Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar

Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar Pixabay
5 dakika
16,456
  • Jeomorfoloji
  • Mineraloji
Tüm Reklamları Kapat

Kayaçlar her yerde karşımıza çıkar çünkü Dünya’nın en dış katmanı yani yerkabuğu (litosfer) kayaçlardan oluşmuştur. Kayaçlar o kadar çok hayatımızın içinde ve onlara o kadar çok aşinayız ki nasıl oluştuklarına veya ne içerdiklerine dair soruları çoğu zaman es geçeriz. Kayaçları oluşturan mineraller Dünya’nın oluşumuyla birlikte oluşmaya başlamıştır, çeşitliliği ve sayısı da jeolojik evrimle birlikte değişmiş ve artmıştır. Kayaçlar ve mineraller jeolojik tarihin belgeleridir. Kayaç ve minerallerin insan evriminin her sürecinde bir anlamı ve kullanımı olmuştur. Bazı minerallerin güzelliği insanları hayran bırakır; onları süs veya takı eşyası yapımında kullanırız. Kayaçları ise yol ve bina yapımında veya başka amaçlarla kullanırız. Peki, bu kadar çok gördüğümüz ve hayatımızın içinde olan kayaçlar hakkında ne kadar bilgiye sahibiz acaba?

Kayaçlar katı haldeki çeşitli minerallerin bir araya gelip farklı şekillere dönüşmesiyle oluşan yapılardır. Mineraller ise doğal şekilde oluşmuş, belirli bir kimyasal bileşime sahip inorganik kristalleşmiş katı maddelerdir. Dünya üzerinde yaklaşık 5000 mineral çeşidi bulunur. Minerallerin fiziksel ve kimyasal özellikleri birbirinden farklıdır. Dünya'nın oluşumu sırasında ortaya çıkan ilk mineraller silisyum, oksijen, magnezyum, azot, demir gibi en yaygın elementlerden oluşmuşlardır. Kayaçları oluşturan minerallere ve içerdiği bileşenlere bakılarak yerkabuğunun jeolojik tarihi daha iyi anlaşılır. Kayaçları oluşturan mineraller çok farklı ve çeşitliliktedir. Mineraller çok çeşitli olduğu için minerallerin oluşturduğu kayaçlar da çok çeşitlidir fakat biz oluşum süreçlerine ve büyüklüklerine göre ayrılan üç ana kayaç türünü inceleyeceğiz; magmatik kayaçlar, sedimanter kayaçlar ve metamorfik kayaçlar.

Tüm Reklamları Kapat

Magmatik kayaçlar (Püskürük kayaçlar)

Dünya yüzeyinde çok yaygın olan kayaç türüdür. İngilizcede igneous denilir ve bu kelime Latincede ateş anlamına gelen ignis kelimesinden türetilmiştir. Magmanın yani yer altında erimiş halde bulunan kayaçların yükselip yerkabuğunun içerisine girerek soğuması ve katılaşması sonucu oluşur. Magmatik kayaçları silikat mineraller oluşturur. Bunlardan biri de granittir. Granitler yeryüzünde çok yaygındır ve hatta yeryüzünün temelini oluşturduğu söylenebilir. Granitin insanlar için vazgeçilmez bir kaynak olduğu bilinmektedir; yolların ve binaların yapımında parke ve bordür taşı olarak kullanılmaktadır. Granit kayalar çok eski olabilir. Avustralya'daki bazı granitlerin dört milyar yıldan daha eski olduğu tahmin edilmektedir.

Magmatik kayaçların nasıl oluştuğuna dair bir görsel.
Magmatik kayaçların nasıl oluştuğuna dair bir görsel.
Wikipedia

Magmatik kayaçlar ikiye ayrılır:

Tüm Reklamları Kapat

1. Plütonik kayaçlar (İntruzif magmatik kayaçlar veya magmatik derinlik kayaçları)

Plütonik kayaçlar yerküre içerisinde önceden oluşmuş kayaçlar içinde magmanın soğuyarak katılaşması sonucunda oluşur. İyi kristalleşmiş minerallerden oluşurlar. Örnek olarak batolitler, stoklar, lakolitler, siller ve dayklar verilebilir.

ABD'nin Kaliforniya eyaletindeki bir ulusal parkta bulunan bu batolit kayaçlar plütonik kayaçlara örnek verilebilir.
ABD'nin Kaliforniya eyaletindeki bir ulusal parkta bulunan bu batolit kayaçlar plütonik kayaçlara örnek verilebilir.
Wikipedia

2. Volkanik kayaçlar (Ekstruzif magmatik kayaçlar veya magmatik yüzey kayaçları)

Magmanın yeryüzüne çıkıp soğumasıyla oluşan kayaçlardır. Bu kayaçlar yarı kristal ve porfirik yapılardır. Örnek olarak andezit, riyolit ve bazalt verilebilir.

Kuzey İrlanda'da bulunan ve kolonlar halinde oluşan bu bazalt kayaçlar volkanik kayaçlara örnek verilebilir.
Kuzey İrlanda'da bulunan ve kolonlar halinde oluşan bu bazalt kayaçlar volkanik kayaçlara örnek verilebilir.
Wikipedia

Sedimanter kayaçlar (Tortul kayaçlar)

En çok görülen kayaç türlerinden biridir. Dünya yüzeyinin yaklaşık % 75’ini ve yerkabuğunun yaklaşık % 8’ini kaplar. Sedimanter kelimesi Latincede çökmek anlamına gelen sedere kelimesinden türetilmiş bir sözcüktür. İngilizcede sedimantary denilmektedir. Sedimanter kayaçlar, okyanus veya diğer su kaynaklarının zeminindeki minerallerin veya organik parçacıkların (hayvan ve bitki kalıntıları da dahildir) akıntı, rüzgar, buzulların hareketi gibi etkilerle taşınarak uygun ortamlarda bir araya gelip yeniden şekillenmesiyle oluşur. Sedimanter kayaçları oluşturan parçacıklara tortu denir. Bu tortular göl, okyanus, çöl gibi alçak bölgelerde birikir ve üst üste gelen malzemelerin ağırlığı ile sıkışarak kayaya dönüşür. Bu dönüşüm binlerce ve hatta milyonlarca yıl sürer. Fosiller, en çok tortul kayaçların tabakalarında bulunur.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Sedimanter kayaçlar genel olarak üç farklı çeşit içerir:

1. Fiziksel sedimanter (tortul) kayaçlar

Oluşturduğu parçaların büyüklüklerine, biçimlerine veya  homojen olup olmadıklarına göre yapılan sınıflandırmadır. Kumtaşı, kum, çakıl ve kil gibi küçük parçalar birleşerek büyük kayaçları meydana getirir.

Evrim Ağacı olarak Bileşik Krallık’ın Galler bölgesinde bulunan Southerndown kasabasında gözlemlediğimiz bu kayaç çeşidi fiziksel sedimanter kayaçtır. Küçük çakılların, kireç taşlarının ve kum taneciklerinin bir araya gelip uzun zaman içinde sıkışmasıyla oluşmuştur.
Evrim Ağacı olarak Bileşik Krallık’ın Galler bölgesinde bulunan Southerndown kasabasında gözlemlediğimiz bu kayaç çeşidi fiziksel sedimanter kayaçtır. Küçük çakılların, kireç taşlarının ve kum taneciklerinin bir araya gelip uzun zaman içinde sıkışmasıyla oluşmuştur.
Meltem Çetin Sever

2. Organik sedimanter (tortul) kayaçlar

Kabuklu organizmaların kalıntılarından oluşan kayaçlardır. Organizmalar katılaşarak fosil kayaç haline gelirler.

Organizmaların yoğun olduğu (yüzde 3 civarında) kumtaşı örneği bir organik sedimanter kayaç çeşididir.
Organizmaların yoğun olduğu (yüzde 3 civarında) kumtaşı örneği bir organik sedimanter kayaç çeşididir.
Wikipedia

3. Kimyasal sedimanter (tortul) kayaçlar

Doygun çözeltilerdeki fazla miktardaki çözünmemiş olan tortulların çökelmesi veya tuzlu sulardaki suyun buharlaşması sonucu meydana gelirler. Örnek olarak mağaralardaki dikit ve sarkıtlar, deniz kıyılarındaki kireçli ve demirli oolitler, travertenler verilebilir.

Oolit; taneli kireç taşı, kimyasal sedimanter kayaçlara örnek verilebilir.
Oolit; taneli kireç taşı, kimyasal sedimanter kayaçlara örnek verilebilir.
Wikipedia

Metamorfik kayaçlar (Başkalaşım kayaçları)

Magmatik ve tortul kayaçların sıcaklık ve basınç gibi çeşitli etkilerle değişikliğe uğraması sonucunda oluşur. Örnek olarak mermer (büyük oranda CaCO3 içerir), gnays (granitin başkalaşıma uğraması ile oluşur), elmas (karbon elementinden oluşur) ve şist (kil taşı) verilebilir. Minerallerin kendine özgü bir sıcaklık ve basıncı vardır. Sıcaklık ve basınç değerinde bir değişme olduğu zaman mineral de değişmeye başlar; kimyasal formülü değişmez ama yeni koşullara uygun başka bir biçime dönüşür. Bu yüzden bu kayaç türüne metamorfik kayaçlar denir.

İtalya'da çıkarılan Carrara mermeri, karbonat minerallerinden oluşan metamorfik bir kayaç çeşididir.
İtalya'da çıkarılan Carrara mermeri, karbonat minerallerinden oluşan metamorfik bir kayaç çeşididir.
Wikipedia
Kuvarsit, metamorfik bir kayaç çeşididir.
Kuvarsit, metamorfik bir kayaç çeşididir.
Wikipedia
Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
35
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Umut Verici! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 09/06/2023 18:29:14 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7537

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Farmakoloji
Saldırı
Komplo Teorisi
Balık
Yapay
Kuantum Fiziği
Kalori
Hastalık Yayılımı
Samanyolu Galaksisi
Makina
Klinik Mikrobiyoloji
Kalp
Kuş
Mucize
Obstetrik
Mers
Bitkiler
Önyargı
Sinirbilim
Öğrenme Teorileri
Algı
Köpekbalığı
Elektron
Kurt
Meteor
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Özgür İrade: Aldığımız Kararlarda *Gerçekten* Özgür müyüz?
Özgür İrade: Aldığımız Kararlarda *Gerçekten* Özgür müyüz?
Araba Tekerleği Yuvarlak Olmak Zorunda mı? Üçgen Tekerlek Mümkün mü?
Araba Tekerleği Yuvarlak Olmak Zorunda mı? Üçgen Tekerlek Mümkün mü?
Büyük Patlama Neden Evrenin Başlangıcı Olamaz?
Büyük Patlama Neden Evrenin Başlangıcı Olamaz?
Detoks Saçmalığı: Vücudunuzu Toksinlerden Nasıl Arındırırsınız?
Detoks Saçmalığı: Vücudunuzu Toksinlerden Nasıl Arındırırsınız?
Evrene Dair 7 Sorunuza 7 Cevap! | Sorun Var #5
Evrene Dair 7 Sorunuza 7 Cevap! | Sorun Var #5
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
M. Ç. Sever, et al. Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar. (4 Ocak 2019). Alındığı Tarih: 9 Haziran 2023. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/7537
Sever, M. Ç., Ölez, Ş. (2019, January 04). Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar. Evrim Ağacı. Retrieved June 09, 2023. from https://evrimagaci.org/s/7537
M. Ç. Sever, et al. “Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar.” Edited by Şule Ölez. Evrim Ağacı, 04 Jan. 2019, https://evrimagaci.org/s/7537.
Sever, Meltem Çetin. Ölez, Şule. “Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar.” Edited by Şule Ölez. Evrim Ağacı, January 04, 2019. https://evrimagaci.org/s/7537.
Geri Bildirim Gönder
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close