Aiskhylos'un Promethia'sı

Başlıklar:

- Aiskhylos Kimdir?

- Detaylarıyla Prometheus

- Trilogia'nın Özeti

- Trilogia'nın İkonografisi ve Felsefesi

- Şahsi Yorum

- Sözlük

Aiskhylos Kimdir?

Antik Yunan MÖ 525-456 yılları arasında yaşamış Atina’lı tragedya yazarıdır. Söylencelere göre bir gece uykusuna, şarap ve şenlik tanrısı, Dionysus girmiş ve ona tragedya sanatı ile uğraşmasını öğütlemiştir. Tragedya sanatına asıl şeklini veren yazardır. Doksan kadar tragedya yazmış olsa da günümüze kadar yalnızca yedi tanesi korunabilmiştir. Yazmış olduğu Prometheia’dan yalnızca Zincire Vurulmuş Prometheus eseri günümüze kadar ulaşabilmiştir. Trilogia aynı zamanda Kurtulmuş Prometheus ve Ateş Taşıyan Prometheus eserlerini içerir.

Detaylarıyla Prometheus

Prometheus, Yunan mitolojisinde Titan İapetus’un dört oğlundan biridir. Öngörü titanıdır. Titanomahia’da Zeus’un yani tanrıların kazanacağını öngörüp tanrılara savaşı kazanmaları için Uranos’un birinci ve ikinci nesil çocukları olan hekatonkhierleri ve kiklopları özgür bırakmalarını söyler. Bazı tasfirlerde bu bilgiyi ona Gaia ve Uranos’un verdiğinden bahseder. Bu sayede tanrılar savaşı kazanırlar. Ardından insanları cahil bırakan tanrılardan ateşi çalarak insanlara verir. Ateş burada bilgiyi ve medeniyeti temsil etmektedir. Bunun üzerine insanlar medeniyeti oluşturur fakat Prometheus, ihaneti yüzünden tanrılar tarafından cezaya çarptırılır. Kardeşi Titan Epimetheus’a, eğer ki tanrılar ona bir hediye sunarsa kabul etmemesi üzerine uyarıda bulunur. Fakat tanrılar Epimetheus’a Pandora’yı teklif ettiğinde ve Epimetheus, Pandora’yı görünce, Prometheus’un dediklerini unutur ve hediyeyi kabul eder. Aynı zamanda Prometheus, ateşi çalmadan önce tanrıları küçük düşürecek şeyler yaptığını anlatan mitler de bulunmaktadır. Prometheus bir dağın tepesine bağlanıp cezasını çekmeye mahkum bırakılır. Hephaistos tarafından yapılan bir kartal sürekli Prometheus’un iyileşen karaciğerini deşip yemektedir. Ardından Zeus’a çok önemli bir bilgi vereceğini söyleyerek, Herakles tarafından serbest bırakılır.

Trilogia'nın Özeti

Trilogia; Prometheus, ateşi çalıp insanlara verdikten sonra başlar. Zeus’un emri üzerine ceza olarak bir dağın tepesine Hephaistos, Kratos ve Bia eşliğinde çıkartılıp bir kayaya bağlanır. Ardından Okenaidler Prometheus’un derdine ortak olmaya gelirler, ayrıca bu tragedyadaki koroyu okenaidler oluşturmaktadır. Ardından okenaidlerin babası Titan Okeanus gelerek Prometheus’la dertleşir. Okeanus, Zeus’la konuşup Prometheus’u özgür bıraktırtacağını söyler, ancak Prometheus bunun işe yaramayacağını söyler. Ondan sonra yolu Prometheus’a düşen İo’yla karşılaşırız. Prometheus, İo’ya Zeus’un tiranlığının kendi oğlu tarafından son bulacağından bahseder ama detay vermez. İo diretince Prometheus, İo’nun neslinden birinin Prometheus’u kurtaracağını söyler ve İo’yu bekleyen geleceği anlatır. Bunu duyan Zeus, Prometheus’a Hermes’i yollayarak tahtına tehdit olan çocuğu sorar. Prometheus’sa cevaplamayı reddeder ve Zeus’un gazabına uğrar. Birinci eser, Zincire Vurulmuş Prometheus burada son bulur. Trilogia’nın geri kalanı günümüze kadar ulaşamadığı için devamından detaylı bilgi sahibi değiliz, fakat diğer ozanların başka eserleri, tragedyaları ve şiirleri sayesinde trilogia’nın geri kalan temasını biliyoruz. Prometheus, ardından Zeus’a eğer kendisini serbest bırakırsa onu hangi evliliğinden doğacak çocuğun onu tahtından atacağını söyler. Bunun üzerine Herakles, Prometheus’u serbest bırakır. Zeus’un yanına giden Prometheus, Zeus’a Okenaid Tethys ile yapacağı evlilikten doğacak olan çocuğun Zeus’u tahtından indireceğini söyler. Bunun üzerine Zeus, Tethys’le olan evlenme fikrinden vazgeçerek Tethys’i Kral Peleus ile evlendirir. Bu evlilikten Akhilleus doğar.

Trilogia'nın İkonografisi ve Felsefesi

Prometheus, tarihte ki ilk devrimci ve devrimci tanrı olarak karşımıza çıkar. Bu tragedyada Zeus bir tirandır ve Prometheus bir tirana karşı isyan etmektedir. Ateş ise bilgiyi ve medeniyeti sembolize etmektedir. Bazı tasfirlerde Prometheus, ateşi yanan bir dalda taşıyarak insanlara ulaştırır. Elinde ateşle koşması da bugün ki olimpiyat oyunları kültürünün başlangıcıdır. Eserde Prometheus, özgürlüğü karşılığında Zeus’un tahtını korumasını sağlamış gibi görünse de aslında eserin arkasındaki fikire göre Prometheus’un insanlara ateşi yani bilgiyi vermesiyle Zeus’un tiranlığı çökmeye ve Prometheus’un devrimi işlemeye başlamıştır. İnsanlar bilgiyi ve medeniyeti ilerletdikçe tanrılara olan mecburiyeti ve inancı azalacak, bu sayede de Zeus’un tiranlığı bitmiş olacaktı. Diğer mitolojilerin aksine Yunan mitolojisinde görkemli bir kıyamet bulunmaz sanılır, fakat burada gördüğümüz üzere Yunan mitolojisindeki kıyamet, dünyanın yok oluşu üzerine değil, tanrıların reddedilişi ve yok oluşu üzerinedir. Günümüze baktığımızda da artık Antik Yunan tanrılarının takipçilerinin kalmaması ve insanların gelişmiş medeniyet sayesinde tanrılara muhtaç kalmaması, Prometheus’un haklı ve muzaffer olduğunu göstermektedir. Mitlerin geneline baktığımızda aklını kullanan kişiler, tanrılar tarafından sevilmez ve cezalandırılır. Akıl, Prometheus’un da bazı mitlerde ifade ettiği gibi, güç ve zafere açılan kapı demektir. Bu eserde de yine bilgiden dolayı ceza çeken bir kişi görüyoruz. Farklı dinleri ve kültürleri incelediğimizde Zeus-Prometheus kavgasını İskandinav mitolojisinde Thor-Loki kavgası olarak, ve eserin sonunda gördüğümüz anlaşmalarını da Thor ve Loki’nin anlaşmaları olarak görüyoruz. Hint mitolojisinde ise, Prometheus, ateş tanrısı Agni olarak karşımıza çıkmaktadır. Yunan mitolojisine baktığımız zaman Zeus’un ve tanrıların İapetusoğullarına oldukça acımasız cezalar verdiğini görüyoruz; Atlas gökkubbeyi taşımakla, Menoitios; Erebos’da sonsuza kadar düşmekle, Prometheus esaretle ve Epimetheus’sa kadın belasıyla ceza çekmektedir. Prometheus’un tutsak edildiği dağın ise Kafkas Dağı olduğu düşünülmektedir. Mit ve tragedya aynı zamanda bazı tasfirlerce, sorumluluk alanları gereği, -bilgelik ve savaş tanrıçası- Athena ve -demircilik ve ateş tanrısı- Hephaistos’la da ilişkilendirilmektedir.

Şahsi Yorum

Prometheia, Yunan mitolojisinin en önemli destanlarından ve mitlerinden biri olduğu kanaatındayım. Mihenk taşı bir konumda bulunması ve bir çok mitden öge barındırması da cabası. Yaygın görüş olarak Trilogia’nın sıralamasının Zincire Vurulmuş Prometheus, Kurtulmuş Prometheus ve Ateş Taşıyan Prometheus olduğu varsayılır. Fakat bazı akademisyenlerce, ve bence de, bu sıralama böyle değil; Ateş Taşıyan Prometheus, Zincire Vurulmuş Prometheus ve Kurtulmuş Prometheus şeklindedir. Bunun sebebi bir tragedya yazarının olaylara baştan başlamayı, olaylara ortasından başlamaya tercih edeceğini düşünmem ve Prometheus serbest kaldıktan sonra iki kitaplık bir içeriğin kalmadığını düşünmemdir. Aynı zamanda son eserin adının Ateş Taşıyan Prometheus olmasıda, kitabın adı ve içeriği arasında uyuşmazlık yaratmaktadır. Ayrıca bağımsız olarak bilgelik tanrıçası olan Athena’nın da bilgiyi yani ateşi insanlara vermek istediğini, fakat Zeus’un öz kızı olarak Zeus’u karşısına almak istemediğini ve Prometheus’un ateşi insanlara vereceğini tahmin etmiş olabileceğini düşünüyorum. Böyle düşünüyorum ve bunun bazı sebepleri var. İlk olarak bazı tasfirlere göre insanı Tanrıça Athena yaratmıştır. Ayrıca Tanrıça Athena genelde insanlara ve kahramanlara, özellikle haksızlığa uğramış olanlara ya da şanı hak edenlere, çok yardımsever ve yol gösterici davranmıştır. Zor acılar çektiğini düşündüğü insanlara sonradan güzel anılar biriktirmesine mani bile olmuştur. Ayrıca Athena’nın, genelde yardım etmek istediği insanlara, Zeus izin vermese dahi, bir yolunu bulup yardım etmişliği vardır. Böyle düşünen ve görece insanlarla temas halinde bulunan bir tanrıçanın, bilgiyi paylaşmak ve yaymak istemeside, hele ki bu tanrıça bilgelik tanrıçasıysa, oldukça olasıdır.

Sözlük:

- Agni: Hint mitolojisinde Ateş Tanrısıdır. Yunan mitolojisinde Prometheus’un karşılığı olarak görülebilir.

- Aiskhylos: Antik Yunan'da bir tragedya yazarı ve tiyatro sanatçısıdır. Prometheus trilogia'sının yazarıdır.

- Athena: Yunan mitolojisinde bilgelik ve savaş tanrıçasıdır. Zeus'un kızıdır ve Zeus'un kafasından, düşünce metoforuyla, doğmuştur. Bakire tanrıça veya gri gözlü tanrıça olarak da bilinir.

-Bia: Yunan mitolojisinde şiddet tanrıçası ya da şiddet'in somutlaşmış halidir. Prometheus zincire vurulurken Bia'da oradadır.

- Dionysus: Yunan mitolojisinde şarap ve şenlik tanrısıdır. Zeus’un oğludur.

- Epimetheus: Yunan mitolojisinde ****Prometheus'un kardeşi ve Pandora'nın eşidir. Pişmanlık titanı ya da tanrısıdır. Prometheus'un uyarılarına rağmen Pandora'yla evlenmiştir.

- Gaia: Yunan mitolojisinde yeryüzü ya da yeryüzünün tanrısallaşmış halidir. Bazı tasfirlerde Uranos'la beraber Prometheus'a Titanomahia'nın kazanma yolunu söylerler.

- Hekatonkhierler: Yunan mitolojisinde Uranos'un birinci nesil çocuklarıdır. Uranos, hekatonkhierler doğdukları gibi onları yer altına sokmuştur. Prometheus, Titanomahia'yı kazanmak için hekatonkhierleri serbest bırakır.

- Hephaistos: Yunan mitolojisinde demircilik ve ateş tanrısıdır. Zeus'un oğludur.

- Herakles: Yunan mitolojisinde Zeus'un oğlu ve yarı tanrıdır. Prometheus'u, Zeus'un emriyle özgür bırakmıştır.

- Hermes: Yunan mitolojisinde çoban ve çayır tanrısıdır. Aynı zamanda tanrıların elçisidir. Prometheus'a öngörüsünü söylemesini yoksa Zeus'un gazabına katlanacağını iletir.

- İapetus: Yunan mitolojisinde Prometheus'ın babasıdır. Ölümsüzlük titanı, ölümsüzlüğün somutlaşmış hali ya da ölümsüzlükle bağdaştırılır.

- İkonografi: Dini bir konunun sanata aktırılması üzerine sanat eserinin yorumlanmasına dair yapılan bilimdir.

- İo: Yunan mitolojisinde Perseus'un ve Herakles'in atasıdır. Zeus tarafından taciz edilir ve Hera’nın kıskançlığı yüzünden başına bela alır. Prometheus, İo'ya gelecek neslinin önemli olduğunu söyler.

- Kikloplar: Yunan mitolojisinde Uranos'un ikinci nesil çocuklarıdır. Uranos, kikloplar doğdukları gibi onları yer altına sokmuştur. Prometheus, Titanomahia'yı kazanmak için kiklopları serbest bırakır.

- Kratos: Yunan mitolojisinde dayanıklılık tanrısı ya da dayanıklılığın somutlaşmış halidir. Prometheus zincire vurulurken Bia'da oradadır.

- Loki: İskandinav mitolojisinde kurnazlık tanrısıdır. Kıyamete sebep olmuştur.

- Mitler/Mitoloji: Bir dinde veya kültürde evreni, yaratılışı, insanı yorumlayan veya açıklayan söylenceler ya da söylenceler bütünüdür.

- Pandora: Yunan mitolojisinde Epimetheus'a ceza olarak verilen kadındır.

- Peleus: Yunan mitolojisinde Phthia Kralı ve Akhilleus’un babasıdır.

- Prometheus: Yunan mitolojisinde öngörü titanıdır. Zeus'un titanomahia'yı kazanmasını sağlar. Ateşi, bilgiyi tanrılardan çalıp insanlara vermiş, bunun sonucunda tutsak edilmiştir.

- Okeanus: Yunan mitolojisinde okyanus titanıdır. Prometheus'u teselli etmek için Prometheus'un yanı uğrar.

- Okenaid: Yunan mitolojisinde su perileridirler. Bir nimfa türüdürler. Okeanus'un kızlarıdırlar. Prometheus'un acısına arkadaş olurlar ve tragedya'da koroyu oluştururlar.

- Tethys: Yunan mitolojisinde bir okeaniddir ve Akhilleus’un annesidir.

- Thor: İskandinav mitolojisinde yıldırım tanrısı ve kuvvet olarak en güçlü tanrıdır.

- Titan: Yunan mitolojisinde Uranos'un üçüncü neslidir. Tanrıların atalarıdırlar. Bazı tasfirlerde ikinci nesil tanrılar olarak geçerler.

- Titanomahia: Yunan mitolojisinde Zeus'un kardeşlerini serbest bıraktıktan sonra ataları titanlara karşı kainatın hakimiyeti için açtığı ve kazandığı savaştır.

- Tragedya: Trajedi olarak çevrilir. Antik Yunan'da bulunan tiyatro eseri türüdür. İlk tür olduğu için tiyatro ile içiçe bir sözcüktür.

- Trilogia: Üçleme olarak çevrilir. Antik Yunan'da sanat eserlerinde üçlü serilere verilen isimdir.

- Uranos: Yunan mitolojisinde gökyüzü ya da gökyüzünün tanrısallaşmış halidir. Bazı tasfirlerde Gaia'yla beraber Prometheus'a Titanomahia'nın kazanma yolunu söylerler.

- Zeus: Yunan mitolojisinde tanrıların kralı, yıldırım ve gökyüzü tanrısıdır. Tüm kainatın hakimi Zeus'dur.