Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!

Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!
5 dakika
11,749
Tüm Reklamları Kapat

Bir dilbilimci olarak, “Ne iş yapıyorsun?” sorusunu duymaktan nefret ediyorum, çünkü “Ben bir dilbilimciyim.” diye cevap verdiğimde ardından gelecek kaçınılmaz sorunun “Kaç dil konuşuyorsun?” olduğunu biliyorum. Elbette, mesele bu değil. Farklı diller öğrenmek her ne kadar harika bir uğraş olsa da, akademik dilbilim dilin bilimsel yönden araştırılması anlamına geliyor.

Benim işim, dillerin şu anda oldukları hale nasıl ve neden geldiklerini anlamaya çalışmak. Neden bazı bölgelerde dillerin sayısı fazlayken bazı yerlerde çok daha az? Diller, aynı iletişimsel işlevler için nasıl bu kadar farklı yöntemler geliştirmiştir? Dili insana özgü kılan nedir ve insan aklı ile dil birbirlerini nasıl şekillendirir? Bu, dilbilim alanında yeni bir yön sayılabilir. Eski usul dil tarihi araştırmaları, dili kazanım elde etmek amacı gütmeden araştırıyordu, yani dillerin yapılarını anlamak ve soy ilişkilerini yeniden inşa etmek üzerine çalışmalardı.

Günümüzde dilbilim adına gerçekleşen en heyecan verici şeylerden biri, dilbilimcilerin evrimsel biyoloji alanı ile gittikçe daha çok bağlantı kurmaya başlamalarıdır. Evrimsel biyologlar, türler hakkında, ben ve meslektaşlarımın diller hakkında sormak istediğine çok benzer sorular sorarlar; örneğin neden belli bir şekilde dağıldılar ya da aralarındaki benzerlikler ve farklılıklar nasıl açıklanabilir?

Tüm Reklamları Kapat

Bakış açısındaki bu benzerlikler, hesaplamalı evrimsel biyolojinin tüm modern araçlarını dilbilimin sorularını cevaplamak için kullanmamıza izin vermektedir. Böylece, dildeki değişim süreçleriyle ilgili temel sorularımıza, dolayısıyla da genel olarak dilin doğasına yönelik yeni bakış açıları sağlamaktadır.

Evrimleşen Dil!

Yakın zamanda, bir grup disiplinlerarası meslektaşımla birlikte yeni bir makale yazdık. Büyük bir dil grubunun binlerce yıl içinde nasıl değiştiğini araştırmak için, evrimsel biyolojiden uyarladığımız yöntemleri kullandık.

Avustronezya dil ailesi (Tayvan’dan Paskalya Adası’na uzanan geniş bir kavis boyunca yayılmış büyük bir dil ailesi) üzerine yoğunlaşmayı seçtik çünkü bu dilin nasıl yayıldığına dair çok fazla bilgi bulunuyor. Bir dil ailesine ait tarihin iyi bir modeli ile bu dillerin geçirdiği değişim süreçlerini ortaya çıkarmak mümkün. Gregor Mendel, bitkileri kullanarak varyasyon kalıplarının nasıl atalar tarafından belirlendiğini incelediğinde ve sonuç olarak kalıtım ilkelerini çıkardığında da aynı basit mantığı kullanmıştı. Dilin yapı taşlarının nasıl işlediğini anladığımızda, insan aklını anlama yolunda daha da ilerlemiş olacağız.

Diller, yalnızca kelime yığınları olarak nitelendirilebilecek kadar basit değildir. Bu kelimeleri anlamlı ifadeler oluşturacak şekilde bir araya getiren kurallara da sahiptirler: gramer, yani dilbilgisi. Tıpkı kelimeler gibi, gramer de zaman içerisinde değişir. Biz, gramerin kelimeler ile aynı şekilde evrim geçirip geçirmediğini keşfetmek istedik.

Tüm Reklamları Kapat

Dillerin sözlükleri (bir dilin sahip olduğu kelimeler bütünü) tarihsel süreç içerisinde iki şekilde değişir: Dilin ses sistemi değişir, yani kelimeler farklı duyulmaya başlar. Bunun yanı sıra, anlam değişiklikleri ve ödünç alma süreçleri sonucunda kelimeler başka kelimelerle yer değiştirir. Gramer yapıları da benzer şekillerde değişir. Kurallar bazen aşamalar halinde yeni kurallara dönüşür (örneğin, günümüzde kullanılan bazı ifade yöntemleri geçmişe göre daha kabul edilebilir olur: İngilizcedeki who/whom ayrımı neredeyse doğal konuşma dilinden kayboldu), bazen de büyük sıçramalar gerçekleşir ve diller yeniden analiz edilerek veya farklı dillerden ödünç alarak yepyeni yapılar edinirler.

Kelimeler ve dilbilgisi

Peki, kelimelerin ve gramerin evrimi arasındaki paralellikler gerçekten ne kadar birbirine yakın? Bu soruyu yanıtlamak, bizi dile ve insan çeşitliliğine dair büyük soruları cevaplama yolunda ileri taşıyacak. Evrimsel biyolojinin araçlarını kullanarak, Avustronezya dil ailesine ait farklı dillerin ne hızda ve ne şekilde değiştiğini tahmin etmek için bir hesaplama modeli geliştirdik. Model, özellikle kelimelerin ve gramer unsurlarının hangi hızda değiştiğini ayırt edebiliyordu.

Aşağıdaki diyagram, Avustronezyan dillerin sözcüksel ve gramer unsurlarının ailenin tarihi boyunca nasıl farklı değişimler geçirdiklerini gösteriyor. Ağacın daha kırmızı dalları değişimin daha hızlı gerçekleştiği yerleri gösterirken daha mavi dallar daha yavaş değiştiği yerleri gösteriyor. Çarpı işaretleri ise değişim hızındaki büyük değişiklikleri belirtiyor.

Elde ettiğimiz sonuçlardan, bu dil ailesine ait dillerin sözcüklerinin ve gramerlerinin nasıl farklı şekillerde değiştiğini açıkça görebiliyoruz. İlginç bir şekilde ölçümler, bir kolda oluşan ayrımların, yani yeni dillerin oluştuğu noktaların, gramere kıyasla sözlükte daha büyük ve ani değişiklikler getirdiğini gösteriyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu durumda, sonraki çalışmalar için sorulması gereken önemli bir soru; farklı gramatik özelliklerin değişimlerindeki hız farkına neyin sebep olduğudur. Veriler, daha soyut ve bilince yansıması zor özelliklere kıyasla, konuşanların farkında olduğu gramer özelliklerinin daha hızlı değiştiğine dair ipuçları içermektedir.

Sırada ne var?

İnsanın bir canlı türü olarak yaşı hakkındaki tahminlerimiz daha geriye gittikçe, insan dilinin yeni bir eklenti olmadığını fark ediyoruz. Aksine insanın (ve insan dışı canlıların) bilincinde derin evrimsel kökleri olan bir şey olduğunu görüyoruz. Bu, insan biliş bilimi, özellikle de psikoloji ve dilbilim için çok önemli.

Erişimimiz olan verilerin ve onları analiz etmede kullandığımız yöntemlerin niteliğindeki paralel gelişmeler sayesinde, dil çeşitliliği üzerine bu geniş çaplı çalışmaları yürütmek artık mümkün. Çoğu dilbilimci, açık veri ve yeniden üretilebilir bilime doğru olan hareketi benimsiyor. Pek çok farklı alanda açık ve birlikte çalışılabilir veri setlerini yayınlamaya yönelik, ciddi bir disiplinlerarası çaba gösteriliyor. Evrimi araştırmaya yönelik hesaplamalı araçlar gittikçe daha zengin ve daha esnek hale geliyor.

Fakat araçlar ve yöntemler gelişirken, dünyanın dil çeşitliliği azalıyor. Bugün dünyanın neredeyse yarısı Mandarin, Hintçe, İspanyolca, İngilizce veya Arapça dillerinden birini konuşuyor, daha az yaygın olan binlerce dil ise soylarının tükenmesi tehlikesiyle karşı karşıya.

Bu sebeple, karşılaştırmaya dayalı dil araştırmaları, insan aklının çeşitliliğine açılan bir pencere olarak gittikçe daha çok önem kazanıyor.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
17
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 15
  • İnanılmaz 5
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Muhteşem! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Umut Verici! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Üzücü! 1
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Phys.org | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/05/2024 11:24:01 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5254

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Ses
Hindistan
Temel
Sıcak
Yangın
Vejetaryen
Kalori
Oyun Teorisi
Maskeler
Isı
Mavi
Eşeyli Üreme
Jüpiter
Klinik Mikrobiyoloji
Hayvan Davranışları
Uzay Aracı
Anatomi
Antibiyotik
Diyet
Koku
Kitap
Sıcaklık
Charles Darwin
Ay Görevleri
Toplumsal Cinsiyet
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
M. Dunn, et al. Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!. (14 Kasım 2017). Alındığı Tarih: 24 Mayıs 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/5254
Dunn, M., Kartal, D., Ölez, Ş. (2017, November 14). Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!. Evrim Ağacı. Retrieved May 24, 2024. from https://evrimagaci.org/s/5254
M. Dunn, et al. “Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!.” Edited by Şule Ölez. Translated by Defne Kartal, Evrim Ağacı, 14 Nov. 2017, https://evrimagaci.org/s/5254.
Dunn, Michael. Kartal, Defne. Ölez, Şule. “Evrimsel Biyoloji, Dilin Nasıl İşlediğini Anlamamıza Yardımcı Olabilir!.” Edited by Şule Ölez. Translated by Defne Kartal. Evrim Ağacı, November 14, 2017. https://evrimagaci.org/s/5254.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close