Doğal Tarihin Belgeleri: Kayaçlar

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Kayaçlar her yerde karşımıza çıkar çünkü Dünya’nın en dış katmanı yani yerkabuğu (litosfer) kayaçlardan oluşmuştur. Kayaçlar o kadar çok hayatımızın içinde ve onlara o kadar çok aşinayız ki nasıl oluştuklarına veya ne içerdiklerine dair soruları çoğu zaman es geçeriz. Kayaçları oluşturan mineraller Dünya’nın oluşumuyla birlikte oluşmaya başlamıştır, çeşitliliği ve sayısı da jeolojik evrimle birlikte değişmiş ve artmıştır. Kayaçlar ve mineraller jeolojik tarihin belgeleridir. Kayaç ve minerallerin insan evriminin her sürecinde bir anlamı ve kullanımı olmuştur. Bazı minerallerin güzelliği insanları hayran bırakır; onları süs veya takı eşyası yapımında kullanırız. Kayaçları ise yol ve bina yapımında veya başka amaçlarla kullanırız. Peki, bu kadar çok gördüğümüz ve hayatımızın içinde olan kayaçlar hakkında ne kadar bilgiye sahibiz acaba?

Kayaçlar katı haldeki çeşitli minerallerin bir araya gelip farklı şekillere dönüşmesiyle oluşan yapılardır. Mineraller ise doğal şekilde oluşmuş, belirli bir kimyasal bileşime sahip inorganik kristalleşmiş katı maddelerdir. Dünya üzerinde yaklaşık 5000 mineral çeşidi bulunur. Minerallerin fiziksel ve kimyasal özellikleri birbirinden farklıdır. Dünya'nın oluşumu sırasında ortaya çıkan ilk mineraller silisyum, oksijen, magnezyum, azot, demir gibi en yaygın elementlerden oluşmuşlardır. Kayaçları oluşturan minerallere ve içerdiği bileşenlere bakılarak yerkabuğunun jeolojik tarihi daha iyi anlaşılır. Kayaçları oluşturan mineraller çok farklı ve çeşitliliktedir. Mineraller çok çeşitli olduğu için minerallerin oluşturduğu kayaçlar da çok çeşitlidir fakat biz oluşum süreçlerine ve büyüklüklerine göre ayrılan üç ana kayaç türünü inceleyeceğiz; magmatik kayaçlar, sedimanter kayaçlar ve metamorfik kayaçlar.

Magmatik kayaçlar (Püskürük kayaçlar)

Dünya yüzeyinde çok yaygın olan kayaç türüdür. İngilizcede igneous denilir ve bu kelime Latincede ateş anlamına gelen ignis kelimesinden türetilmiştir. Magmanın yani yer altında erimiş halde bulunan kayaçların yükselip yerkabuğunun içerisine girerek soğuması ve katılaşması sonucu oluşur. Magmatik kayaçları silikat mineraller oluşturur. Bunlardan biri de granittir. Granitler yeryüzünde çok yaygındır ve hatta yeryüzünün temelini oluşturduğu söylenebilir. Granitin insanlar için vazgeçilmez bir kaynak olduğu bilinmektedir; yolların ve binaların yapımında parke ve bordür taşı olarak kullanılmaktadır. Granit kayalar çok eski olabilir. Avustralya'daki bazı granitlerin dört milyar yıldan daha eski olduğu tahmin edilmektedir.

Magmatik kayaçların nasıl oluştuğuna dair bir görsel.
Magmatik kayaçların nasıl oluştuğuna dair bir görsel.
Wikipedia

Magmatik kayaçlar ikiye ayrılır:

1. Plütonik kayaçlar (İntruzif magmatik kayaçlar veya magmatik derinlik kayaçları)

Plütonik kayaçlar yerküre içerisinde önceden oluşmuş kayaçlar içinde magmanın soğuyarak katılaşması sonucunda oluşur. İyi kristalleşmiş minerallerden oluşurlar. Örnek olarak batolitler, stoklar, lakolitler, siller ve dayklar verilebilir.

ABD'nin Kaliforniya eyaletindeki bir ulusal parkta bulunan bu batolit kayaçlar plütonik kayaçlara örnek verilebilir.
ABD'nin Kaliforniya eyaletindeki bir ulusal parkta bulunan bu batolit kayaçlar plütonik kayaçlara örnek verilebilir.
Wikipedia

2. Volkanik kayaçlar (Ekstruzif magmatik kayaçlar veya magmatik yüzey kayaçları)

Magmanın yeryüzüne çıkıp soğumasıyla oluşan kayaçlardır. Bu kayaçlar yarı kristal ve porfirik yapılardır. Örnek olarak andezit, riyolit ve bazalt verilebilir.

Kuzey İrlanda'da bulunan ve kolonlar halinde oluşan bu bazalt kayaçlar volkanik kayaçlara örnek verilebilir.
Kuzey İrlanda'da bulunan ve kolonlar halinde oluşan bu bazalt kayaçlar volkanik kayaçlara örnek verilebilir.
Wikipedia

Sedimanter kayaçlar (Tortul kayaçlar)

En çok görülen kayaç türlerinden biridir. Dünya yüzeyinin yaklaşık % 75’ini ve yerkabuğunun yaklaşık % 8’ini kaplar. Sedimanter kelimesi Latincede çökmek anlamına gelen sedere kelimesinden türetilmiş bir sözcüktür. İngilizcede sedimantary denilmektedir. Sedimanter kayaçlar, okyanus veya diğer su kaynaklarının zeminindeki minerallerin veya organik parçacıkların (hayvan ve bitki kalıntıları da dahildir) akıntı, rüzgar, buzulların hareketi gibi etkilerle taşınarak uygun ortamlarda bir araya gelip yeniden şekillenmesiyle oluşur. Sedimanter kayaçları oluşturan parçacıklara tortu denir. Bu tortular göl, okyanus, çöl gibi alçak bölgelerde birikir ve üst üste gelen malzemelerin ağırlığı ile sıkışarak kayaya dönüşür. Bu dönüşüm binlerce ve hatta milyonlarca yıl sürer. Fosiller, en çok tortul kayaçların tabakalarında bulunur.

Sedimanter kayaçlar genel olarak üç farklı çeşit içerir:

1. Fiziksel sedimanter (tortul) kayaçlar

Oluşturduğu parçaların büyüklüklerine, biçimlerine veya  homojen olup olmadıklarına göre yapılan sınıflandırmadır. Kumtaşı, kum, çakıl ve kil gibi küçük parçalar birleşerek büyük kayaçları meydana getirir.

Evrim Ağacı olarak Bileşik Krallık’ın Galler bölgesinde bulunan Southerndown kasabasında gözlemlediğimiz bu kayaç çeşidi fiziksel sedimanter kayaçtır. Küçük çakılların, kireç taşlarının ve kum taneciklerinin bir araya gelip uzun zaman içinde sıkışmasıyla oluşmuştur.
Evrim Ağacı olarak Bileşik Krallık’ın Galler bölgesinde bulunan Southerndown kasabasında gözlemlediğimiz bu kayaç çeşidi fiziksel sedimanter kayaçtır. Küçük çakılların, kireç taşlarının ve kum taneciklerinin bir araya gelip uzun zaman içinde sıkışmasıyla oluşmuştur.
Meltem Çetin Sever

2. Organik sedimanter (tortul) kayaçlar

Kabuklu organizmaların kalıntılarından oluşan kayaçlardır. Organizmalar katılaşarak fosil kayaç haline gelirler.

Organizmaların yoğun olduğu (yüzde 3 civarında) kumtaşı örneği bir organik sedimanter kayaç çeşididir.
Organizmaların yoğun olduğu (yüzde 3 civarında) kumtaşı örneği bir organik sedimanter kayaç çeşididir.
Wikipedia

3. Kimyasal sedimanter (tortul) kayaçlar

Doygun çözeltilerdeki fazla miktardaki çözünmemiş olan tortulların çökelmesi veya tuzlu sulardaki suyun buharlaşması sonucu meydana gelirler. Örnek olarak mağaralardaki dikit ve sarkıtlar, deniz kıyılarındaki kireçli ve demirli oolitler, travertenler verilebilir.

Oolit; taneli kireç taşı, kimyasal sedimanter kayaçlara örnek verilebilir.
Oolit; taneli kireç taşı, kimyasal sedimanter kayaçlara örnek verilebilir.
Wikipedia

Metamorfik kayaçlar (Başkalaşım kayaçları)

Magmatik ve tortul kayaçların sıcaklık ve basınç gibi çeşitli etkilerle değişikliğe uğraması sonucunda oluşur. Örnek olarak mermer (büyük oranda CaCO3 içerir), gnays (granitin başkalaşıma uğraması ile oluşur), elmas (karbon elementinden oluşur) ve şist (kil taşı) verilebilir. Minerallerin kendine özgü bir sıcaklık ve basıncı vardır. Sıcaklık ve basınç değerinde bir değişme olduğu zaman mineral de değişmeye başlar; kimyasal formülü değişmez ama yeni koşullara uygun başka bir biçime dönüşür. Bu yüzden bu kayaç türüne metamorfik kayaçlar denir.

İtalya'da çıkarılan Carrara mermeri, karbonat minerallerinden oluşan metamorfik bir kayaç çeşididir.
İtalya'da çıkarılan Carrara mermeri, karbonat minerallerinden oluşan metamorfik bir kayaç çeşididir.
Wikipedia
Kuvarsit, metamorfik bir kayaç çeşididir.
Kuvarsit, metamorfik bir kayaç çeşididir.
Wikipedia


Kaynaklar ve İleri Okuma:

  • Ana Görsel Kaynağı: Pixabay
  • Maya Wei-Haas. Life and Rocks May Have Co-Evolved on Earth . (2016, Ocak 13). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2019. Alındığı Yer: Smithsonian.com
  • Wikipedia, et al. Kayaç. (2019, Ocak 02). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2019. Alındığı Yer: Wikipedia
  • NPS.gov, et al. Rocks. (2019, Ocak 02). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2019. Alındığı Yer: NPS.gov
  • Wikiwand, et al. Kayaç. (2019, Ocak 02). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2019. Alındığı Yer: Wikiwand
  • Wikipedia, et al. Rock (geology). (2019, Ocak 02). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2019. Alındığı Yer: Wikipedia
  • National Geographic, et al. Rocks. (2019, Ocak 02). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2019. Alındığı Yer: https://www.nationalgeographic.com/science/earth/inside-the-earth/rocks/

Hayvan Atalarımız: İnsan Bir Hayvan Türüdür ve Hayvan Atalardan Evrimleşmiştir!

Ölümün Karşısında İnsan: Dehşet Yönetim Kuramı

Yazar

Meltem Çetin Sever

Meltem Çetin Sever

Yazar

Evrim Ağacı yazarı ve çevirmenidir. Alanı Kimya’dır ama beşeri bilimlerle yakından ilgilenir. Gerçeğe ulaşmak için bilimsel şüphecilik ve bilimsel yöntemlerin kullanılması gerektiğini savunan doğa aşığı bir hümanisttir.

Katkı Sağlayanlar

Şule Ölez

Şule Ölez

Editör

ODTÜ EEE '88 mezunudur. Evrim Ağacı'nda genel editörlük ve çevirmenlik yapmaktadır. Ayrıca Kırsal Çevre Derneği'nin aktif üyesidir. İlgi alanları Türkçe ve İngilizce dilleriyle başta bitkiler olmak üzere tüm canlılardır.

Konuyla Alakalı İçerikler

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim