Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Genetik Bilimindeki Atılımlar, Hukukun Geleceğini Nasıl Etkiliyor?

Genetik Bilimindeki Atılımlar, Hukukun Geleceğini Nasıl Etkiliyor? Pacific Standard
10 dakika
6,869
  • Sosyal Bilimler
  • Hukuk

Günümüz modern toplumları kişi davranışlarını düzenleyen hukuk kuralları üzerine kuruludur. Gerçek veya tüzel kişiler, toplumun ortak iradesini temsil eden bu kuralların sınırları içerisinde hareket eder. Halkınız hukukun yolunu takip ettiği sürece yoksulluğu yok etmek, teknolojide çığır açmak, dayanıklı arabalar üretmek ya da güzel şehirler yaratmak için elinizde potansiyel bir güç var demektir. Ancak işler yolunda gitmez ve birileri kuralları çiğnemeye karar verirse, yoldan çıkmışları tekrar hizaya getirmek için devletler birtakım yaptırımlara başvurur. Para ödetmek, kamu yararına bir işte çalıştırmak ya da kişileri dört tarafı telli duvarlarla çevrili hapishanelerde tutmak bu yaptırımlardan bazıları olabilir. Yani birisi bir başkasına zarar verirse, "kudret sahibi devlet" duruma elbet bir noktada müdahale eder ve zarar veren kişiden hesap sorar; hatta olayın üzerinden yıllar geçmiş olsa bile! 

Peki, neden? Bir görüşe göre, bu yaptırımın bir sebebi olmak zorunda değildir. Cezanın meşruluğu bizatihi kendindendir. Yeter ki kötülük eden karşılığını bulsun.1 Bir başka görüş ise olaya daha pragmatik yaklaşır: Ceza mekanizmasını işleterek olası suçların önüne geçmeyi ve mevcut suçluları ıslah ederek topluma geri kazandırmayı amaçlar. Ancak kimi durumda bir suçlunun tekrar topluma katılabilmek için yüzlerce yıl hapishanede kalması gerekebilir; hatta geçen hiçbir süre yeterli olmayabilir. Modern hukukta kabul gören son görüşe göre, ilk iki fikrin ılımlı bir karışımı kabul edilir: Hem suçluya bir şekilde zarar verilerek adalet sağlanacak, hem de suç önlenecek ve suçlu ıslah edilecektir.2 

Bu Reklamı Kapat

Peki bahsettiğimiz ceza mekanizmaları, iddia edilen sonuçları meydana getirmeye yeterince elverişli mi? Bu yazımızda değineceğimiz sorulardan biri bu olacak. 

Hukuku ihlal eden kişinin yaptırıma maruz kalması kusurlu olmasına bağlıdır. Kusurun modern hukuktaki bir diğer tanımı kınanabilirliktir. Bu ifade toplumun kişiden beklediği gerekli hassasiyete uyulmamasıdır; böylece kişi toplum tarafından kınanabilir şekilde bir normu ihlal eder ve yaptırımla karşı karşıya kalır. Kişinin, işlenen fiilden sorumlu tutulabilmesi için fiilin meydana geldiği esnadaki iradesi incelenir. Fiil ancak şahsen ve kişisel olarak faile yüklenebiliyorsa, kişinin kusurunun bulunduğundan bahsedilir.3 İki olgunun mevcudiyeti kusurun varlığını gösterir: algılama yeteneği ve irade yeteneği.4 Algılama yeteneği, kişinin meydana getirdiği fiilinin topluma hakim olan düzeni ihlal ettiğini bilmesi, iyi ile kötüyü ayırt etmesidir.5 İrade yeteneği ise kişinin fiili işlediği esnada hareketlerini serbest olarak tayin etme, yönlendirme kudretine sahip olmasıdır.6 Türk Ceza Kanunu, “işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamaması veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin yeterince gelişmemiş olması halinde ceza sorumluluğu yoktur” (TCK m.31/2) ifadesiyle, bireylerin bilinçli olup olmamasının cezai sorumluluk bakımından önemini belirtir. Bu tanımlamalar, aynı zamanda modern hukuk biliminin bilinç kavramına yaklaşımının ifadeleridir. Doğa bilimlerindeyse bilincin ne olduğu uzunca zamandır süregelen bir tartışmadır. Nöroloji, psikoloji ve genetik gibi alanlardaki bazı deney ve veriler bilincin tanımı hakkında bize yol gösterebilir; ancak insanın kendini tanıması hakkında henüz gerçeğe ulaşabildiğimizi iddia etmek güçtür. Yine de çağdaş araştırmaların algılama ve irade gibi hukuk sistemleri için büyük önem taşıyan olgular hakkında söyleyecekleri olmalı. 

Bu Reklamı Kapat

Bu makalede değinmek istediğimiz diğer bir soru, günümüz bilimsel verilerinin bilince yaklaşımı ve hukuk evreni için olası etkilerinin ne olacağıdır. 

Bilinç Tanımının Hukuka Olası Etkileri

Bilincin ne olduğuna evrimsel biyoloji çerçevesinden bakan bir görüşe göre bilinç, evrimin insanın karşılaşabileceği riskleri hesaplaması ve tahmin yürüterek değerlendirebilmesi için beyni simüle etme işlevi yönünde biçimlendirmesinin bir sonucudur. Genler davranışları doğrudan kontrol etmez; ancak beyni tasarlayan ana unsur olması bakımından, genlerin davranışlar üzerinde önemli bir etkisi olduğu açıktır. Besini elde etmek için kol kaslarının, tehlikelerden koşarak korunmak için ayak kaslarının kullanılması beynin işlevidir. Bunlar ancak beynin dünyayı simüle edebilmesi ve geleceği tahmin edebilmesiyle gerçekleşebilir. Beyinde gerçekleşen bu simülasyon becerisi, evrim süreci içerisinde yeterli düzeye geldiği zaman canlının kendi modelini de bu simülasyona dahil etmesi gerekti ve bilinç doğdu.7 Bu görüş, kişinin davranışlarını beyni aracılığı ile kontrol ettiğini ve genlerin günlük yaşamda pek de etkili olmadığını anlatır ve insan bilincinin nasıl ortaya çıktığı hakkında iddialı bir teori olarak kabul edilir.

Günümüzde kabul edilen genel kanıya göre ise bilinç, nöronların karmaşık ve devamlı olarak birbirini etkilediği bir sinir sisteminden kaynaklanan döngüsel etkilerin toplamı ve aynı zamanda sonucudur. Bilinç, genlerin arasındaki döngüsel ilişkide mevcuttur. Kişinin farkına vardığı bir benlik yoktur, beynin sürekli değişen farklı durumları, geçmişi, duyguları, içgüdüleri, deneyimleri, başkalarının etkilerinin damıtılışı; beyindeki sinapslar arası iletilerin sürekli devinimi vardır.8 Bu teori aleyhindeki bir eleştiride ise beyinde gerçekleşen mekanizmanın, öznel deneyimlerin, yani duyguların neden meydana geldiğini açıklayamadığının iddia edildiğini belirtmekte fayda var.9 Ancak her bir teorinin bilincin oluşmasında genlerin belirleyici rolüne atıf yaptığı görülmektedir. Genlerin meydana getirdiği mekanizma doğrudan ya da dolaylı olarak kişinin bir davranışı sergilemesine sebep olur. Genlerimizin beyni inşa ettiğini, beynin içerisinde bir bilinç oluştuğunu ve bu bilinçten doğan özgür irademizin davranışlarımızı kontrol etmemizde önemi olduğunu savunabiliriz; ancak bilim insanlarının elde ettiği veriler genlerin (bilince ve özgür iradelerimizin aracılığına ihtiyaç duymaksızın) doğrudan belirli davranışlara sebebiyet verebildiğini gösteriyor. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

MAOA (monoamin oksidaz A) geni üzerine yapılan araştırmalar, gen faktörünün suç oranlarına yansıması konusunda önemli veriler içeriyor. 2002 yılında yayınlanan bir araştırmada, hemen her bireyde bulunan MAOA geninin, başlatıcı bölgelerindeki değişikliğe göre yüksek faaliyetli ve düşük faaliyetli iki tipinin farklı davranışlara sebebiyet verdiğini gösterdi. Yeni Zelanda’nın Dunedin şehrinde doğan gözleme konu erkekler hayatlarının belirli evrelerinde çevrelerinden kötü davranışlara maruz kalmıştı. Aralarında yüksek faaliyetli MAOA genine sahip olanlar, çevrelerinden gördükleri kötü muameleye rağmen daha az suça eğilim gösteriyordu. Düşük faaliyetli MAOA genine sahip olanlarsa maruz kaldıkları kötü muamelenin etkisiyle daha fazla anti sosyal kişilik geliştiriyor ve 4 kat daha fazla suça karışıyordu. Düşük faaliyetli MAOA genine sahip olanlar çevrelerinden kötü muamele görmeseler dahi diğerlerine kıyasla daha az sosyalleşebiliyordu. Bu araştırma düşük faaliyetli MAOA geninin, çevresel faktörlerin de etkisiyle kişiyi saldırgan davranışlara daha fazla meyilli hale getirdiğini gösteriyor. Söz konusu genin etkisi toplum içerisindeki toplam suç oranına etki edecek derecede büyük olabilir. Zira denek grubundaki erkeklerin %37’sinde düşük faaliyetli MAOA genine bağlı mutasyonların olduğu tespit edildi. MAOA geninin X kromozomunda bulunmasından dolayı kadınlarda düşük faaliyetli MAOA geninin antisosyal kişiliğe sebep olma ihtimali daha azdır. Zira kadınlarda bulunan ikinci X kromozomunda bulunan MAOA geninin yüksek faaliyetli olma şansı vardır.10 

Bu yazıda bu araştırmaya yer vermemizin sebebi, tek bir genin dahi sonunda suç meydana getirecek hareketler silsilesinin başlatıcı sebebi olabileceğini anlatmaktır. Ancak genler her zaman tek başına çalışmaz, birçok genin birbirini etkilediği bir süreç de kişinin davranışlarına yansıyabilir. 

Suçta Sadece Genler Suçlu Değildir!

Suç meydana getirecek davranışları, karamsar bir determinist edasıyla tümüyle genlerin sırtına yüklemeyeceğiz. Kriminoloji çalışmaları da, elbette yalnızca genetik bilimiyle sınırlandırılamaz.

Bireylerin bilinçli hareketlerini takip edebilmek, belki de ancak eksiksiz kişilik haritalarını ortaya çıkarmayı başardıktan sonra mümkün olacaktır. İnsanlar kişiliklerini ortaya koyan politik ve dini tercihlerini, spor aktivitelerini, beslenme alışkanlıklarını, meslek seçimlerini çoğunlukla bilinçli olarak tercih ederler. Ne var ki ikizler üzerinde gerçekleştirilen araştırmalar bilinçli tercihlerin tamamen genlerden bağımsız olmadığını kanıtlar mahiyette.

Örneğin “köktendincilik” konusunda ikizlerle yapılan anket çalışmaları çarpıcı veriler ortaya koydu. Anketlerdeki sorulara verilen cevaplar karşılaştırıldığında, birbirinden ayrı büyütülen çift yumurta ikizleri arasındaki bağıntının sadece %2 olduğu görüldü. Anketler ayrı büyütülmüş tek yumurta ikizlerinin yönelimleri arasındaki bağıntının ise %62 olduğunu gösterdi. Çalışma diğer araştırmacılar tarafından “muhafazakarlık” konusunda tekrarlandığında tutarlı bir oran elde edildi. Ayrı büyütülen tek yumurta ikizlerinin muhafazakarlığa yönelimleri arasındaki bağıntı bu sefer %69’u gösterdi.11 Kişilikteki değişkenliğin daha kapsamlı bir şekilde belirlenmesi amacıyla yapılan çalışmalarda genlere ayrılan pay %40’ı bulmuştu. %25’i bireyin tecrübeleri, %10’a yakını ortak çevresel etkenler, %25’i ise ölçüm hataları olarak gözükmekteydi.12 

Bu Reklamı Kapat

Bahsettiğimiz bu araştırmalar, genlerin kişiliğin şekillenmesindeki önemini belirtiyor. Buradan, belirli gen kombinasyonlarının birer etiket işlevi gördüğü; bireyi doğrudan muhafazakar, sporcu, zeki ya da (bu yazının kapsamında) suçlu sıfatlarına sahip kılacağı anlaşılmamalı. Ancak bazı gen kombinasyonları sizi kitap okuyarak zekanızı kuvvetlendirmeye, spor yaparak vücudunuzu geliştirmeye, iştahınızı artırarak şişmanlamaya ya da yıkıcı tercihleri cazip göstererek suç işlemeye yönlendirebilir. Yani genler, çevresel etkenlerle birleşerek kişiliğin oluşmasında fark yaratır.13  

Genlerin, suçluluk istatistiklerine yansıdığı bir başka araştırma Danimarka’da evlatlık alınan çocuklar üzerinden gerçekleştirildi. Suç sabıkası olmayan ailenin çocuğu yine suç sabıkası olmayan bir aileye verildiğinde çocukların %13,5’inin ileride suç işlediği görülüyor; eğer evlatlık alan ailede sabıkalı kişiler varsa oran %14,7’ye yükseliyor. Sabıkalı bir ailenin çocuğu yasalara saygılı bir aileye verildiğinde gelecekte suça karışma oranının %20 olduğu gözleniyor. Hem biyolojik ailede hem de evlatlık alan ailede suç sabıkası olan kişiler varsa oran %24,5’e çıkıyor.14 

Bu araştırmaları bu yazıya eklemekteki amacımız ise, hukuk literatüründeki “özgür irade” kavramının biyoloji bilimindeki karşılığını tartışabilmektir. Veriler şunu gösteriyor: Davranışlarımız insan biyolojisinden tümüyle bağımsız bir şekilde belirlenmez. Ancak en ilkel toplumlarda dahi görülen bir gerçeklik olarak yaptırım davranışı genetik biliminin verilerini tam anlamıyla göremiyor gibidir. Saldırgan davranışlarımız her koşulda cezalandırılacaktır; özgür irademizle tercih ettiğimiz saldırgan davranışa düşük faaliyetli MAOA genlerimiz sebep olsa dahi... Örneğin gelişim aşamasındaki vücudun erkek cinsiyeti özellikleri kazanmasını sağlayan gen olan SRY, bir süreç içerisinde hormon üretiminden sorumlu LHX9, WT1, SF1, DAX1 gibi genlerin başlatıcı sebebi olarak görülmektedir.15 Ancak bu gen, baskın şekilde erkekler tarafından işlenen şiddet eylemlerinin değerlendirilmesinde pek de göz önünde bulundurulmaz. 

Birey, işlediği suçlarla gündeme geldiğinde muhtemelen kötücül bir kişiliği olduğu kabul edilecek; ıslah olması, adaletin zuhur etmesi ve toplumun korunması için hapishaneyi boylayacaktır. Ancak işlenen suçtan kim sorumlu tutulmalı; evrimsel süreçle günümüzdeki halini alan ve karmaşık genetik kodların bir yansıması olan milyarlarca beyin nöronları mı? Ne var ki kişiliği kabaca %40 oranında belirleyen genlerin dört duvar arasında kendine çeki düzen vereceğini iddia etmek güçtür. Gerçi delilik ya da şizofreni gibi genetik bozuklukların tıp bilimi tarafından ifşa edilmesi sonucu bu rahatsızlıklara sahip kişilerin algılama ve irade yeteneklerindeki zayıflık sebebiyle cezai sorumlulukları olmadığı kabul edilir ve tedavileri amacıyla gerekli işlemlere maruz bırakılırlar. Ancak bundan birkaç yüzyıl önce akıl hastalarının, kimi devletlerin en acımasız yaptırımlarına maruz kaldığı unutulmamalı. Peki saldırgan kişiliklere sebep olan düşük faaliyetli MAOA gibi genleri de ifşa etmeli ve bunlardan muzdarip kişileri hapishane duvarlarından kurtarmalı mıyız? 

Bu Reklamı Kapat

Genler, Bahane Olabilir mi?

Bahsettiğimiz örneklerdeki genlerden kaynaklı suç davranışlarına cezai yaptırım uygulanmalı mıdır? Bu soru, bu davranışlara sebep olma potansiyeli olan genlerin tedavi edilebilir olup olmamalarından bağımsız değerlendirilmelidir. Çünkü bugün, tedavi edilme seçeneği bulunmayan patolojik rahatsızlığa sahip kişilerin cezalandırılmaması gerektiği sonucunu ahlaken kabullenmiş bulunuyoruz.

Buna rağmen genlerden kaynaklanan davranış bozuklukları bize bütünüyle karamsar bir tablo sunmuyor. Örneğin SRY geninin (SOX9 geni aracılığıyla) başlatıcısı olduğu genlerin, çevresel faktörlerden etkilendiği ve faaliyetlerini değiştirebildiklerini biliyoruz.16 Doğru bir yetiştirme tarzı, sağlıklı besin alışkanlığı, olumlu hayat deneyimleri ile gerçekleşmesi, muhtemel bazı suçları engellemekte önemli bir araç olabilir. Bu durum; çevresel faktörlerin, suç davranışı gerçekleştikten sonra iyileşmesi durumunda dahi bireyin tehlikeliliğini azaltabileceğimizi gösterir. 

Kimi ülkelerde nörologlar beyne yerleştirilecek elektrot ve çiplerle genlerin sebep olduğu, suç teşkil edebilecek davranışların tedavi edilmesi yönünde deneyler yapmaya başladı.17 Genetik dünyası da genlerin şifrelerini günbegün ifşa etmeye ve genlere etki edecek yollar keşfetmeye devam ediyor. 

Son olarak belirtmek gerekir ki insan biyolojisinin ve hukukun ortak ilgi alanına giren bu çalışmaları yakından takip ederek insan doğası için daha adil bir hukuk sistemi inşa etmek modern bilimlerin ve siyasetçilerin omuzlarına yüklenmiş bir sorumluluktur.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 2
  • Umut Verici! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • R. von Maurach, et al. (1971). Deutsches Strafrecht, Allgemeiner Teil, 4. Auflage, Karlsruhe 1971. ISBN: 9783788012243. Yayınevi: Kohlhammer W..
  • E. Schmidhäuser, et al. (2004). Vom Sinn Der Strafe. ISBN: 3832504001. Yayınevi: Logos Berlin.
  • Ebert. (2001). Strafrecht Allgemeiner Teil. ISBN: 3825221881. Yayınevi: UTB Uni-Taschenbücher Verlag.
  • İ. Özgenç. (2005). Türk Ceza Hukuku Gazi Şerhi. ISBN: 9789750200540. Yayınevi: Seçkin Yayıncılık.
  • M. E. Artuk, et al. (2018). Ceza Hukuku Genel Hükümler. ISBN: 9786053005353. Yayınevi: Adalet Yayınevi.
  • H. Hakeri. (2018). Ceza Hukuku Genel Hükümler. ISBN: 9786059623698. Yayınevi: Astana Yayınları.
  • R. Dawkins. (2014). Gen Bencildir. ISBN: 9789944315791. Yayınevi: Kuzey Yayınları.
  • M. Ridley. (2019). The Agile Gene. ISBN: 978-0060006792. Yayınevi: Harper Perennial.
  • Y. N. Harari. (2019). Homo Deus: A Brief History Of Tomorrow. ISBN: 978-0062464316. Yayınevi: Harper.
  • A. Caspi, et al. (2002). Role Of Genotype In The Cycle Of Violence In Maltreated Children. Science, sf: 851-854. | Arşiv Bağlantısı
  • T. J. Bouchard, et al. (1999). Intrinsic And Extrinsic Religiousness: Genetic And Environmental Influences And Personality Correlates. Twin Research and Human Genetics, sf: 88-98. | Arşiv Bağlantısı
  • S. J. Ceci, et al. (2000). The Nature-Nurture Debate: The Essential Readings. ISBN: 978-0-631-21739-8. Yayınevi: Wiley-Blackwell.
  • S. A. Mednick, et al. (1984). Genetic Influences In Criminal Convictions: Evidence From An Adoption Cohort. Science, sf: 891-894. | Arşiv Bağlantısı
  • C. Canning, R. Lovell-Badge, et al. (2002). Sry And Sex Determination: How Lazy Can It Be?. Trends in Genetics, sf: 111-113. | Arşiv Bağlantısı
  • A. Jeffries. Darpa Teams Begin Work On Tiny Brain Implant To Treat Ptsd. (28 Mayıs 2014). Alındığı Tarih: 28 Ocak 2019. Alındığı Yer: The Verge | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/09/2022 15:01:48 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5193

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Bilinç
Beslenme Bilimi
Müfredat
Periyodik Tablo
Kelebek
Psikiyatri
Biliş
Bilim İnsanı
Psikoloji
Güve
Çin
Manyetik
Kırmızı
Homeostasis
Mantık
Mitler Ve Gerçekler
Zehirli Mantar
Bebek Doğumu
Öğrenme Alanı
Adaptasyon
Büyük Patlama
Nörobiyoloji
Pandemi
Su
Bilişsel
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.