Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor?

Davranışlarımız, Virüs Evrimini Nasıl Etkiliyor?
Kalabalik insan toplulugu
unsplash
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

COVID-19 yeni koronavirüs (SARS-Cov-2) kaynaklı bir hastalık, ancak koronavirüsler aslında yıllardır aramızda.

Koronavirüsler büyük bir virüs ailesi ve farklı virüs suşları (genetik varyasyonları) farklı canlıları konak olarak seçmişler. Birçok insan koronavirüsleri ilk kez 2002-2004 SARS salgını sırasında duymuştu. Bu salgında virüs aralarında insanlar da bulunan birçok türü enfekte edip en az 774 kişinin ölümüne yol açmıştı. Aslında bu SARS salgınından sonra yapılan çalışmalarla koronavirüslerin ilk yarasalarda ortaya çıkmış olduğu saptanmıştı. Bunun sonrasında da bilim adamları Çin, Afrika ve Avrupa’da bulunan yarasalarda SARS koronavirüsüne benzeyen birçok koronavirüs çeşidi tespit etti.

Ama her koronavirüsün insanları enfekte etme becerisi yok. Peki öyleyse koronavirüslerin yarasa gibi rezervuar bir canlıdan insanlara "atlamasına" (İng: “spillover”) neden olan ne?

Virüsler ancak canlı bir organizmanın içinde kopyalanabiliyorlar. Bu nedenle, virüs açısından bakacak olursak, bir virüs ne kadar çok organizmayı enfekte edebilirse o kadar çok üreyip genlerini bir sonraki kuşağa aktarabilecek. Birçok farklı hayvan turunun fazla miktarlarda bir arada bulunduğu ortamlar bu yüzden virüsün çoğalıp başka türleri de enfekte edebilecek özellikler kazanacak şekilde evrilmesinde elverişli oluyor. Yeni koronavirüsun yarasadan insanlara hangi yolla sıçrayıp insanları enfekte edecek şekilde evrimleştiğini henüz kesin olarak bilemesek de çok büyük bir olasılıkla bu sıçrama bizim yabani hayvanlarla etkileşimlerimiz sonucu oldu.

Daha önce birçok araştırma makalesi çevreyle ilişkilerimizden dolayı gelecekte bir salgının ortaya çıkabileceği konusunda bizi uyarmıştı. Bill Gates de COVID salgınıyla popülerleşen ama 2015’te pek bir kimsenin aldırış etmediği TED konuşmasında solunum yoluyla bulaşabilen bir virüsün yakın bir gelecekte pandemiye ve global bir krize neden olabileceği konusunda bizi uyarmıştı.

Solunum yoluyla bulaşabilen virüsleri kontrol altına almamızdaki zorluk bu virüslerin çok bulaşıcı olmasıdır. Vücut sıvıları yoluyla direk temasla bulaşabilen ebola gibi diğer virüslerin bulaşıcılığı ise solunum yoluyla bulasan virüslere göre daha azdır.

Doğal hayatla etkileşimlerimiz ve birçok yabani hayvanın çok miktarda bir arada bulunduğu ortamlar insanlara bulaşabilecek koronavirüslerin evrilmesine yol açabilir dedik. Araştırmalarım için 2013’ten beri yaban hayvanlarının yerel halk için çok önemli bir protein kaynağı olduğu Kongo yağmur ormanlarında arazi çalışması yapıyorum. Yerel ve yerli halklar binlerce yıldır orman canlılarını sürdürülebilir bir şekilde tüketirken, endüstriyel kerestecilik gibi faaliyetler eskiden az nüfuslu ve ücra olan yerlere çalışmak için bir suru isçinin gelmesine ve buralarda nüfusun artmasına yol açıyor. Bu da besin ihtiyacının ve yaban hayvanlarına talebin artmasına neden oluyor. Yani yeni virüslerin ortaya çıkmasındaki asil neden yerel halklar değil de artan tüketim ve bunun sonucunda artan doğal kaynak ve altyapı ihtiyacı. Eğer gelecekteki pandemileri önlemek istiyorsak, endüstriyel kerestecilik gibi faaliyetlerin artmasına neden olan aşırı tüketim davranışlarımızı hepimizin değiştirmesi gerekiyor.

Kongo’da bir et pazarında satılan yabani antilop.
Kongo’da bir et pazarında satılan yabani antilop.
Gül Deniz Salalı

Yeni Koronavirüs Evrimleşiyor mu?

Evet, ama yeni mutasyonların virüsü daha bulaşıcı veya ölümcül yapıp yapmayacağını bilmiyoruz. Canlıların farklı nesil zamanları (bir canlının doğumuyla onun yavrusunun doğumu arasında geçen süre) vardır. Örneğin bir bakteri her 20 dakikada bir çoğalabilirken, biz insanlar için bu süre ortalama 22 ila 33 yıl arasında değişmektedir. Kısa nesil zamanları olan türler daha hızlı evrim geçirirler. Bu da mikroplarla aramızda sürekli bir yarışa yol açar. Örneğin sıtma ve AIDS gibi hastalıklara yol açan mikroplar çabuk evrimleştikleri için geliştirdiğimiz ilaçlara karşı zamanla daha dirençli hale gelirler; biz de yeni ilaçlar geliştirmek zorunda kalırız.

Evrimsel biyoloji yöntemlerini kullanarak hastalık yapan mikropların geçmişlerini ve mutasyonlarını takip edebiliriz. Örneğin filogenetik ağaç analizleri yaparak araştırmacılar yeni koronavirüsün başlangıç noktası ve evrimini takip edebiliyorlar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Süregelen COVID-19 pandemisi sırasında izole edilen SARS-CoV-2 (yeni koronavirüs) virüslerinin evrimsel ilişkilerini gösteren bir filogenetik ağaç.
Süregelen COVID-19 pandemisi sırasında izole edilen SARS-CoV-2 (yeni koronavirüs) virüslerinin evrimsel ilişkilerini gösteren bir filogenetik ağaç.
NextStrain

Bu analizler bizleri koronavirüsün bir ülkeye nereden ve ne zaman girdiği hakkında da bilgilendirebilirler. Örneğin, Türkiye’de izole edilen 30 SARS-CoV-2 genomu üzerinde yapılan filogenetik analizi koronavirüsün Türkiye’ye farklı ülkelerden birbirinden bağımsız biçimde ve ilk COVID-19 vakasının açıklandığı tarihten daha önce girdiği sonucuna vardı.

Filogenetik analizlere dayanarak SARS-CoV-2 virüsünün Türkiye’ye girmiş olabileceği yollar
Filogenetik analizlere dayanarak SARS-CoV-2 virüsünün Türkiye’ye girmiş olabileceği yollar
Adebali ve ark. 2020, BioRxiv

Evrimsel açıdan düşünürsek bir virüs ne kadar çabuk çoğalır ve genlerini yayarsa o kadar avantajlıdır. Ancak virüsler çoğalmak ve yayılmak için konak bir canlıya ihtiyaç duydukları için bu konağı öldürmekten de kaçınmalıdırlar. Bir virüsün konağında yapmış olduğu hasara onun “virulans”i veya öldürücülüğü denir. Eğer bir virüs çok oldurucu ise, konağını çok çabuk hareketsiz hale getirebilir. Bu da başka konaklarla olan temasını azaltabilir. Yani virüsün bulaşıcılığı ile öldürücülüğü arasında hassas bir denge söz konusudur.

Virüs konağını öldürmeden önce çoğalıp başka konaklara yayılabilirse evrimsel olarak başarılı olabilir. Virüsün bulaşıcılığı ve ölümcüllüğü arasındaki bu denge konağının davranışlarına da bağlıdır. Eğer konak canlı kalabalık ve birbirlerine yakın temas halinde duruyorsa virüs daha ölümcül bir hale evrilebilir çünkü konağa çok hasar verse de başka konuklara erişimi kolay olacaktır. Örneğin, 1918 grip pandemisini Birinci Dünya Savaşı’nda siperlerde birçok askerin yan yana bulunmasının tetiklediği öne sürülmüştür.

1914 Birinci Dünya Savaşı’nda bir siper. Fotoğrafçı: H. D. Girdwood
1914 Birinci Dünya Savaşı’nda bir siper. Fotoğrafçı: H. D. Girdwood
Unsplash

Yani yeni koronavirüsün daha fazla veya az öldürücü hallere evrilmesinde konak hücrelere ne kolaylıkta erişebildiğinin payı da olabilir. Şanslıyız ki SARS-CoV-2 virüsünde bir hata kontrol (proofreading) mekanizması var. Bu da virüsün daha az mutasyona uğramasını ve buna bağlı olarak da daha yavaş evrilmesini sağlıyor. Buna karşılık böyle bir mekanizması olmayan virüsler, örneğin grip virüsü, daha hızlı evrilirler. Bu yüzden de her yıl yeni bir grip asisi üretmek durumunda kalırız.

Şimdilik söyleyebileceğimiz şudur ki yeni koronavirüs insanlarda mutlu bir şekilde yayılmaya devam ettikçe ortadan kaybolması da pek mümkün olmayacaktır.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 10
  • Muhteşem! 7
  • Bilim Budur! 3
  • Umut Verici! 2
  • Korkutucu! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 12/07/2020 16:26:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8778

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Kuantum
Meteor
Böcek Bilimi
Bağışıklık Sistemi
Kozmoloji
Beslenme Bilimi
Hamile
Evrim Ağacı Duyurusu
Balık Çeşitliliği
Adaptasyon
Müzik
Algı
Fotoğraf
Protein
Moleküler Biyoloji
Covıd-19
Bebek
Güve
Sars
Ay Görevleri
Şüphecilik
Tutarlılık
Albert Einstein
İspat Yükü
Obstetrik
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Gözlediğimiz Evren değil, Evren'in bizim sorgulama yöntemimiz sonucunda ortaya döktükleridir.”
Werner Heisenberg
Geri Bildirim Gönder