Alaska Yerli Toplulukları 170 Milyar Dolarlık Olası Bir Altın Madeni Projesiyle Nasıl Başa Çıkıyor?

Kuzey Amerika'nın kuzeybatı ucunda yer alan Alaska; yaban hayatı, köklü kültürel miras ve yeraltı zenginlikleriyle dolu uçsuz bucaksız bir coğrafyaya uzanıyor. Bu zengin kaynaklar arasında, güneybatı Alaska'daki Kuskokwim Nehri havzasında bulunan Donlin Altın Madeni yer alıyor.

Dünyanın henüz işletilmeyen en büyük altın madenlerinden biri olan bu bölge, devasa bir potansiyele sahiptir. Günümüz fiyatlarıyla 170 milyar dolardan fazla değere sahip olan ve yaklaşık 1.213 ton altın barındırdığı tahmin edilen bu rezervin, bölgenin geleceği için kritik bir öneme sahip olduğunu anlıyoruz.

Journal of Anthropological Research dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, bölgedeki kaynak geliştirme faaliyetleri ile kültürel hayatta kalma mücadelesi etrafında şekillenen karmaşık tartışmaları inceliyor. Çalışma, Alaska yerli topluluklarının madenin geliştirilmesi sürecinde genellikle birbiriyle çelişen çoklu rollere sahip olduğunu bizlere gösteriyor.

Alaska'nın Yeraltı Zenginlikleri ve Donlin Madeni

Kyushu Üniversitesi Uluslararası Öğrenci Merkezi'nde görev yapan ve çalışmanın başyazarı olan Doç. Dr. Hiroko Ikuta, bugünkü durumu anlamak için 1971 yılına dönmemiz gerektiğini belirtiyor.

O yıl ABD Kongresi, arazi ve kaynak haklarının 11'ini Alaska yerli halklarına devreden Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası'nı (ANCSA) kabul etmişti. Ancak yasa, yerli halkların kâr amacı güden şirketler olarak örgütlenmesini şart koşarak bireyleri birer hissedara dönüştürdü.

Altın fiyatlarının hızla artması ve çoğu iznin onaylanmasıyla birlikte Donlin projesi artık nihai bir karara her zamankinden daha yakın duruyor. Maden faaliyete geçerse yerli şirketler milyarlarca dolar gelir elde edecek ve yerel halk iş imkânlarına öncelikli erişim hakkı kazanacak.

Yerli Halkların Şirketleşmesi ve Çift Yönlü Çıkarlar

Tüm bu nakit ekonomisinin yanı sıra, bölgede kültürel varoluşa ve hayatta kalmaya dayalı paralel bir sistemin de işlemeye devam ettiğini gözlemliyoruz.

Alaska'da yirmi yıl yaşamış olan Ikuta'nın gözlemlerine göre, bu bölgede avcılık ve balıkçılık gibi geçimlik faaliyetler sıradan birer hobi olmaktan çok daha derin anlamlar taşıyor. Batı Alaska'da bu uygulamalar günlük yaşamın ayrılmaz bir parçası olarak karşımıza çıkıyor ve kişi başı yıllık hasat 172 kilogramı aşıyor. Bu miktar, Japonya'daki ortalama yıllık et ve deniz ürünü tüketiminin yaklaşık üç katına denk geliyor. Ekip lideri, bu durumu şu sözlerle ifade ediyor:

Onlar için somon, sığın ve diğer yabani yiyecekler; Doğu Asya'nın genelinde pirinç ne kadar önemliyse o kadar önemlidir.

Geleneksel Yaşam ve Çevresel Riskler

Donlin projesiyle ilgili en büyük endişelerden biri, bu geleneksel geçim sistemine yapacağı olası etkiler üzerinde yoğunlaşıyor. Karayolu erişiminin sınırlı olması nedeniyle ulaşımın Kuskokwim Nehri boyunca mavnalarla sağlanması planlanıyor. Bu durumun somonların yumurtlama alanlarını rahatsız etme potansiyeli bulunuyor.

Kullanılan çıkarma yöntemi de risklere yeni bir boyut ekliyor. Altını kayadan ayırmak için kullanılan siyanür liçi, büyük atık barajlarında depolanan zehirli atıklar bırakıyor. Dünyanın farklı yerlerindeki madenlerde bu tür barajların yıkıldığı biliniyor ve bazı bölge sakinleri çevresel risklerin hafife alındığından korkuyor. Nitekim bazı yerel topluluklar, projenin daha detaylı incelenmesini talep ederek şimdiden davalar açmış durumda.

Tüm bu zorluklara rağmen, toplulukların görüşlerini basitçe, "destek" veya, "muhalefet" şeklinde ikiye ayırmamız oldukça zordur. Çünkü riskleri algılama ve deneyimleme biçimleri gruptan gruba değişiklik gösteriyor. Örneğin, kışlık yiyecek deposu olarak büyük ölçüde somona güvenen nehrin alt kısımlarındaki Yupik toplulukları, çoğunlukla su kirliliği konusunda endişeleniyor. Nehrin üst kısımlarındaki Kuzey Dene toplulukları ise daha çok karaya dayalı ekolojik etkilere odaklanıyor.

Öte yandan, Anchorage gibi büyük şehirlerde yaşayan hissedarların, geleneksel geçim uygulamalarına çok az bağımlı oldukları için şirket temettülerinden elde edecekleri faydaları ön planda tutabildiklerini görüyoruz.

Çatışan Kimlikler ve Geleceğe Yönelik Adımlar

Bu bölünmeler, bazen tek bir kişinin iç dünyasında bile yaşanabiliyor. Aynı bireyin hem bir şirket hissedarı hem geleneksel bir avcı hem de gelecek nesiller için endişelenen bir ebeveyn olabildiğini belirten araştırmacılar, bu durumu şöyle açıklıyor:

Bu kimlikler birbirini yok etmez. Aksine, zaman zaman çatışırlar ve birlikte var olmaya devam ederler.

Ikuta, maden atıklarının geleneksel avcılık ve balıkçılık faaliyetlerini nasıl etkilediği konusundaki araştırmalarını aktif olarak sürdürüyor. Çalışmanın temel amacı, topluluklara gelecekteki karar verme süreçlerinde kullanabilecekleri daha nesnel veriler sunabilmektir.

İklim değişikliği gibi çevresel baskılar ve kaynak geliştirme projeleri geleneksel topraklardaki etkisini artırdıkça dünya genelindeki yerli toplulukların ekonomik fırsatlar, egemenlik hakları ve sorumluluklar arasındaki gerilimi daha iyi yönetmek zorunda kalacaklarını öngörüyoruz.

Alaska'da yerli toplulukların kalkınma, kültürel varoluş ve çevre koruma dengesini başarıyla kurduğu bazı örneklere de rastlıyoruz. Bu dengenin nasıl sağlanacağına dair temel belirsizliklere işaret eden araştırmacılar, sürdürülebilirliğin doğası hakkında şu değerlendirmede bulunuyor:

Yerli halklar için sürdürülebilir kalkınmanın nasıl görünmesi gerektiğine dair kesin bir cevabım yok. Ancak uygulanacak herhangi bir yaklaşımın; yerli toplulukların çeşitliliğini, onların refah anlayışlarını ve dışarıdan dayatılan çerçevelerin sonuçları nasıl şekillendirdiğini mutlaka dikkate alması gerekiyor.