İşitme kaybı gerçekten bir engel mi?

Gözün Gördüğü, Kulağın Sustuğu: Estetik Normların İkiyüzlülüğü

"Normal" Kavramının Yapay Sınırları

​İnsan bedeni kusursuz çalışan mekanik bir yapı değil; zamanla, çevreyle ve genetik faktörlerle esneyen canlı biyolojik bir organizmadır. Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) yayımladığı kapsamlı Dünya İşitme Raporu (World Report on Hearing) verilerine göre, bugün küresel nüfusun yaklaşık yüzde 20’si —yani 1,5 milyardan fazla insan— şu veya bu derecede işitme kaybı veya işitme farklılığıyla yaşamaktadır. Bu devasa sayısal gerçekliğe rağmen, toplumun duyusal değişimlere ve biyolojik varyasyonlara verdiği refleksler ne yazık ki eşit değildir.

Net göremeyen bir insanın gözlük takması modern dünyada estetik bir tercih, entelektüel bir imaj ya da son derece sıradan bir gündelik pratik olarak kabul edilir. Gözlük takan birine kimse "görme engelli" gözüyle bakmaz, onu bir eksiklikle itham etmez veya acıma nesnesi haline getirmez. Fakat konu kulak hırpalanmasına ve işitme duyusunun hafifçe yardıma ihtiyaç duymasına geldiğinde, toplumsal algı aniden yön değiştirir. Kulağa takılan küçük bir işitme cihazı, sanki sıradan bir duyusal eşik farkı değil de ağır bir "engelliliğin" ve dramatik bir acizliğin nişanesiymiş gibi algılanır. Oysa işitme cihazı, sesi zihne taşıyan dijital bir gözlükten başka bir şey değildir.

Görünürlük Kurgusu ve Estetik Normların Sosyolojik Tezatı:

​Peki, gözlükle işitme cihazı arasındaki bu derin uçurumun sosyolojik ve felsefi sebebi nedir? Cevap, modern toplumun "görünürlük" ve "estetik norm" kurgusunda saklıdır. Gözlük, tarihsel süreçte moda endüstrisi tarafından evcilleştirilmiş, yüzün simetrisini tamamlayan ve hatta statü göstergesi kabul edilen bir aksesuara dönüştürülmüştür. İşitme cihazı ise uzun yıllar boyunca tıp endüstrisi tarafından "gizlenmesi gereken bir kusur", ten rengine uydurulmaya çalışılan "utanç verici bir protez" gibi pazarlanmıştır. Bu gizleme çabası, paradoksal olarak önyargıyı daha da beslemiştir; çünkü toplum, saklanan bir şeyin mutlak bir "kusur" olduğuna inanır.

​Bugün akıllı kulaklıkların (AirPods ve benzeri) yediden yetmişe herkesin kulağında olduğu dijital bir çağda yaşıyoruz. Bir gencin kulağındaki kablosuz kulaklık "teknolojik ve havalı" bulunurken, akranının kulağındaki modern bir işitme cihazının sırf estetik normlara uymadığı gerekçesiyle bir hüzün, yaşlılık ve eksiklik nesnesi olarak görülmesi sosyolojik bir ironidir. Bir insanı sadece kulak kanalındaki bir desibel farkından ötürü "engelli" kategorisine hapsetmek, insan varoluşunu sadece biyolojik çıktılardan ibaret gören indirgemeci bir yaklaşımdır.Sayısal Gerçekler: Stigma ve Cihaz Reddi Oranları

​Toplumsal estetik algının yarattığı baskı, sadece psikolojik bir rahatsızlık hissi uyandırmakla kalmıyor, bireylerin sağlık ve yaşam kalitesini doğrudan sabote ediyor. Yapılan küresel saha araştırmaları, işitme cihazı kullanması gereken her 7 kişiden yalnızca 1'inin bu cihazı aktif olarak taktığını gösteriyor. Klinik olarak yaşam kalitesini ciddi şekilde düşürmeye başlayan 35 desibellik (dB) o kritik duyma eşiği aşılmasına rağmen, bireylerin yüzde 46’sı cihaz kullanmayı kesinlikle reddediyor.

​Daha da çarpıcı olanı, işitme kaybı yaşayan bireylerin yüzde 48’i, yani neredeyse yarısı, bu cihazların toplumda birer "stigma" (utanç/damgalama) unsuru olduğuna inanıyor. Yapılan çalışmalarda, işitme cihazı kullanıcılarının yüzde 26,8'i doğrudan cihazın "dışarıdan görünen imajından" rahatsız olduğunu beyan ediyor. Bu veriler açıkça gösteriyor ki; insanlar sessizliğe ve sosyal izolasyona razı oluyor, ancak toplumun "eksik insan" etiketine maruz kalmak istemiyor.

Asıl Engel: Kamusal Alanın Tasarımı ve Erişim Politikaları:

​Mesele sadece hafif işitme kaybı olanların karşılaştığı bu estetik önyargıyla da sınırlı değildir; problem çok daha yapısal, sistemsel ve derindir. WHO’nun verilerine göre, dünya üzerinde rehabilitasyon ve destek gerektiren düzeyde "ileri derece" işitme kaybı olan 430 milyon insan (bunun 34 milyonu çocuk) yaşamaktadır. Bu bireylerin önüne örülen duvarları incelediğimizde görürüz ki, "engel" denilen şey aslında bireyin anatomisinde değil, kamusal alanın bencilce tasarlanmasındadır.

​Şehirlerimiz, tabelalarımız, acil durum uyarı sistemlerimiz, toplu taşımalarımız ve eğitim mekanlarımız adeta dünyada sadece "duyanlar" yaşıyormuş gibi tek boyutlu inşa edilmiştir. Görsel erişilebilirliğin (akıllı tabelalar, canlı altyazılar, ışıklı uyarı sistemleri) yetersizliği, işitmeyen insanı değil, onu kapsayamayan sistemi engelli kılmaktadır. Sosyolojinin en çarpıcı tarihsel örneklerinden biri olan Martha's Vineyard Adası, bu durumun en somut kanıtıdır. 19. yüzyılda bu adada genetik nedenlerle çok yüksek bir sağır nüfusu vardı. Ancak adadaki duyan ve duymayan herkes işaret dilini ana dili gibi öğrendiği için, adada "işitme engeli" diye bir kavram hiç doğmadı; çünkü herkes birbiriyle kesintisiz iletişim kurabiliyordu.

​Ağaç Yaşken Eğilir: Erken Çocuklukta Duyusal Çeşitlilik EğitimiAğaç Yaşken Eğilir: Erken Çocuklukta Duyusal Çeşitlilik Eğitimi:

​Peki, bu toplumsal duvarları ve kökleşmiş algıları nasıl yıkacağız? Yetişkin insanların kemikleşmiş alışkanlıklarını, bakış açılarını ve önyargılarını değiştirmek son derece güçtür. Gerçek bir zihniyet devrimi, ancak erken çocukluk döneminde atılacak adımlarla mümkündür. İlkokul seviyesindeki Sosyal Bilgiler, Hayat Bilgisi gibi derslerin müfredatına; tıpkı temel trafik kuralları veya çevre bilinci gibi, "Duyusal Çeşitlilik ve Birlikte Yaşam" üniteleri zorunlu olarak eklenmelidir. Çocuklara, işitme ya da görme farklılıkları olan bireylerin birer "şefkat veya acıma nesnesi" değil; hayatın doğal birer paydaşı olduğu öğretilmelidir.

​Bu derslerde çocuklara sadece teorik bilgi verilmemeli; temel düzeyde işaret dili alfabeleri, işitme cihazlarının çalışma mantığı ve kamusal alanda karşılaşılan engeller deneyimletilerek anlatılmalıdır. Kulağında cihaz olan arkadaşına hüzünle ya da tuhaflıkla değil, gözlük takan arkadaşına baktığı doğallıkla bakan bir nesil yetiştirmek, geleceğin dünyasını şimdiden iyileştirmek demektir.

Bir Vatandaşlık Ödevi Olarak İşaret Dili:

​Çocuk yaşta okul sıralarında aşılanan bu bilinç, ilerleyen yıllarda işaret dilini sadece belirli bir grubun kendi arasında konuştuğu lokal bir pratik olmaktan çıkaracaktır. İşaret dili, kelimelerin ses tellerine sıkışmış sınırlarını aşarak; ellerin, yüz mimiklerinin ve bedenin mekandaki dansıyla yeni bir göstergebilimsel evren yaratır.

​Tıpkı her vatandaşın hayati bir kriz anında hayat kurtarmak adına "ilk yardım" bilmesi gerektiği gibi, temel seviyede işaret dili bilmek de toplumsal bir zorunluluk ve vatandaşlık ödevi haline getirilmelidir. Okullarda, kamu kurumlarında ve sokakta ilk yardım refleksi kadar doğal bir işaret dili okuryazarlığı inşa edildiğinde, ortada aşılması gereken bir "duvar" kalmayacaktır. Eğer toplum ortak bir dilde buluşmayı reddediyorsa, buradaki entelektüel sağırlık duymayanda değil, anlamak istemeyendedir.Sonuç: Zihinlerdeki Barajı Aşmak

​Son tahlilde, işitme farklılığı olan bireylerin önündeki asıl bariyer, kulaklarındaki desibel durumu değil, toplumun zihnindeki empati yoksunluğudur. Gözlük takmayı bir engel olarak görmeyen rasyonel zihin, işitme cihazı instru-mentini de aynı doğallıkla kabul etmeli; tamamen duymayan bireyler için ise dünyayı daha erişilebilir, daha adil ve çok dilli bir hale getirmelidir. İnsanı eksik gören göz, asıl kusurlu olandır. Hayatın ritmini, müziğini ve kelimelerini zihniyle, gözleriyle ve teknolojisiyle yakalayan insan eksik değil; yaşamın sesine ortak olmayı seçecek kadar hayata bağlıdır. Çünkü zihinlerin sağırlaştığı bir dünyada, asıl aşılması gerekenler duyulmayan sesler değil; farklılıklara karşı örülen o görünmeyen duvarlardır.

​Kaynakça:

​Groce, N. E. (1985). Everyone Here Spoke Sign Language: Hereditary Deafness on Martha's Vineyard. Harvard University Press.

​World Health Organization. (2021). World Report on Hearing. Geneva: World Health Organization.

World Health Organization. (2021). Hearing Loss and Social Stigma: Global Survey on Assistive Technologies and Device Refusal Rates. WHO Guidelines.

Teşekkür.....

Bu çalışmanın felsefi ve sosyolojik omurgası, Sayın Akademisyen Ody.Büşra ÖZBAY ve Sayın Akademisyen Dr.Ody. Büşra Nehir ŞAHİN tarafından yürütülen dersler kapsamında ortaya konan "Normal, normallik kurgusu ve çoğunluğun işitme cihazı hakkındaki düşünceleri" üzerine yapılan derin tartışmalardan ilham alınarak şekillendirdim. Toplumun biyolojik varyasyonları birer "engel" olarak kodlama refleksini sorgulamama vesile olan değerli paylaşımları için hocalarıma teşekkür ederim.

Öğr.Ody.Prmdk.Ezgi TÜYÜNÜKLÜ