İnsanların dil öncesi dönemde nasıl düşündüğü, nörobilim, antropoloji ve bilişsel psikolojinin en büyüleyici konularından biridir. Dil, düşüncelerimizi paketleyip başkalarına aktarmamızı sağlayan bir araç olsa da, zihnimiz sadece kelimelerle çalışmaz.

​Kelimeler olmadan önceki düşünce biçimlerini şu başlıklarla anlamlandırabiliriz:

​1. Duyusal ve Görsel Hafıza (Zihinsel İmgeler)

​Dilin yokluğunda düşünce, bugünkünden çok daha fazla görsel, işitsel ve dokunsal verilere dayanıyordu. Bir avcı, "Yarın nehir kenarına gideceğim" demek yerine, zihninde nehir kıyısını, suyun sesini ve avının görüntüsünü canlandırıyordu. Bu, günümüzde bir satranç oyuncusunun hamleleri kelimelerle değil, pozisyonel imgelerle düşünmesine benzer.

​2. Soyutlama Yerine Sembolizm

​Dilin yokluğu, soyut kavramların (örneğin "adalet" veya "gelecek hafta") kavranmasını zorlaştırsa da imkansız kılmazdı. Erken insanlar, nesneler arasında neden-sonuç ilişkileri kurabiliyorlardı:

​İşaret okuma: Gökyüzündeki bulutları görmek "yağmur" kavramını; bir hayvan izi görmek ise "tehlike" veya "yemek" kavramını tetikliyordu.

​Araç yapımı: Karmaşık bir taş balta yapmak için planlama yapmak gerekir. Bu, kelimelerle değil, adım adım zihinsel bir simülasyonla (önce vur, sonra yont, sonra bağla) gerçekleşiyordu.

​3. Duygusal ve İçgüdüsel Farkındalık

​Düşünce her zaman "sessiz bir iç konuşma" (iç ses) değildir. Dil öncesi insanlar, dünyayı duygusal tepkiler ve sezgiler üzerinden değerlendiriyordu. Korku, arzu veya merak gibi temel duygular, karmaşık bir cümle yapısına ihtiyaç duymadan bir "eylem planı" oluşturabilir.

​4. Modern Örnekler: İç Ses Olmadan Düşünmek

​Bugün bile bazı insanlar "Aphantasia" (zihinde görüntü canlandıramama) veya iç sesi olmama durumuna sahiptir. Bu kişiler, kavramları kelimelere dökmeden de mantıksal çıkarımlar yapabilirler. Ayrıca:

​Bebekler: Henüz konuşamayan bebekler, nesnelerin kalıcılığını (bir topun koltuğun altına kaçtığında yok olmadığını) anlar ve problem çözerler.

​Hayvanlar: Primatlar ve kargalar gibi zeki hayvanlar, karmaşık problemleri kelimeler olmadan, deneme-yanılma ve gözlem yoluyla çözebilirler.

​Özetle

​Dil keşfedilmeden önce düşünce, bir "iç diyalog" değil, bir "deneyim akışı" şeklindeydi. Dünya; imgeler, sesler, kokular ve bu verilerin yarattığı hayatta kalma stratejileri üzerinden işleniyordu. Dil, halihazırda var olan bu yoğun düşünce trafiğine sadece bir "etiketleme" ve "organizasyon" sistemi getirdi.

Kuantum fiziğinin temel denklemlerinden birisi olan Schrodinger denklemi üzerinden açıklayabiliriz. Kolaylık olması açısından en basit durumu alalım, denklemin daha genel formları için de aşağıdaki akıl yürütme geçerlidir.

Bu denklemin tek parçacık için zamandan bağımsız formu bir boyutta şu şekildedir:

Burada m parçacığın kütlesi, E toplam enerjisi, V etkisi altında olduğu potansiyel, x bir boyutlu uzaydaki koordinat, h Planck sabitidir. Denklem ikinci mertebeden diferansiyel denklemdir ve çözümü olan ψ, dalga fonksiyonu olarak bilinir. Dalga fonksiyonu parçacığın durumu hakkındaki bilgiyi içerir ve bu fonksiyon elde edildiğinde, çeşitli bazı hesaplarla, parçacık üzerinde yapılan bir ölçüm sonucunun hangi olasılıkla kaç çıkacağının bilgisi elde edilir. Parçacığın kuantum mekaniksel betimlemesinde bu dalga fonksiyonu merkezi roldedir ve bazen -aynı zamanda bir vektör uzayı elemanı olduğundan- "durum vektörü" gibi farklı isimlerle de adlandırılır.

Schrodinger denklemi lineerdir. Yani denklemin çözümü ve de denklemin çözümü ise, a ve b sayılar olmak üzere de denklemin çözümüdür. Bunu temel seviyede analiz bilgisine sahip olanlar kolayca gösterebilir. İşin matematiği böyle, gelelim bunun yorumuna: denklemin çözümü ise, parçacığın olası bir durumuna karşılık gelir. Aynı şey için de geçerlidir. Bu da denklemin çözümü olduğuna göre, bu fonksiyon da parçacığın olası bir başka durumuna karşılık gelir. Denklemin lineer olması nin de denklemin çözümü olması ile sonuçlanır. Yani bu da parçacığın olası bir durumunu anlatmaktadır. İşte ye 1 ve 2 durumlarını anlatan dalga fonksiyonlarının lineer birleşimi ya da süperpozisyonu denir. İncelenen sistem ne ise o sistemin en genel durumunu süperpozisyon ile anlatırız. Bu süperpozisyon, sonlu ya da sonsuz sayıda dalga fonklsiyonunun lineer birleşimi (sayılarla çarpılıp toplanması) olarak ifade edilebilir. Schrodinger denkleminin lineer olma özelliği, denklemin en genel çözümünün süperpozisyon ile ifade edilmesi ile sonuçlanır. Bu da, sistemin tüm olası durumlarının aynı anda üst üste olması şeklinde yorumlanır.