Ağaçlar Toprak Kaymasını Önleyebilir mi?

Yakın zamanda Maunganui Dağı'nda ölümcül heyelanlar meydana geldi. O günden beri kamp alanının üzerindeki yamaçların çökmesine neyin sebep olmuş olabileceği ile ilgili çeşitli tartışmalar yaşandı. Bu tartışmalar biri de heyelan üzerindeki Mauao'daki son ağaç kesiminin olası rolü.

Böylesi trajedilerin ardından insanların net ve tek bir açıklama araması son derece doğal. Ancak heyelanların nedenleri çok çeşitlidir. Genellikle jeoloji ve uzun vadeli yamaç evrimi, hava durumu, iklime ve arazi kullanımı başta olmak üzere pek çok etken heyelanlar üzerinde etkili.

Çökmeye Yatkın Bir Arazi

Tauranga bölgesinin zemini, istikrarsızlığıyla bilinen volkanik malzemelerden meydana gelir. Zamanla volkanik kayaçlar, halloysit olarak bilinen sorunlu bir mineral de dahil olmak üzere kil bakımından zengin topraklara dönüşür.

Yoğun yağışlar görüldüğünde su, buradaki kil tabakalarına sızarak toprak parçacıkları arasındaki gözenek basıncını artırır. Bu durumda toprağın kaymaya karşı direncinde azalma meydana gelir. Nihayetinde yamaçların çökme ihtimali artış gösterir.

Benzer süreçler başka yerlerde de ölümcül heyelanlara yol açmıştır. Birkaç gün önce, Endonezya’nın Batı Java bölgesinde yağışla tetiklenen heyelanlarda onlarca kişi hayatını kaybetti. Oradaki zemin de volkanik malzemelerden oluşuyordu.

Bu riskin farkında olan Tauranga Şehir Konseyi, 2023’te meydana gelen aşırı hava olaylarının ardından heyelan duyarlılık haritaları hazırlanması için çalışma başlattı. Çalışmalar sonucunda elde edilen veriler, halkın heyelana yatkın bölgeleri ve geçmişte yaşanmış “eski heyelan kalıntıları” görmesini sağlamaktadır.

Bu haritalar özellikle geçmişte çökmüş alanların, yoğun yağış veya arazi kullanımındaki değişimlerden sonra hâlâ kırılgan olabileceğini gösteriyor.

Haritalardaki Kritik Eksiklikler

Tauranga bölgesinin büyük bir kısmı elde edilen haritalarla kapsamlı biçimde incelenmiş olmakla birlikte haritalardaki bir boşluk dikkatleri çekiyor. Bu boşluk, Mauao ve kamp alanının bulunduğu Adam’s Avenue’nun batısındaki bölgedir. Mauao heyelan açısından riskli olmasına rağmen, kamuya açık web portallarında bu bölgeye ait tehlike katmanları yer almıyor.

1943’e kadar uzanmakta olan tarihi hava fotoğrafları, Mauao’nun yamaçlarında onlarca heyelan izi bulunduğunu ortaya koyuyor. En büyük olaylardan bazıları, 2011 yılının Ocak ayında, Cyclone Wilma sırasında yaşandı. O dönemde 24 saat içinde 108 mm yağış düşmüştü.

Auckland Üniversitesi tarafından yapılan ayrıntılı bir çalışma, bu tek fırtına sırasında en az 80 heyelan meydana geldiğini ortaya koydu. Bazı moloz akmaları yamaç boyunca 120 metreye kadar ilerlemişti. Bu çökmelerin bir kısmı daha sonraki şiddetli yağışlarla yeniden kısmi bir şekilde hareketlenmiştir.

Ağaçlar, Yamaçlar ve İstikrar

Mauao’da yakın geçmişe ait heyelanlar bulunduğu gibi çok daha eski dönemlere ait "paleo-heyelanlar" da yer alıyor. Kamp alanının üzerindeki yamaçlarda iki büyük eski kayma izi var. 22 Ocak’ta meydana gelen heyelanın da bu genel bölgeden başladığı düşünülüyor. Bu nedenle internetteki tartışmaların önemli bir kısmı burada gerçekleşen ağaç kesimine odaklanmış durumda.

Bazı haberler 2022–2023 dönemindeki bitki örtüsü temizliğine işaret etse de tarihi görüntüler bu spesifik alandaki kesimin muhtemelen daha erken, 2018–2019 civarında gerçekleştiğini gösteriyor. Daha geniş ölçekte ise kamp alanının üzerindeki bitki örtüsü, 20. yüzyıl ortalarından bu yana kademeli biçimde azalmış durumda.

Mauao'daki bitki örtüsü ve heyelan arasındaki ilişkinin karmaşık olduğunu görüyoruz. Wilma Kasırgası sırasında hem yoğun bitki örtüsüne sahip yamaçlarda hem de çimenle kaplı alanlarda büyük heyelanlar meydana geldi.

Ağaçlar çoğunlukla iki ana yolla yamaç stabilitesini artırma eğilimindedir. Ağaçların yaprakları yağmur suyunu tutarak suyun sızmasını yavaşlatır. Öte yandan kökleri toprak mukavemetini güçlendirir. Bu nedenle özellikle radiata çamı olmak üzere orman hasadıyla ilişkili yaygın heyelanlar, Yeni Zelanda'nın bazı bölgelerinde uzun zamandır ciddi bir sorun olmuştur.

Fakat ağaçlar belirli koşullar altında yamaç çökmesine de katkıda bulunabilir. Büyük yapraklı ağaçlar, aşırı rüzgârlar sırasında yelken gibi davranarak doymuş topraklara güçlü kuvvetler iletebilir.

2023 Auckland Anniversary fırtınasından sonra yapılan bir dizi araştırma, Maungakiekie/One Tree Hill yamaçlarında bazı heyelanların muhtemelen rüzgâr yükünden kaynaklandığını ortaya koydu. Ağaçlar ileri geri sallanarak köklerinden söküldü ve toprağı aşağı doğru sürükledi.

Ayrıca, ağaçlar dik yamaçların tepelerine yakın büyüdüğünde, ağırlıkları destabilize edici kuvvetleri artırabilir. Bazı kil topraklarında, bu etki kök takviyesinin dengeleyici faydasını aşabilir. Ağaç kökleri ayrıca alttaki kayadaki çatlaklara doğru büyüyerek uzun vadeli aşınmayı da teşvik edebilir. Yani bitki örtüsü, birçok nedenden sadece bir tanesi.

Heyelanlar Neden Tek Bir Nedenle Açıklanamaz?

Yeni Zelanda’nın engebeli arazilerindeki heyelanlar genellikle, bazıları insan faaliyetlerinden kaynaklanan birden fazla hazırlayıcı etkenin birleşimiyle ortaya çıkıyor. Bunlar arasında bina platformları oluşturmak için yamaçların yeniden şekillendirilmesi, yollar veya yapılar için yamaçların eteklerinin kesilmesi, yamaçlara binaların yüklenmesi, yağmur sularının hassas arazilere yönlendirilmesi ve suyu yamaçlarda hapseden kötü tasarlanmış istinat duvarlarının inşa edilmesi yer alır.

Maunganui Dağı'nda meydana gelen heyelanın kaynak bölgesinde bazı ağaçların kaldırıldığı doğru olmakla birlikte bunun yamacı ne ölçüde dengesizleştirdiği henüz net bir şekilde belli değil. Çünkü yamaç zaten geçmişte defalarca çökmüş. Ayrıca volkanik kil zemin üzerine oturuyor ve yoğun yağışa maruz kalmış. Bu koşulların birlikte heyelanı tetiklediği bilinmektedir. Mauao’daki son çöküşleri tam olarak hangi mekanizmanın başlattığını hâlâ bilmiyoruz.