Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar

Kayaçlar her yerde karşımıza çıkar çünkü Dünya’nın en dış katmanı yani yerkabuğu (litosfer) kayaçlardan oluşmuştur. Kayaçlar o kadar çok hayatımızın içinde ve onlara o kadar çok aşinayız ki nasıl oluştuklarına veya ne içerdiklerine dair soruları çoğu zaman es geçeriz. Kayaçları oluşturan mineraller Dünya’nın oluşumuyla birlikte oluşmaya başlamıştır, çeşitliliği ve sayısı da jeolojik evrimle birlikte değişmiş ve artmıştır. Kayaçlar ve mineraller jeolojik tarihin belgeleridir. Kayaç ve minerallerin insan evriminin her sürecinde bir anlamı ve kullanımı olmuştur. Bazı minerallerin güzelliği insanları hayran bırakır; onları süs veya takı eşyası yapımında kullanırız. Kayaçları ise yol ve bina yapımında veya başka amaçlarla kullanırız. Peki, bu kadar çok gördüğümüz ve hayatımızın içinde olan kayaçlar hakkında ne kadar bilgiye sahibiz acaba?

Kayaçlar katı haldeki çeşitli minerallerin bir araya gelip farklı şekillere dönüşmesiyle oluşan yapılardır. Mineraller ise doğal şekilde oluşmuş, belirli bir kimyasal bileşime sahip inorganik kristalleşmiş katı maddelerdir. Dünya üzerinde yaklaşık 5000 mineral çeşidi bulunur. Minerallerin fiziksel ve kimyasal özellikleri birbirinden farklıdır. Dünya'nın oluşumu sırasında ortaya çıkan ilk mineraller silisyum, oksijen, magnezyum, azot, demir gibi en yaygın elementlerden oluşmuşlardır. Kayaçları oluşturan minerallere ve içerdiği bileşenlere bakılarak yerkabuğunun jeolojik tarihi daha iyi anlaşılır. Kayaçları oluşturan mineraller çok farklı ve çeşitliliktedir. Mineraller çok çeşitli olduğu için minerallerin oluşturduğu kayaçlar da çok çeşitlidir fakat biz oluşum süreçlerine ve büyüklüklerine göre ayrılan üç ana kayaç türünü inceleyeceğiz; magmatik kayaçlar, sedimanter kayaçlar ve metamorfik kayaçlar.

Magmatik kayaçlar (Püskürük kayaçlar)

Dünya yüzeyinde çok yaygın olan kayaç türüdür. İngilizcede igneous denilir ve bu kelime Latincede ateş anlamına gelen ignis kelimesinden türetilmiştir. Magmanın yani yer altında erimiş halde bulunan kayaçların yükselip yerkabuğunun içerisine girerek soğuması ve katılaşması sonucu oluşur. Magmatik kayaçları silikat mineraller oluşturur. Bunlardan biri de granittir. Granitler yeryüzünde çok yaygındır ve hatta yeryüzünün temelini oluşturduğu söylenebilir. Granitin insanlar için vazgeçilmez bir kaynak olduğu bilinmektedir; yolların ve binaların yapımında parke ve bordür taşı olarak kullanılmaktadır. Granit kayalar çok eski olabilir. Avustralya'daki bazı granitlerin dört milyar yıldan daha eski olduğu tahmin edilmektedir.

Wikipedia

Magmatik kayaçlar ikiye ayrılır:

1. Plütonik kayaçlar (İntruzif magmatik kayaçlar veya magmatik derinlik kayaçları)

Plütonik kayaçlar yerküre içerisinde önceden oluşmuş kayaçlar içinde magmanın soğuyarak katılaşması sonucunda oluşur. İyi kristalleşmiş minerallerden oluşurlar. Örnek olarak batolitler, stoklar, lakolitler, siller ve dayklar verilebilir.

Wikipedia

2. Volkanik kayaçlar (Ekstruzif magmatik kayaçlar veya magmatik yüzey kayaçları)

Magmanın yeryüzüne çıkıp soğumasıyla oluşan kayaçlardır. Bu kayaçlar yarı kristal ve porfirik yapılardır. Örnek olarak andezit, riyolit ve bazalt verilebilir.

Wikipedia

Sedimanter kayaçlar (Tortul kayaçlar)

En çok görülen kayaç türlerinden biridir. Dünya yüzeyinin yaklaşık % 75’ini ve yerkabuğunun yaklaşık % 8’ini kaplar. Sedimanter kelimesi Latincede çökmek anlamına gelen sedere kelimesinden türetilmiş bir sözcüktür. İngilizcede sedimantary denilmektedir. Sedimanter kayaçlar, okyanus veya diğer su kaynaklarının zeminindeki minerallerin veya organik parçacıkların (hayvan ve bitki kalıntıları da dahildir) akıntı, rüzgar, buzulların hareketi gibi etkilerle taşınarak uygun ortamlarda bir araya gelip yeniden şekillenmesiyle oluşur. Sedimanter kayaçları oluşturan parçacıklara tortu denir. Bu tortular göl, okyanus, çöl gibi alçak bölgelerde birikir ve üst üste gelen malzemelerin ağırlığı ile sıkışarak kayaya dönüşür. Bu dönüşüm binlerce ve hatta milyonlarca yıl sürer. Fosiller, en çok tortul kayaçların tabakalarında bulunur.

Sedimanter kayaçlar genel olarak üç farklı çeşit içerir:

1. Fiziksel sedimanter (tortul) kayaçlar

Oluşturduğu parçaların büyüklüklerine, biçimlerine veya  homojen olup olmadıklarına göre yapılan sınıflandırmadır. Kumtaşı, kum, çakıl ve kil gibi küçük parçalar birleşerek büyük kayaçları meydana getirir.

Meltem Çetin Sever

2. Organik sedimanter (tortul) kayaçlar

Kabuklu organizmaların kalıntılarından oluşan kayaçlardır. Organizmalar katılaşarak fosil kayaç haline gelirler.

Wikipedia

3. Kimyasal sedimanter (tortul) kayaçlar

Doygun çözeltilerdeki fazla miktardaki çözünmemiş olan tortulların çökelmesi veya tuzlu sulardaki suyun buharlaşması sonucu meydana gelirler. Örnek olarak mağaralardaki dikit ve sarkıtlar, deniz kıyılarındaki kireçli ve demirli oolitler, travertenler verilebilir.

Wikipedia

Metamorfik kayaçlar (Başkalaşım kayaçları)

Magmatik ve tortul kayaçların sıcaklık ve basınç gibi çeşitli etkilerle değişikliğe uğraması sonucunda oluşur. Örnek olarak mermer (büyük oranda CaCO₃ içerir), gnays (granitin başkalaşıma uğraması ile oluşur), elmas (karbon elementinden oluşur) ve şist (kil taşı) verilebilir. Minerallerin kendine özgü bir sıcaklık ve basıncı vardır. Sıcaklık ve basınç değerinde bir değişme olduğu zaman mineral de değişmeye başlar; kimyasal formülü değişmez ama yeni koşullara uygun başka bir biçime dönüşür. Bu yüzden bu kayaç türüne metamorfik kayaçlar denir.

Wikipedia

Wikipedia