"Tuhaf Bir Adamın Rüyası"

“İnsanın, gerçeği yalnızca kendisinin bilmesi ne zor bir şey!"^[1]

Dinleyin; söyleyeceklerimi söylemeden önce, günlerin içinde, çekicin ritmik vurumlarıyla duyumlarımın bertaraf olduğu bir söylence bu. Tuhaf, çok tuhaf bir yaşam çağrısının sesini duymakla kalmayıp onu gördüğünü söyleyen bir yazarın, Fyodor’un sara nöbetlerinin arasından bize ulaştırmaya çalıştığı bir çağrı bu.

Zamanın lineer olmadığı, arkaik bir dönemde; Nietzsche’nin "üst-insanlarının" bir arada yaşadığı, doğayla bağlarını koparmadıkları, hayvanları boğazlamadıkları, aşkı şehvetle kuşatmadıkları o kadim dönemin tarihine tanıklık eden, sessiz bir haykırış bu. Fakat bu sadece bir "hatırlayış" değil; mükemmel olanın, atomik düzeyde bir müdahale ile nasıl yozlaştığının, Sirius’un kadim ışığında nasıl bir "lahite" dönüştüğünün anatomisidir.

Fyodor’un, realizmin o kirli koridorlarından çıkıp mistisizmin karanlık sokaklarına saparak, insan zihninin henüz Freud’un kavramlarıyla adlandırılmamış en derin, en karanlık bilinçdışını ve belki de Jung’un arketiplerini kağıda döktüğü bir ağıttır “tuhaf adamın rüyası”. Psikanaliz öncesi; ruhsal-analitik çözümlemeler, rüya kaynakları, kollektif bilinç-dışı, modernizm öncesi; modernizm eleştirisi, yükselen rasyonalizm döneminde; yergisi ve hiçbir metninde izdüşümlerini görmediğimiz mistizmle yoğrulmuş zamanın dışında bir manifestonun yayınlanışı.

Bu öykü, yok-oluş eşiğinde uçbeyi olarak yaşayan bir adamın değil, yeryüzüne düşmüş bir hafızanın, "gülünç" bulunan bir hakikatin peşinden gidişidir. Dinleyin!

Bilinçdışının Kutsal Ritüeli: Psikanalitik Bir Okuma

Fyodor Mihayloviç, Dostoyevski; realizmin o kurşuni gökyüzü altında insana dair ne varsa heyecanla betimledi. Binlerce sayfayı sabırla ilmek ilmek işledi. İçsel yücelme ile etik, bireysel kurtuluş ile toplumsal normların prangaları arasında parçalanmış ruhların sefalete sürüklenişini Van gog’un gökyüzünü resmettiği gibi sayfaların üzerine dokudu. Ancak Tuhaf Bir Adamın Rüyası, yazarın bildik coğrafyasının dışına taştığı, adeta bir "trans" halinin benliğinden dışarı taşmış transkriptidiydi. Metnin içine gizlediği mistisizm, aslında modern psikanalizin "bilinçdışı" diye adlandırdığı o uçsuz bucaksız, kaotik ve arketiplerle dolu rezervuarın bir dışavurumuydu.

Kendisinin intihar arzusu, sadece varoluşsal bir bunalımı değil; kişiliğin "Süper-ego"su tarafından baskılanmış, yaşam enerjisini tüketmiş bir zihnin, nihai bir "kendini imha" arayışıydı. Ancak Fyodor, karakterini intiharın eşiğine getirdiğinde, onu boşluğa değil, kadim bir hafızaya doğru fırlatmayı yeğledi. İçten içe kavradığı anlatılamayan gerçeklik ile rüyasında karşısına çıkan o "mükemmel toplum" aslında kurmaca bir dünya değil, kahramanın kendi zihninin derinliklerine, yani psikanaliz öncesi dönemde keşfedilmemiş o "kolektif bilinçdışına" yaptığı bir kazı çalışmasıydı.

Kayıp Hafıza

Metin baştan sona simgelerle ve her cümlenin yoğunlaştırılmış felsefi varyasyonlarıyla ilerler. Hiçbir kelimesi boşuna değildir, hiçbir harfi israf etmez ya da olağan anlatı yapısını kurmak için işlevsel görevlere atama yapmaz. Tüm yaşamı ve yazın hayatı, bir başka anlamıyla O’nu bu kitabı yazabilmek için hazırlamış, zihinsel hastalığı bu süreçlerde karşısına çıkan görüleri kendisi için ulaşılır kılmıştır. Bir başka uçta, çağdaşı Blavatsky kütüphanelerin şifrelenmiş sayfalarında, Tibet’in, Mısır’ın gizemli manastırlarında Isıs’in “peçesini” kaldırmaya çabalarken, Isıs, Fyodor’un önünde tüm çıplaklığıyla belirivermiştir. Ama bu durumu Fyodor tek bir an’a tek bir işleme atfetmez; doğduğu günden beri süregelen bir hazırlanış olduğunu açık yüreklilikle ifade eder. Bu durumdan kurtulmaya çabalasa bile, her zaman bu “tuhaflığı” peşini bırakmamaktadır. Kendi ifadesiyle “ne var ki gençlik çağıma geçişimden sonra, bu korkunç özelliğimin farkına daha da çok varmama karşın, bunu nedense biraz daha sakin karşılamaya başlamıştım”.^[1] Bu kabullenişten sonra artık Fyodor için realizmin katı çizgileri silikleşmiş, hiçbir şeyin gerçekte göründüğü gibi var-olamayacağı gerçeğiyle bir “umursamaz” olarak Nihilizmin kıyılarına savrulmuştur. Ancak Fyodor’u tekrar “umursar” yapacak ve kontrol edilemez bir öfkeyi ortaya çıkaracak olan gizemli olaylar silsilesi sembollerin arkasına gizlediği anlatısında açığa çıkacaktır.

Sirius’un Karanlıkta Açtığı Yara

Ve o gece, gökyüzünde yıldızların kayıtsız sessizliği altında, Fyodor’un tuhaf adamı nihai kararının soğuk eşiğinde yürürken, karanlığın içinden bir ışık belirir: Sirius.

Bu, sıradan bir yıldız değildir artık. Gecenin gövdesine çakılmış, insanın içindeki en eski hatırlayışı uyandıran mavi-beyaz bir yaradır. Fyodor onu görür; daha doğrusu, onun tarafından görülür. Çünkü bazı yıldızlar yalnızca göğe ait değildir. Bazıları insanın içine düşer. Bazıları, çoktan unutulmuş bir çağın son tanıklardır. Sirius, bu sahnede yalnızca astronomik bir cisim değil, insanın karanlıklar içinde kaybolduğu bir zamanda bile hâlâ izlenmekte olduğunu fısıldayan kadim bir göz gibi belirir.

Fyodor, o ana dek her şeyi tüketmiş gibidir. Kendini tüketmiştir, inancı tüketmiştir, merhameti tüketmiştir, insanlarla arasındaki bağı tüketmiştir. Artık onun için dünya bir nesne değildir; dünya, zihninin içinde solmakta olan bir tasarıma dönüşmüştür. Eğer kendisi yoksa dünya da yoktur. Eğer kendi bilinci kapanacaksa, acı çekenlerin çığlığı da, sokakların çamuru da, uzak evlerin ışığı da, insanların birbirine yönelttiği bütün sözler de anlamsızdır. Mühendis arkadaşının yanında otururken bir patlama anında “baylar, hiçbir şeyi umursadığınız yok!” haykırışı aslında “diğerleri” ile birlikte kendine yönelttiği bir serzeniştir. Böylece Nihilizm, onda yalnızca ahlaki bir çöküş olarak değil, solipsist bir kapanma olarak da belirir.

İşte tam bu noktada, gecenin içinde ikinci işaret görünür: Küçük kız.

Kız çocuğu, anlatının içine yalnızca bir karakter olarak girmez. O, karanlıkta beliren bir çağrıdır. Ama bu çağrı çıplak değildir; başörtüsüyle gelir. Fyodor’un özellikle altını çizdiği bu ayrıntı, sahnenin mistik dokusuna ince fakat derin bir yarık açar. Çünkü başörtüsü burada yalnızca yoksulluğun, soğuğun ya da çocuk masumiyetinin işareti değildir. O, örtülü hakikatin ilk biçimidir. Hakikat, anlatıcının karşısına doğrudan çıkmaz; kendisini bütünüyle açmaz. Önce bir çocuk suretinde, sonra bir yardım çığlığı olarak, sonra da örtülü bir yüzle belirir.

Bu yüzden kız çocuğu iki katmanlıdır.

Birinci katmanda o, acı çeken insanlıktır. Yardım ister. Titrek sesiyle, anlatıcının artık öldürdüğünü sandığı vicdanına dokunur. İkinci katmanda ise o, peçeli hakikattir. Isis’in peçesi gibi, kendisini saklayarak görünür. Göz önündedir ama henüz açılmamıştır. Anlatıcı onunla karşılaşır; fakat gerçekte karşılaştığı şey, kendisinden kaçtığı hakikatin ilk suretidir.

Ve Fyodor öfkelenir.

Bu öfke, yalnızca rahatsız edilmiş bir adamın öfkesi değildir. Bu, solipsizmin çatlama sesidir. Çünkü eğer gerçekten yalnızca kendisi varsa, eğer dünya yalnızca kendi zihninin yansımasıysa, bu küçük kızın acısı onu neden sarsar? Neden huzursuz eder? Neden onu yolundan alıkoyar? Neden intihar kararının o buz gibi kesinliğine bir leke gibi düşer?

İşte Dostoyevski’nin dehası burada başlar. Kahraman, düşünce düzeyinde solipsisttir; fakat ruhu hâlâ buna hazır değildir. Aklı ona dünyanın anlamsız olduğunu söylemektedir. Fakat bu küçük, zavallı kızın sesi, aklın kurduğu bu karanlık kalenin içinde yankılanır. Anlatıcı, kızı uzaklaştırmak için kovarken aslında onu değil, kendi içinde yeniden uyanmaya çalışan merhameti kovar. Küçük kızdan değil, onun temsil ettiği şeyden korkar. Çünkü kız, ona ölüm kararından daha güçlü bir şeyin hâlâ var olduğunu hatırlatır: başkasının acısı.

Bu karşılaşma, rüyanın gerçek başlangıcıdır.

Henüz uyku gelmemiştir. Henüz başka bir gezegene gidilmemiştir. Henüz Altın Çağ’ın masum insanlarıyla karşılaşılmamıştır. Ama rüyanın tohumu burada atılmıştır. Sirius gökten bakmış, başörtülü çocuk yerden seslenmiş, insanın içinde öldürdüğü sanılan vicdan yeniden kıpırdamıştır.

Fyodor, o gece bir yıldızla ve bir çocukla karşılaşmaz yalnızca. Gökle yer arasında sıkışmış kendi ruhuyla karşılaşır. Sirius yukarıdan çağırır. Kız aşağıdan çağırır. Biri kadim hafızayı, diğeri canlı vicdanı uyandırır. Ve bu iki çağrının arasında, solipsizmin karanlık kabuğu ilk kez çatlar.

Sıfır ile Bir Arasındaki Kapı

Agora Bilim Pazarı

Okumanın Büyüsü - Çocuklarımıza Kitap Okumak Hayatlarını Neden Sonsuza Dek Değiştirecek?

Bir çocuğun hayatını değiştirmek için ona her gün kitap okumanız yeter! Çocukların beyni, yaşamının ilk yıllarında olağanüstü bir hızla şekillenir. Bu dönemde duydukları her kelime, her ritim, her tekrar sinir ağlarını yeniden örer. Ödüllü yazar Mem Fox, Okumanın Büyüsü’nde çocuklara yüksek sesle kitap okumanın sıradan bir alışkanlık olmaktan çıkıp, bir çocuğun hayatına eşlik eden kalıcı bir armağana nasıl dönüştüğünü anlatıyor. Düzenli okumanın dikkat dağınıklığından dil gelişimine, öğrenme isteğinden empati kurma becerisine kadar pek çok alanda çocukların dünyasını nasıl dönüştürdüğünü kendi uzun yıllara dayanan deneyimi ve gerçek örneklerle aktarıyor. Okumanın Büyüsü karmaşık yöntemler, pahalı kurslar ya da özel programlara gerek kalmadan, sadece sevgiyle, istikrarla ve her gün ayrılan birkaç dakikayla çocuklarla kurulan bağın nasıl güçlendiğini, okumanın hayal gücünü ve öğrenme kapasitesini nasıl kökten değiştirdiğini yazarın tecrübesinden damıtılmış çarpıcı örneklerle ortaya koyuyor.

Devamını Göster

₺222,00 ₺0,00

Satın Al Tüm Ürünler

Kızın sesi gecenin içinde kaybolduktan sonra, Sirius yeniden yalnız kalır. Sokaklar yine sessizdir. Gökyüzü yine karanlıktır. Dünya yine anlamsız görünür. Fakat artık hiçbir şey eskisi gibi değildir.

Çünkü hakikat bir kez kapıyı çalmıştı.

Fyodor evine döndüğünde, kararını çoktan vermişti. Tabanca masanın üzerindeydi. Yaşam ile ölüm arasındaki mesafe artık yalnızca bir parmak hareketi kadar kısalmıştı. Ancak Dostoyevski'nin dehası burada yeniden kendisini gösterir. Çünkü tuhaf adamın önüne ölümü koyar ama onu ölümle ilgilendirmez. Onun ilgilendiği şey ölümün kendisi değil, ölümden hemen önceki andır. O eşik. O görünmez çizgi. Varlığın son kırıntısıyla yokluğun ilk gölgesi arasındaki o tarif edilemez boşluk.

Fyodor’un zihni bu noktada garip bir düşüncenin çevresinde dönmeye başlar. Eğer birkaç dakika sonra her şey sona erecekse, dünyanın ne anlamı vardır? Eğer bilinç tamamen sönecekse, yıldızlar neden parlamaktadır? Eğer kendisi yok olacaksa, insanlar neden yaşamaktadır? Bu soruların altında daha derin bir soru gizlidir: Eğer ben sıfıra dönüşeceksem, bir diye adlandırdığım şey gerçekten var olmuş mudur? Böylece Fyodor, farkında olmadan insan düşüncesinin en eski uçurumlarından birinin kenarına gelir. Bir tarafta “sıfır” vardır. Hiçlik. Sessizlik. Yokluk. Diğer tarafta ise “bir” vardır. Bilinç. Deneyim. Acı. Hatıra. Aşk. Dünya.

Ve insan bütün yaşamını bu iki işaret arasında geçirir. Belki de bu yüzden Dostoyevski'nin kahramanı o gece ölümü seçemez. Çünkü ölümün ne olduğunu değil, yaşamın neden var olduğunu anlamaya başlamıştır.

Rüya tam burada doğar.

Uyku, yorgun bir bedenin teslimiyeti değildir artık. Bir geçittir. Bilincin sıfıra düşmesi değil, başka bir katmana açılmasıdır. Sanki anlatıcının zihni, varlık ile yokluk arasındaki o ince yarıktan geçerek unutulmuş bir hafızaya ulaşmaktadır.

Ve sonra... Dünya değişir. Toprak değişir. Gökyüzü değişir. İnsan değişir. Fyodor artık Petersburg'un karanlık sokaklarında değildir. Sanki zamanın dışına çıkarılmıştır. Sanki tarihin başlamasından önceki bir sabaha bırakılmıştır. Burada insanlar henüz parçalanmamıştır. Henüz birbirlerinden kopmamışlardır. Henüz hakikati mülkiyet haline getirmemişlerdir. Henüz bilgiyi iktidara dönüştürmemişlerdir. Henüz aşkı arzuya, özgürlüğü tahakküme, bilgeliği kurnazlığa dönüştürmemişlerdir. İnsan ile doğa arasında sınır yoktur. Hayvanlar korkmaz. Ağaçlar susmaz. Gökyüzü yabancı değildir. Ölüm bile düşman gibi görünmez.

Dostoyevski'nin bize gösterdiği bu dünya, yalnızca bir ütopya değildir. O, insanlığın belleğinde saklı duran ilk görüntüdür. Bütün mitolojilerin kayıp cenneti, bütün dinlerin ilk bahçesi, bütün ezoterik geleneklerin Altın Çağı burada yeniden görünür olur.

Fakat bu görüntü geleceğe ait değildir. Geçmişe de ait değildir. Bu görüntü, insan ruhunun unuttuğu kendisine aittir. Ve Fyodor, ilk kez o anda anlar: İnsanlığın en büyük trajedisi hakikati hiç bilmemiş olması değildir. Onu bir zamanlar bilmiş olmasıdır.

Düşüş: İnsanlığın Unuttuğu Suç

Ve sonra...

Cennete günah girer.

Fakat Dostoyevski'nin anlattığı günah, kutsal kitapların sayfalarında karşımıza çıkan o alışıldık suç değildir. Burada yasak meyve yoktur. Yasak ağaç yoktur. Yılan yoktur. Buradaki düşüş çok daha ürkütücüdür. Çünkü dışarıdan gelmez. İçeriden doğar.

Tuhaf adam, o kusursuz dünyanın içine düşen ilk çatlak olur. Bir yabancı gibi gelir. Bir misafir gibi karşılanır. Bir kardeş gibi sevilir. Fakat farkında olmadan beraberinde başka bir şey getirir. Henüz adı konulmamış bir hastalık. İnsan ruhunun derinliklerinde uyuyan ve belki de her zaman orada bulunan bir ihtimal.

Yalan. Dostoyevski'nin seçimi tesadüf değildir. Çünkü cinayet daha sonra gelir. Kıskançlık daha sonra gelir. Mülkiyet daha sonra gelir. Savaş daha sonra gelir. Ama önce yalan gelir. İnsanlık ilk kez hakikatten uzaklaşır. Ve hakikatten uzaklaşan insan, aynı anda kendisinden de uzaklaşmaya başlar.

Böylece Altın Çağ'ın çocukları, ilk kez birbirlerinin gözlerine başka gözlerle bakarlar. Sevginin yerine sahip olma arzusu yerleşir. Bilmenin yerine hükmetme isteği geçer. Farklılık, zenginlik olmaktan çıkar ve üstünlük yarışına dönüşür. İnsan, ilk kez kendisini diğer insandan ayırır. Belki de gerçek düşüş tam burada gerçekleşir. Çünkü cenneti yok eden şey açlık değildir. Hastalık değildir. Doğa değildir. Hakikatin parçalanmasıdır. Bir olanın çokluğa bölünmesidir. Hatırlayışın unutuluşa dönüşmesidir. İnsan artık yıldızlarla konuşamaz. Ağaçların dilini anlayamaz. Hayvanların korkusunu hissedemez. Gökyüzü uzaklaşır. Toprak yabancılaşır. Ve insan, kendisini evrenin efendisi ilan ettiği gün, evrendeki yerini kaybeder.

İşte bu yüzden Dostoyevski'nin rüyası yalnızca kayıp bir cennetin hikâyesi değildir. O, insanlığın kendi kendisini nasıl sürgüne gönderdiğinin hikâyesidir. Bu noktada anlatıcı korkunç bir gerçekle yüzleşir. Çürümüş olan dünya değildir. Çürümüş olan insanın hakikatle kurduğu ilişkidir. Ve daha korkuncu; bu felaket ona aittir. Rüyadaki insanlar onu suçlamazlar. Onu yargılamazlar. Onu sürgün etmezler. Ama anlatıcı bilir. Hastalığı getiren odur. Yalanı getiren odur. Düşüşü başlatan odur.

Burada Dostoyevski, günahı tarihsel bir olay olmaktan çıkarır ve insan ruhunun içine yerleştirir. Çünkü anlatıcının taşıdığı şey yalnızca kendi suçu değildir. O, bütün insanlığın taşıdığı kadim yarayı temsil etmektedir. Bu yüzden rüyanın sonunda gördüğümüz şey bir medeniyetin çöküşü değildir. Bir hafızanın kayboluşudur. İnsan, bir zamanlar ne olduğunu unutmuştur.

Ve belki de bütün dinler, bütün mitolojiler, bütün kutsal metinler, bütün felsefeler aynı şeyi anlatmaya çalışmaktadır: Hatırla. Bir zamanlar kim olduğunu hatırla. Bir zamanlar neyi bildiğini hatırla. Bir zamanlar nasıl yaşadığını hatırla. Çünkü kurtuluş, yeni bir hakikat bulmakta değil; unutulanı yeniden görmekte gizlidir. İşte bu yüzden tuhaf adam uyandığında artık aynı insan değildir. Rüyasında yeni bir dünya keşfetmemiştir. Kendi içindeki kayıp dünyayı görmüştür. Ve insanlara anlatmaya çalıştığı şey de bir öğreti değildir. Bir hatırlayıştır. Bu yüzden ona gülerler. Bu yüzden ona inanmazlar. Bu yüzden onu “tuhaf” bulurlar. Çünkü hakikati ilk kez duyan insanlar çoğu zaman onu yeni sanırlar. Oysa hakikat yeni değildir. Çok eskidir. İnsan kadar eski. Belki de insanın kendisinden bile eski.

“Gerçeği Gördüm Ben”

“Yaşam bilinci yaşamın kendinden, mutluluk yasalarının bilinci; mutluluğun kendinden yücedir”^[1]

Parçalanmış bir zihnin değil, estetizme dokunmuş ellerin ağıtıdır Dostoyevski’nin bu muhteşem anlatısı. Gürültünün henüz kurumsal bir işkenceye dönüşmediği, çağlar boyunca yankılanan güzelliğin uzak bir fısıltısı.

Nietzsche’nin zihnine Zerdüşt görünümünde bir yıldırım gibi düşen çağrının Dostoyevski’nin rüyasına kaybolan cennet gibi çökmesi nedendir peki?

İkisi de aynı şeyi mi gördü?

Bunu bilmiyorum. Ama aynı yerden konuşuyor gibiydiler. Çünkü her ikisi de insanın şu an olduğu şeyden daha büyük bir şeye ait olduğunu söylüyordu.

Nietzsche buna Üst-İnsan dedi. Dostoyevski ise kaybedilmiş bir masumiyet, unutulmuş bir cennet, bozulmuş bir insanlık olarak anlattı.

Birisi geleceğe baktı. Diğeri geçmişe. Fakat her ikisinin de işaret ettiği yön aynıydı.

Şimdi olmayan bir yere. Şimdi olmayan bir insana. Şimdi olmayan bir bilince. Belki de bu yüzden birbirlerini hiç tanımamalarına rağmen aynı yalnızlığı taşıdılar. Aynı dışlanmışlığı, aynı tuhaflığı aynı anlaşılmazlığı.

Çünkü çağrı hiçbir zaman kendisini saf haliyle göstermez. İnsan onu olduğu gibi göremez.

Ama bu anlatısıyla birlikte Dostoyevski için önemsiz bir ayrıntıdır bu: “dahasını söyleyeyim, varsın, varsın hiçbir zaman gerçekleşmeyecek bir şey olsun bu, cennet olmayacak olsun ama ben yine de anlatmaya devam edeceğim”.^[1]