Göktaşı Türleri Nelerdir? Göktaşları Nasıl Sınıflandırılır?

Göktaşı Türleri Nelerdir? Göktaşları Nasıl Sınıflandırılır?
Yazar Geoffrey Notkin Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
16,455 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Sıradan bir insanın göktaşının neye benzediğini hayal ettiğinde, aklına gelen ilk şeyin bir demir parçası olduğu söylenir. Bunun nedenini anlamak kolaydır.

Demirli göktaşları (İng: "Iron meteorite") yoğun ve oldukça ağırdır. Dünya'nın atmosferinde eriyip giderken sık sık olağandışı, hatta bazen ilgi çekici şekillere dönüşmüştür. Demir, çoğu insanın aklındaki tipik uzay kayası figürü olsa da; üç ana göktaşı türünden sadece biridir ve taşsı göktaşlarıyla (İng: "Stone meteorite"), özellikle de en sık görülen taşsı göktaşı grubu olan "kondrit"le karşılaştırıldığında oldukça nadirdir.

Asteroid, meteoroid, meteor, meteorit ve kuyruklu yıldız arasındaki farkları öğrenmek isterseniz bu yazımızı okuyabilirsiniz.

Üç Ana Göktaşı Türü

Çok sayıda alt sınıf bulunmasına rağmen, göktaşları üç ana gruba ayrılır: demirliler, taşsılar ve taşsı-demirliler.

Reklamı Kapat

Hemen hemen tüm göktaşları dünya dışı nikel ve demir içerir. Hiç demir içermeyenler o kadar nadirdir ki, olası uzay taşlarını belirleme söz konusu olunca önemli ölçüde metal içermeyen hiçbir yapı hesaba katılmaz. Göktaşı sınıflandırmalarının çoğu, bir numunenin ne kadar demir içerdiğine dayanır.

Demirli Göktaşları

Demirli Göktaşı
Demirli Göktaşı

Kaya ve mineral müzelerinde, okullarda, ilgili topluluklara ders anlatıp ve slayt gösterileri açtığımda, sunuma her zaman softbol (Ç.N: beyzbol benzeri bir top oyununda kullanılan, yaklaşık 30 santimetre çapa sahip bir top) büyüklüğünde bir demirli göktaşı göstererek başlarım. Çoğu hayatlarında hiç uzay kayası tutmamıştır. İçlerinden biri gelip de göktaşını eline aldığında direkt yüzü aydınlanır ve istisnasız hepsi aynı tepkiyi verir: "Vay canına! Ne kadar ağır!"

Demirli göktaşları bir zamanlar uzun süre önce yok olan bir gezegen veya büyük bir asteroid çekirdeğinin bir parçasıydı. Mars ve Jüpiter arasındaki Asteroid Kuşağı (İng: "Asteroid Belt")'nda ortaya çıktıklarına inanılır. Dünyanın en yoğun materyalleri arasındadır ve güçlü bir mıknatısa çok kuvvetli bir şekilde yapışır. Çoğu toprak kayalarından çok daha ağırdır. Eğer bir gülleyi, demir ya da çelik bir levhayı kaldırdıysanız, demek istenileni anlayacaksınız.

Bu grubun çoğu örneğinde, demir içeriği %90 ila %95 arasındadır. Kalan kısmı ise nikel ve diğer eser elementler oluşturur. Demirli göktaşları hem kimyasal bileşim hem de yapı itibarıyla çeşitli sınıflara ayrılır. Yapısal sınıflar, iki bileşenli demir-nikel alaşımları incelenerek belirlenir: kamasit ve taenit.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu alaşımlar, 19. yüzyılda bu fenomeni tanımlayan Kont Alois von Beckh Widmanstätten'in adını alan ve Widmanstätten Deseni (İng: "Widmanstätten Pattern") olarak bilinen karmaşık, birbirine kenetlenmiş kristal desenlere dönüşür. Bu kafes benzeri düzenek sahiden güzel bir görüntüye sahip olabilir.

Normal şartlarda demirli göktaşları levhalar halinde kesildiğinde, cilalandığında ve ardından hafif nitrik asit çözeltisiyle kazındığında görülebilir. Bu işlem sonrası ortaya çıkan kamasit kristalleri ölçülür ve ortalama bant genişliği, demirli göktaşlarını bir dizi yapısal sınıfa ayırmak için kullanılır. 1 mm'den daha az bir oran gibi çok dar bantları olan demir, bir "ince oktahedrit" (İng: "fine octahedrite") olacaktır. Geniş bantları olan demir ise "kalın oktahedrit" (İng: "coarse octahedrite") olarak adlandırılır.

Widmanstätten Deseni
Widmanstätten Deseni

Taşsı Göktaşları

En büyük göktaşı grubu taşsılardır. Bir zamanlar bir gezegenin veya asteroidin dış kabuğunun bir parçasını oluşturmuşlardır. Birçok taşsı göktaşları - özellikle uzun süredir Dünya'nın yüzeyinde bulunanlar - sık sık karasal kayalarla karıştırılır. Taşsı göktaşını karasal kayadan ayırt etmek için alanında uzman bir kişi gerekir.

Yeni düşmüş taşsılar, siyah bir füzyon kabuğu sergiler. Bu kabuk, düşüş sırasında tam anlamıyla yanan yüzey sonucu oluşur. Bu taşsıların büyük çoğunluğu, güçlü bir mıknatısa kolayca yapışmalarını sağlayacak kadar yeterli demir içerir.

Reklamı Kapat

Bazı taşsı göktaşları, "kondrül" olarak bilinen küçük, renkli, tanecik benzeri oluşumlar içerir. Bu küçük tanecikler güneş bulutsusu (ING: solar nebula)'ndan meydana gelir, yani Dünya'dan ve güneş sisteminin geri kalanından önce oluşmuştur. Bu durum, onları mevcut bilinen en eski madde yapar. Bu kondrülleri içeren taşsı göktaşları "kondrit" olarak bilinir.

Kondrül
Kondrül

Kondritsiz uzay kayalarına ise "akondrit" denir. Akondritler, ana bedenler içindeki magmatik aktivite sonucu oluşan volkanik kayalardır. Bu ana bedenler içinde gerçekleşen erime ve yeniden kristalleşme kondrüllerden kalan tüm izleri silmiştir.

Akondritler çok az dünya dışı demir içerir, bazıları hiç içermez. Örnekler parlak bir füzyon kabuğuyla kaplı olsalar dahi bu, onları diğer göktaşlarından ayırt etmeyi zorlaştırır.

Ay ve Mars'tan Taşsı Göktaşları

Gezegenimizin yüzeyinde gerçekten Ay ve Mars kayaları var mı?

Reklamı Kapat

Sorunun cevabı evet, ancak bu kayalar son derece nadir bulunur.

Dünya üzerinde, hepsi akondrit grubuna dahil olmak üzere yaklaşık yüz farklı Ay göktaşı (ING: lunar meteorites ya da lunaites) ve yaklaşık otuz Mars göktaşı (ING: SNC) keşfedildi. Diğer göktaşlarının Ay ve Mars yüzeyleri üzerindeki hareketleri, parçaları uzaya ateşledi ve bu parçaların bir kısmı Dünya'ya düştü.

Mali açıdan Ay ve Mars örnekleri en değerli göktaşları arasındadır, koleksiyoncular camiasında genellikle gram başına bin dolara kadar satar. Bu fiyata birçok kez altın satın almak mümkündür.

Mars Göktaşı örneği
Mars Göktaşı örneği
Ay Göktaşı örneği
Ay Göktaşı örneği

Taşsı-Demirli Göktaşları

Üç ana türün en nadirleri olan taşsı demirliler, bilinen tüm göktaşlarının %2'sinden daha azını oluşturur. Hemen hemen eşit miktarda nikel-demir ve taştan oluşur. İki ayrı gruba ayrılır: pallasitler ve mesosideritler. Taşsı-demirlilerin, ana bedenlerinin (ING: parent body) çekirdek/manto sınırında oluştuğu düşünülmektedir.

Pallasitler tüm göktaşları içinde belki de en dikkat çekici olanı, aynı zamanda özel koleksiyoncular için büyük ilgi kaynağıdır. Pallasitler, olivin kristalleri ile dolu bir nikel-demir matrisinden oluşur. Olivin kristalleri yeterli saflıkta olduğunda ve zümrüt yeşili bir renge büründüğünde, "değerli taş peridot" olarak adlandırılır. Pallasitler, adını 18. yüzyılda aynı adı taşıyan Sibirya başkentinin yakınında bulunan Rus göktaşı Krasnojarsk'ı tanımlayan bir Alman zoolog ve kaşif Peter Pallas'tan alır. İnce levhalar halinde kesilip parlatıldığında, pallasitlerdeki kristaller yarı saydam hale gelir ve onlara olağanüstü bir güzellik verir.

Pallasit örneği
Pallasit örneği

Mesosideritler ise taşsı-demirli grubunun küçük üyesidir. Hem nikel-demir hem de silikat içerir. Kesilip parlatıldığında güzel, yüksek kontrastlı gümüş ve siyah bir matris gösterir. "Mesosiderit" kelimesi Yunanca "yarım" ve "demir"den gelir. Oldukça nadirdir. Resmi olarak kataloglanmış binlerce göktaşı arasında, yüzden azı mesosideritlerdir.

Göktaşlarının sınıflandırılması karmaşık ve oldukça teknik bir konudur. Sınıflandırma metodolojisi yıllar içinde birkaç kez değişti; yeni metodolojiye göre bilinen göktaşları bazen yeniden sınıflandırılır, bazen tamamen yeni alt sınıflar eklenir.

Yukarıdaki bilgiler ise konuya kısa bir genel bakış olarak hazırlanmıştır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 1
  • Bilim Budur! 1
  • İnanılmaz 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Geology | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/08/2021 13:41:49 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8399

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Besin Değeri
Müzik
Taklit
Kan Hastalıkları
Yaşamın Başlangıcı
Savaş
Elektron
Doktor
Covid-19
Paleontoloji
Elektrokimya
Tehlike
Uygulama
Astrofotoğrafçılık
İnternet
Molekül
Tedavi
Evrim Teorisi
Çalışma
Uydu
Koaservat
Çeşitlilik
Genetik Mühendisliği
Tür
Hayvanlar Alemi
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın