Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor?

Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor? unsplash
Kalabalik insan toplulugu
5 dakika
2,987
Tüm Reklamları Kapat

COVID-19 yeni koronavirüs (SARS-Cov-2) kaynaklı bir hastalık, ancak koronavirüsler aslında yıllardır aramızda.

Koronavirüsler büyük bir virüs ailesi ve farklı virüs suşları (genetik varyasyonları) farklı canlıları konak olarak seçmişler. Birçok insan koronavirüsleri ilk kez 2002-2004 SARS salgını sırasında duymuştu. Bu salgında virüs aralarında insanlar da bulunan birçok türü enfekte edip en az 774 kişinin ölümüne yol açmıştı. Aslında bu SARS salgınından sonra yapılan çalışmalarla koronavirüslerin ilk yarasalarda ortaya çıkmış olduğu saptanmıştı. Bunun sonrasında da bilim adamları Çin, Afrika ve Avrupa’da bulunan yarasalarda SARS koronavirüsüne benzeyen birçok koronavirüs çeşidi tespit etti.

Tüm Reklamları Kapat

Ama her koronavirüsün insanları enfekte etme becerisi yok. Peki öyleyse koronavirüslerin yarasa gibi rezervuar bir canlıdan insanlara "atlamasına" (İng: “spillover”) neden olan ne?

Virüsler ancak canlı bir organizmanın içinde kopyalanabiliyorlar. Bu nedenle, virüs açısından bakacak olursak, bir virüs ne kadar çok organizmayı enfekte edebilirse o kadar çok üreyip genlerini bir sonraki kuşağa aktarabilecek. Birçok farklı hayvan turunun fazla miktarlarda bir arada bulunduğu ortamlar bu yüzden virüsün çoğalıp başka türleri de enfekte edebilecek özellikler kazanacak şekilde evrilmesinde elverişli oluyor. Yeni koronavirüsun yarasadan insanlara hangi yolla sıçrayıp insanları enfekte edecek şekilde evrimleştiğini henüz kesin olarak bilemesek de çok büyük bir olasılıkla bu sıçrama bizim yabani hayvanlarla etkileşimlerimiz sonucu oldu.

Tüm Reklamları Kapat

Daha önce birçok araştırma makalesi çevreyle ilişkilerimizden dolayı gelecekte bir salgının ortaya çıkabileceği konusunda bizi uyarmıştı. Bill Gates de COVID salgınıyla popülerleşen ama 2015’te pek bir kimsenin aldırış etmediği TED konuşmasında solunum yoluyla bulaşabilen bir virüsün yakın bir gelecekte pandemiye ve global bir krize neden olabileceği konusunda bizi uyarmıştı.

Solunum yoluyla bulaşabilen virüsleri kontrol altına almamızdaki zorluk bu virüslerin çok bulaşıcı olmasıdır. Vücut sıvıları yoluyla direk temasla bulaşabilen ebola gibi diğer virüslerin bulaşıcılığı ise solunum yoluyla bulasan virüslere göre daha azdır.

Doğal hayatla etkileşimlerimiz ve birçok yabani hayvanın çok miktarda bir arada bulunduğu ortamlar insanlara bulaşabilecek koronavirüslerin evrilmesine yol açabilir dedik. Araştırmalarım için 2013’ten beri yaban hayvanlarının yerel halk için çok önemli bir protein kaynağı olduğu Kongo yağmur ormanlarında arazi çalışması yapıyorum. Yerel ve yerli halklar binlerce yıldır orman canlılarını sürdürülebilir bir şekilde tüketirken, endüstriyel kerestecilik gibi faaliyetler eskiden az nüfuslu ve ücra olan yerlere çalışmak için bir suru isçinin gelmesine ve buralarda nüfusun artmasına yol açıyor. Bu da besin ihtiyacının ve yaban hayvanlarına talebin artmasına neden oluyor. Yani yeni virüslerin ortaya çıkmasındaki asil neden yerel halklar değil de artan tüketim ve bunun sonucunda artan doğal kaynak ve altyapı ihtiyacı. Eğer gelecekteki pandemileri önlemek istiyorsak, endüstriyel kerestecilik gibi faaliyetlerin artmasına neden olan aşırı tüketim davranışlarımızı hepimizin değiştirmesi gerekiyor.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kongo’da bir et pazarında satılan yabani antilop.
Kongo’da bir et pazarında satılan yabani antilop.
Gül Deniz Salalı

Yeni Koronavirüs Evrimleşiyor mu?

Evet, ama yeni mutasyonların virüsü daha bulaşıcı veya ölümcül yapıp yapmayacağını bilmiyoruz. Canlıların farklı nesil zamanları (bir canlının doğumuyla onun yavrusunun doğumu arasında geçen süre) vardır. Örneğin bir bakteri her 20 dakikada bir çoğalabilirken, biz insanlar için bu süre ortalama 22 ila 33 yıl arasında değişmektedir. Kısa nesil zamanları olan türler daha hızlı evrim geçirirler. Bu da mikroplarla aramızda sürekli bir yarışa yol açar. Örneğin sıtma ve AIDS gibi hastalıklara yol açan mikroplar çabuk evrimleştikleri için geliştirdiğimiz ilaçlara karşı zamanla daha dirençli hale gelirler; biz de yeni ilaçlar geliştirmek zorunda kalırız.

Evrimsel biyoloji yöntemlerini kullanarak hastalık yapan mikropların geçmişlerini ve mutasyonlarını takip edebiliriz. Örneğin filogenetik ağaç analizleri yaparak araştırmacılar yeni koronavirüsün başlangıç noktası ve evrimini takip edebiliyorlar.

Süregelen COVID-19 pandemisi sırasında izole edilen SARS-CoV-2 (yeni koronavirüs) virüslerinin evrimsel ilişkilerini gösteren bir filogenetik ağaç.
Süregelen COVID-19 pandemisi sırasında izole edilen SARS-CoV-2 (yeni koronavirüs) virüslerinin evrimsel ilişkilerini gösteren bir filogenetik ağaç.
NextStrain

Bu analizler bizleri koronavirüsün bir ülkeye nereden ve ne zaman girdiği hakkında da bilgilendirebilirler. Örneğin, Türkiye’de izole edilen 30 SARS-CoV-2 genomu üzerinde yapılan filogenetik analizi koronavirüsün Türkiye’ye farklı ülkelerden birbirinden bağımsız biçimde ve ilk COVID-19 vakasının açıklandığı tarihten daha önce girdiği sonucuna vardı.

Filogenetik analizlere dayanarak SARS-CoV-2 virüsünün Türkiye’ye girmiş olabileceği yollar
Filogenetik analizlere dayanarak SARS-CoV-2 virüsünün Türkiye’ye girmiş olabileceği yollar
Adebali ve ark. 2020, BioRxiv

Evrimsel açıdan düşünürsek bir virüs ne kadar çabuk çoğalır ve genlerini yayarsa o kadar avantajlıdır. Ancak virüsler çoğalmak ve yayılmak için konak bir canlıya ihtiyaç duydukları için bu konağı öldürmekten de kaçınmalıdırlar. Bir virüsün konağında yapmış olduğu hasara onun “virulans”i veya öldürücülüğü denir. Eğer bir virüs çok oldurucu ise, konağını çok çabuk hareketsiz hale getirebilir. Bu da başka konaklarla olan temasını azaltabilir. Yani virüsün bulaşıcılığı ile öldürücülüğü arasında hassas bir denge söz konusudur.

Virüs konağını öldürmeden önce çoğalıp başka konaklara yayılabilirse evrimsel olarak başarılı olabilir. Virüsün bulaşıcılığı ve ölümcüllüğü arasındaki bu denge konağının davranışlarına da bağlıdır. Eğer konak canlı kalabalık ve birbirlerine yakın temas halinde duruyorsa virüs daha ölümcül bir hale evrilebilir çünkü konağa çok hasar verse de başka konuklara erişimi kolay olacaktır. Örneğin, 1918 grip pandemisini Birinci Dünya Savaşı’nda siperlerde birçok askerin yan yana bulunmasının tetiklediği öne sürülmüştür.

Tüm Reklamları Kapat

1914 Birinci Dünya Savaşı’nda bir siper. Fotoğrafçı: H. D. Girdwood
1914 Birinci Dünya Savaşı’nda bir siper. Fotoğrafçı: H. D. Girdwood
Unsplash

Yani yeni koronavirüsün daha fazla veya az öldürücü hallere evrilmesinde konak hücrelere ne kolaylıkta erişebildiğinin payı da olabilir. Şanslıyız ki SARS-CoV-2 virüsünde bir hata kontrol (proofreading) mekanizması var. Bu da virüsün daha az mutasyona uğramasını ve buna bağlı olarak da daha yavaş evrilmesini sağlıyor. Buna karşılık böyle bir mekanizması olmayan virüsler, örneğin grip virüsü, daha hızlı evrilirler. Bu yüzden de her yıl yeni bir grip asisi üretmek durumunda kalırız.

Şimdilik söyleyebileceğimiz şudur ki yeni koronavirüs insanlarda mutlu bir şekilde yayılmaya devam ettikçe ortadan kaybolması da pek mümkün olmayacaktır.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
29
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 15
  • Muhteşem! 9
  • Bilim Budur! 4
  • Korkutucu! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • İnanılmaz 2
  • Umut Verici! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Üzücü! 2
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 29/02/2024 18:33:53 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8778

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Kromozom
Kanser
Diş Hastalıkları
Gıda
Beslenme
Robot
Karar Verme
Virüsler
Meyve
Mistisizm
Teknoloji
Beslenme Bilimi
Evrim Ağacı Duyurusu
Taksonomi
Çağ
Hayatta Kalma
Öğrenme
Kimyasal Bağ
Burun
Bilgi
Einstein
Besin Değeri
Sars Mers
Seçilim
Virüs
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Bir Beyin Cerrahının Gözünden BEYNİN İÇİ! | Mehmet Çağlar Berk (Anadolu Sağlık Merkezi Hastanesi)
Bir Beyin Cerrahının Gözünden BEYNİN İÇİ! | Mehmet Çağlar Berk (Anadolu Sağlık Merkezi Hastanesi)
Kendi Başınızayken Boğulursanız Ne Yapmalısınız?
Kendi Başınızayken Boğulursanız Ne Yapmalısınız?
"Last of Us", Sandığımızdan Gerçek Olabilir mi?
Oppenheimer: Ben Şimdi, Dünyaların Yok Edicisi Olan Ölüm Oldum!
Oppenheimer: Ben Şimdi, Dünyaların Yok Edicisi Olan Ölüm Oldum!
Mikrodalga Fırın, Yemekleri Nasıl Isıtır?
Mikrodalga Fırın, Yemekleri Nasıl Isıtır?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
G. D. Salalı, et al. Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor?. (25 Mayıs 2020). Alındığı Tarih: 29 Şubat 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/8778
Salalı, G. D., Bakırcı, Ç. M. (2020, May 25). Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor?. Evrim Ağacı. Retrieved February 29, 2024. from https://evrimagaci.org/s/8778
G. D. Salalı, et al. “Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 25 May. 2020, https://evrimagaci.org/s/8778.
Salalı, G. Deniz. Bakırcı, Çağrı Mert. “Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, May 25, 2020. https://evrimagaci.org/s/8778.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close