Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!

Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!
Yazar Michael Dunn Şule Ölez Editör Şule Ölez
5 dakika
9,842 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Bir dilbilimci olarak, “Ne iş yapıyorsun?” sorusunu duymaktan nefret ediyorum, çünkü “Ben bir dilbilimciyim.” diye cevap verdiğimde ardından gelecek kaçınılmaz sorunun “Kaç dil konuşuyorsun?” olduğunu biliyorum. Elbette, mesele bu değil. Farklı diller öğrenmek her ne kadar harika bir uğraş olsa da, akademik dilbilim dilin bilimsel yönden araştırılması anlamına geliyor.

Benim işim, dillerin şu anda oldukları hale nasıl ve neden geldiklerini anlamaya çalışmak. Neden bazı bölgelerde dillerin sayısı fazlayken bazı yerlerde çok daha az? Diller, aynı iletişimsel işlevler için nasıl bu kadar farklı yöntemler geliştirmiştir? Dili insana özgü kılan nedir ve insan aklı ile dil birbirlerini nasıl şekillendirir? Bu, dilbilim alanında yeni bir yön sayılabilir. Eski usul dil tarihi araştırmaları, dili kazanım elde etmek amacı gütmeden araştırıyordu, yani dillerin yapılarını anlamak ve soy ilişkilerini yeniden inşa etmek üzerine çalışmalardı.

Günümüzde dilbilim adına gerçekleşen en heyecan verici şeylerden biri, dilbilimcilerin evrimsel biyoloji alanı ile gittikçe daha çok bağlantı kurmaya başlamalarıdır. Evrimsel biyologlar, türler hakkında, ben ve meslektaşlarımın diller hakkında sormak istediğine çok benzer sorular sorarlar; örneğin neden belli bir şekilde dağıldılar ya da aralarındaki benzerlikler ve farklılıklar nasıl açıklanabilir?

Bakış açısındaki bu benzerlikler, hesaplamalı evrimsel biyolojinin tüm modern araçlarını dilbilimin sorularını cevaplamak için kullanmamıza izin vermektedir. Böylece, dildeki değişim süreçleriyle ilgili temel sorularımıza, dolayısıyla da genel olarak dilin doğasına yönelik yeni bakış açıları sağlamaktadır.

Reklamı Kapat

Evrimleşen Dil!

Yakın zamanda, bir grup disiplinlerarası meslektaşımla birlikte yeni bir makale yazdık. Büyük bir dil grubunun binlerce yıl içinde nasıl değiştiğini araştırmak için, evrimsel biyolojiden uyarladığımız yöntemleri kullandık.

Avustronezya dil ailesi (Tayvan’dan Paskalya Adası’na uzanan geniş bir kavis boyunca yayılmış büyük bir dil ailesi) üzerine yoğunlaşmayı seçtik çünkü bu dilin nasıl yayıldığına dair çok fazla bilgi bulunuyor. Bir dil ailesine ait tarihin iyi bir modeli ile bu dillerin geçirdiği değişim süreçlerini ortaya çıkarmak mümkün. Gregor Mendel, bitkileri kullanarak varyasyon kalıplarının nasıl atalar tarafından belirlendiğini incelediğinde ve sonuç olarak kalıtım ilkelerini çıkardığında da aynı basit mantığı kullanmıştı. Dilin yapı taşlarının nasıl işlediğini anladığımızda, insan aklını anlama yolunda daha da ilerlemiş olacağız.

Diller, yalnızca kelime yığınları olarak nitelendirilebilecek kadar basit değildir. Bu kelimeleri anlamlı ifadeler oluşturacak şekilde bir araya getiren kurallara da sahiptirler: gramer, yani dilbilgisi. Tıpkı kelimeler gibi, gramer de zaman içerisinde değişir. Biz, gramerin kelimeler ile aynı şekilde evrim geçirip geçirmediğini keşfetmek istedik.

Dillerin sözlükleri (bir dilin sahip olduğu kelimeler bütünü) tarihsel süreç içerisinde iki şekilde değişir: Dilin ses sistemi değişir, yani kelimeler farklı duyulmaya başlar. Bunun yanı sıra, anlam değişiklikleri ve ödünç alma süreçleri sonucunda kelimeler başka kelimelerle yer değiştirir. Gramer yapıları da benzer şekillerde değişir. Kurallar bazen aşamalar halinde yeni kurallara dönüşür (örneğin, günümüzde kullanılan bazı ifade yöntemleri geçmişe göre daha kabul edilebilir olur: İngilizcedeki who/whom ayrımı neredeyse doğal konuşma dilinden kayboldu), bazen de büyük sıçramalar gerçekleşir ve diller yeniden analiz edilerek veya farklı dillerden ödünç alarak yepyeni yapılar edinirler.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kelimeler ve dilbilgisi

Peki, kelimelerin ve gramerin evrimi arasındaki paralellikler gerçekten ne kadar birbirine yakın? Bu soruyu yanıtlamak, bizi dile ve insan çeşitliliğine dair büyük soruları cevaplama yolunda ileri taşıyacak. Evrimsel biyolojinin araçlarını kullanarak, Avustronezya dil ailesine ait farklı dillerin ne hızda ve ne şekilde değiştiğini tahmin etmek için bir hesaplama modeli geliştirdik. Model, özellikle kelimelerin ve gramer unsurlarının hangi hızda değiştiğini ayırt edebiliyordu.

Aşağıdaki diyagram, Avustronezyan dillerin sözcüksel ve gramer unsurlarının ailenin tarihi boyunca nasıl farklı değişimler geçirdiklerini gösteriyor. Ağacın daha kırmızı dalları değişimin daha hızlı gerçekleştiği yerleri gösterirken daha mavi dallar daha yavaş değiştiği yerleri gösteriyor. Çarpı işaretleri ise değişim hızındaki büyük değişiklikleri belirtiyor.

Elde ettiğimiz sonuçlardan, bu dil ailesine ait dillerin sözcüklerinin ve gramerlerinin nasıl farklı şekillerde değiştiğini açıkça görebiliyoruz. İlginç bir şekilde ölçümler, bir kolda oluşan ayrımların, yani yeni dillerin oluştuğu noktaların, gramere kıyasla sözlükte daha büyük ve ani değişiklikler getirdiğini gösteriyor.

Bu durumda, sonraki çalışmalar için sorulması gereken önemli bir soru; farklı gramatik özelliklerin değişimlerindeki hız farkına neyin sebep olduğudur. Veriler, daha soyut ve bilince yansıması zor özelliklere kıyasla, konuşanların farkında olduğu gramer özelliklerinin daha hızlı değiştiğine dair ipuçları içermektedir.

Reklamı Kapat

Sırada ne var?

İnsanın bir canlı türü olarak yaşı hakkındaki tahminlerimiz daha geriye gittikçe, insan dilinin yeni bir eklenti olmadığını fark ediyoruz. Aksine insanın (ve insan dışı canlıların) bilincinde derin evrimsel kökleri olan bir şey olduğunu görüyoruz. Bu, insan biliş bilimi, özellikle de psikoloji ve dilbilim için çok önemli.

Erişimimiz olan verilerin ve onları analiz etmede kullandığımız yöntemlerin niteliğindeki paralel gelişmeler sayesinde, dil çeşitliliği üzerine bu geniş çaplı çalışmaları yürütmek artık mümkün. Çoğu dilbilimci, açık veri ve yeniden üretilebilir bilime doğru olan hareketi benimsiyor. Pek çok farklı alanda açık ve birlikte çalışılabilir veri setlerini yayınlamaya yönelik, ciddi bir disiplinlerarası çaba gösteriliyor. Evrimi araştırmaya yönelik hesaplamalı araçlar gittikçe daha zengin ve daha esnek hale geliyor.

Fakat araçlar ve yöntemler gelişirken, dünyanın dil çeşitliliği azalıyor. Bugün dünyanın neredeyse yarısı Mandarin, Hintçe, İspanyolca, İngilizce veya Arapça dillerinden birini konuşuyor, daha az yaygın olan binlerce dil ise soylarının tükenmesi tehlikesiyle karşı karşıya.

Bu sebeple, karşılaştırmaya dayalı dil araştırmaları, insan aklının çeşitliliğine açılan bir pencere olarak gittikçe daha çok önem kazanıyor.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 13
  • İnanılmaz 3
  • Muhteşem! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Umut Verici! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Phys.org | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/07/2021 17:07:07 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5254

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Size Özel
İçerikler
Instagram
Bilim İnsanları
Diyet
Savaş
İntihar
Göğüs Hastalığı
Çeşitlilik
Makina
Yeme
Factchecking
Zaman
Hareket
Klinik Mikrobiyoloji
Bakteri
Göğüs
Şehir Hastanesi
İnsan Sağlığı
Covid-19
Deniz
Bilim
Sanat
Gerçek
Tür
Hayatta Kalma
Eşey
Cansız
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın