileri veya başka bilim insanları sadece ve sadece bilimi kullanarak bulmuşlardır. Ünlü fizikçi Richard Feynman’ın da çok güzel bir şekilde ortaya koyduğu gibi, “Asıl hedef kendimizi kandırmamaktır. İnsan en kolay kendisini kandırır.” İşte bilim, her şeyin sonunda, insanın kendisini kandırmasını engeller.

Bir bilim insanının istemeden kendisini kandırması veya bir fikre çakılı kalması onun değerini kaybettirmez ama vaktini oldukça kaybettirir. Bilim tarihi çok vakit kaybeden bilim insanlarıyla doludur.

Ancak yine de, Helmont’un bu yanılgısına, çakılı kaldığı fikirlerinin yanı sıra fotosentezden de haberi olmaması neden olmuştu. Fotosentez, bitkinin atmosferdeki karbondioksiti ve topraktaki suyu alarak, karbonu ve oksijeni karbonhidratlar halinde kendi bünyesinde biriktirmesini ve bir miktar oksijeni de atmosferi geri vermesini sağlayan reaksiyondur. Böylece hem kendi besinini karşılar, hem de oksijen soluyan canlılar ağacın atmosfere verdiği oksijeni solurlar. Yeni kesilmiş bir odunun su kütlesi toplam kütlesinin yaklaşık 2/3’üdür. Bu açıdan Helmont neredeyse yarı yarıya haklıdır. Ancak kuru bir odunun kütlesinin yüzde 90’ı fotosentez kaynaklı karbon ve oksijenden oluşurken, kalan kısmı sudan alınan hidrojen ve topraktan alınan azot ve diğer eser elementlerden (toplamda yaklaşık %1) oluşur. Helmont’un 57 gramlık toprak kaybı, bu %1’lik azot kaybına işaret etse de Helmont burada da kişisel fikirlerine kapılıp bunu bir ölçüm yanlışı olarak düşünmüştür. Yine de Helmont’un bu uzun süren deneyi, bitkilerin kütlesini topraktan almadığını; başka bir kaynaktan aldığını kanıtlaması açısından bir ilerlemedir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

İronik olarak, fotosentezden haberi olmayan Helmont, başka bir deneyinde karbondioksitten bahseden ilk kişi olmuştur. 28 kg odunu yaktığında, geri kalan külün 500 gram olduğunu görmüş ve kaybolan 27,5 kilogramın bir buhar olarak uçup gittiğini söylemiştir. Bu buharın "gas silvestre", yani odun gazı olduğunu düşünerek , “Hunc spiritum, incognitum hactenus, novo nomine gas voco”, yani “bu ana kadar bilinmeyen bu buhara GAZ ismini veriyorum” demiştir. Havadan başka bir “buhar”ın varlığını ilk farkeden ve bugün kullandığımız gaz kelimesini tüm dünyanın kelime dağarcığına sunan Helmont, bu kelimeyi Yunanca boşluk veya boşluğu dolduran madde veya evrenin yaratılmadan önceki boşluğu anlamlarına gelebilen “khaos” (kaos) kelimesinden üretmişti. Bu odun gazının komposizyonunu bilmese de karbondioksiti bu şekilde tespit edebilmiş olan Helmont, bugün yaşayıp bu iki deneyinin birbiriyle birinci derecede bağlantılı olduğunu görseydi, sabrının ve çalışmalarının boşa gitmediğini farkeder, sevinirdi.

Kendini bilime adamış kişiler olarak bilimciler, her ne kadar insani hırslara sahip olsalar da, hatalı sonuçlara bile varsalar, asıl tatminlerini gerçekler ortaya çıkarken, bilimle uğraşırken, soru sorarken, kendilerinin ve başkalarının sorularına yanıt ararken ve yanıt bulurken, yani kısacası bütün hayatları boyunca yaşarlar. Bilim bir süre sonra insanı hırslarından arındırır ve daha mütevazi yapar. Bilgi ve mütevazilik bir arada bilgeliği getirir. Günümüzün meşhur bilim insanları, bilgilerinin yanında bilgelikleriyle de insanlara yol göstermelerinden ötürü bu denli ünlenmiş ve popülerleşmişlerdir.

Bilgelik sabırla sakal uzatanda değil, sabırla ağaç büyütendedir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 3
  • Muhteşem! 1
  • Tebrikler! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 11/05/2021 10:04:20 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4213

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Güve
Mikrop
Balıklar
Ortak Ata
Çalışma
Covid-19
Kuantum
Besin
Gazetecilik
Parazit
Işık Hızı
Öğrenme Alanı
Anne
Sağlık Bilimleri
Ses
Kanat
Tardigrad
Veri
Sinek
Coronavirus
Koaservat
Hayatta Kalma
Makroevrim
Rna
Uluslararası Uzay İstasyonu
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın