Kozmosun Filogenetiği: Lee Smolin’in Kozmolojik Doğal Seçilim Hipotezi
Lee Smolin’in Evrenin Yaşamı (The Life of the Cosmos) yapıtı ele alındığında, modern fizikteki en büyük metodolojik açmazlardan biri olan İnce Ayar Problemi’ne (Fine-Tuning Problem) sunulan radikal ontolojik çözüm göze çarpmaktadır. Standart Model ve Genel Görelilik çerçevesinde tanımlanan temel fiziksel sabitlerin (ince yapı sabiti α, kütle çekim sabiti G, parçacık kütle oranları vb.), karmaşık maddelerin, nükleosentezin ve astrofiziksel yapıların oluşumuna izin verecek dar bir parametre aralığında bulunması geleneksel fizikte rastlantı ya da teleolojik argümanlarla açıklanmaya çalışılır. Smolin ise bu parametrik hassasiyeti, biyolojinin Darwinyen mekanizmasını kozmolojiye uyarlayarak Kozmolojik Doğal Seçilim (Cosmological Natural Selection - CNS) hipoteziyle açıklar.
Klasik Genel Görelilik kuramına göre, masif yıldızların kütle çekimsel çöküşü sonucunda oluşan kara delik merkezlerinde uzay-zaman eğriliği sonsuza gider ve singülarite çöküşü meydana gelir. Smolin, Döngüsel Kuantum Kütle Çekimi (Loop Quantum Gravity) paradigmalarından beslenerek, Planck ölçeğinde kuantum etkilerinin devreye girdiğini ve bu çöküşün sonsuz bir yoğunluk yerine bir kuantum kütle çekimsel sıçramaya (quantum bounce) dönüştüğünü öne sürer. Bu süreçte kara deliğin olay ufkunun ardında, atasal uzay-zaman dokusundan topolojik olarak ayrışan ve genişleyen yeni bir türev uzay-zaman (bebek evren) meydana gelir.
Bu kozmolojik doğum sürecinde parametre uzayında kuşaklararası aktarım ve stokastik pertürbasyon mekanizmaları belirleyici rol oynar. Sıçrama esnasında oluşan türev uzay-zaman, ebeveyn evrenin temel fiziksel sabitler kümesini ve boyutsuz parametrelerini büyük ölçüde korur (parametrik miras). Ancak kuantum düzeyindeki dalgalanmalar nedeniyle, iletilen sabitlerde (örneğin ince yapı sabitinde veya kuark kütlelerinde) çok küçük oranlarda rastgele sapmalar (stokastik pertürbasyon) yaşanır; bu durum parametre uzayında sürekli bir varyasyon yaratır. Kozmolojik ölçekteki "uyum başarısı" ise bir evrenin üretebildiği toplam kara delik katsayısıdır. Sabitleri masif yıldız oluşumuna, efektif soğuma mekanizmalarına ve kütle çekimsel çökmeye elverişli olan evrenler, popülasyonda yüksek oranda kara delik ve dolayısıyla yüksek oranda türev evren üreterek kozmik toplulukta istatistiksel baskınlık (popülasyon dominansı) kazanır. Kara delik üretemeyen parametrik konfigürasyonlar ise "kısır" kalarak elenir.
Metnin felsefi boyutunda dikkat çeken bir diğer kritik aşama, Antropik İlke’nin reddi ve yaşamın epifenomenal niteliği üzerine kurulan analizdir. Kozmologların sıklıkla başvurduğu Antropik İlke, evrenin mevcut yapısını gözlemcinin varlığına bağlayan teleolojik veya gözlemci seçilim sapmasına (observer selection bias) dayalı bir yaklaşımdır. Smolin bu anlayışı bilimsel açıdan kısıtlı bulur. CNS hipotezine göre evren, organik yaşamın ortaya çıkması için değil, kara delik üretim kapasitesini maksimuma çıkarmak üzere evrimleşmiştir. Ancak kararlı bir astrofiziksel evrim (uzun ömürlü yıldızlar, karbon/oksijen nükleosentezi, moleküler soğuma bulutları) hem kara delik oluşumunun hem de kimyasal/organik yaşamın ön koşuludur. Dolayısıyla yaşam, kara delik üretim verimliliğini optimize eden kozmolojik süreçlerin zorunlu bir ikincil yan ürünüdür (epifenomen).
İncelememde son olarak vurgulanması gereken nokta, modelin ampirik sınanabilirliği ve yanlışlanabilirlik (falsifiability) kapasitesidir. Smolin’in kuramını diğer spekülatif çoklu evren modellerinden ayıran en kritik özellik, Karl Popper'ın yanlışlanabilirlik kriterine uygun olmasıdır. CNS hipotezinin temel öngörüsü, mevcut evrenimizdeki fiziksel sabitlerin kara delik üretimini maksimuma çıkaran lokal bir optimizasyon noktasında durduğudur. Bu öngörü deneysel ve teorik olarak sınanabilir: Eğer teorik simülasyonlarda veya hesaplamalarda, örneğin ince yapı sabiti α ya da proton-nötron kütle farkı üzerinde yapılan bir değişiklik sonucunda evrendeki toplam kara delik sayısının arttığı tespit edilirse, Smolin’in Kozmolojik Doğal Seçilim hipotezi yanlışlanmış olur.
Sonuç olarak Lee Smolin, Evrenin Yaşamı ile fiziği Newtoncu ve Platonik "zamandan bağımsız, mutlak ve ebedi yasa" kalıplarından çıkarıp; dinamik, tarihsel ve süreç odaklı bir ontolojiye taşır. Fiziksel sabitler artık uzay-zamanın başında rastgele belirlenmiş dogmatik sayılar değil, kozmolojik kuşaklar boyunca parametre uzayında süzülerek optimizasyona uğramış adaptif yapılardır. Eser, teorik fizik ile evrimsel biyoloji arasında kurduğu epistemolojik köprüyle kozmoloji literatüründeki dönüm noktalarından biri olmayı sürdürmektedir.

Shakespeare’in adını biliriz. Kaleme aldığı trajedileri; Romeo ve Juliet’in imkânsız aşkını, Kral Lear’ın kızlarından gördüğü vefasızlığı, Macbeth’in hırstan gözünün dönüşünü…

Ancak kaleminin ardındakilerden pek haberimiz yoktur. Eser olan Hamlet’i tanırız ama -Shakespeare’in hayatını araştıranlar hariç- Hamlet ya da Hamnet diye bir oğlu olduğunu bilmeyiz.
Kimi kaynaklara göre Anne, kimilerine göre de Agnes olan karısı da sadece bir isimden ibarettir bildiğimiz tarihte. Edebiyat ise tarihin boşluklarını dolduruyor.

Bu kitapta yazar, bize Agnes’ın hikâyesini kurgulayarak anlatıyor.

Agnes, doğayla iç içe büyüyen, şifacı bir kadın. Bitkilerin dilini biliyor. Birini baş ve işaret parmağı arasındaki eti tuttuğu zaman onun düşüncelerini algılayabiliyor. Zamanın ona neler getireceğini sezgilerinde duyuyor. Kitap, gerçekçilik ve fantazya arasındaki tampon bölgede, büyülü gerçekçiliğin topraklarında geziniyor.

Stanford kasabasında eldivencinin oğlu olan Latince öğretmeniyle karşılaşmasını, birbirlerine âşık oluşlarını, evlenmelerini geçmiş ve şimdiki zaman arasındaki yumuşak geçişlerle okuyoruz. Bu arada William Shakespeare’in adı kitapta bir kez bile geçmiyor. Onun adı “Agnes’ın kocası”. Nasıl tarih, William’ı ön plana çıkarmışsa kitap da tam tersini yapıp Agnes’ı öne çıkarıyor.

Agnes iki çocuğu olacağını söylüyor hep. Öyle seziyor. Fakat ikinci hamileliğinde ikiz çocuk dünyaya getiriyor: kordon dolanarak doğan zayıf bebek Judith, güçlü ve kuvvetli bir bebek olan Hamnet.

Büyüdüklerinde de bebekliklerindeki gibi olur ikizler. Judith sıkça hastalanan, narin bir kız çocuğudur. Hamnet ise genç bir erkek olma yolunda ilerlemektedir. Agnes, ölümün Judith’i alıp götürmesinden korkar hep. Onu korumak ister.

Bu sırada yalnızdır Agnes. Çünkü kocası, ailesinden uzağa, Londra’ya gitmiş, görkemli tiyatro kariyerine başlamıştır.

Kitaba iki yerde hayran oldum. Birisi, veba taşıyan pirelerin maymundan miçoya, oradan bir gemiye, Venedik’ten gelen cam hediyelikleri saran kumaşa geçişi, vebanın Stanford’a kadar taşınmasıydı.

Diğeri de ikinci kısımdaki cenaze sahnesi. Buradan itibaren yirmi otuz sayfa boyunca sessizce gözyaşı akıttım. Çocuğunu kaybeden bir annenin acısını öyle bir anlatıyor ki yazar. “Yaşatıyor” demek isterdim, ama umarım hiçbir anne böyle bir acı yaşamaz, birazını okurla paylaştırıyor diyeyim.

Kitabı bir parça kalbim kırık bitirdim.

Merhabalar, başarı nedir? Bize hayatımız boyunca telkin edilen; çok zengin, saygın biri olmak mı? İşte prof. doktor Behçet Yalın Özkara başarının bize anlatıldığı gibi toz pembe olmadığını bu kitapta çok güzel ele alıyor. Kendisini akademiklink kanalından tanıdığım için kitap çıkar çıkmaz satın aldım ama geçen yıldan beri bir türlü okuyamamıştım, açıkçası pek heyecanlı da değildim çünkü daha önce kanalda anlattığı zenginler için hayat koşulları ile fakirler için hayat koşullarının aynı olmadığı veya Türkiye'de torpil gibi konuları yine anlattığını düşünüyordum. Ben bunları zaten kanaldan izlediğim için tekrar aynı olayları okumak istemiyordum. Kitabın ilk sayfalarını da okuduğum zaman dedim, 'tamam, YouTube videolarından hiçbir farkı yok' fakat birkaç sayfa sonra özellikle 60 saniyenizi bana ayırın bir deney yapacağım deyip sonradan okuyucuyu kandırdığı bölümde kitap beni içine çekmeye başladı. Üstelik ara ara Behçet hocanın kendi hayatından, yaşadığı haksızlıklardan anılar da anlatması benim için çok güzeldi. Eğer hâlâ fakir bir ailede doğmanıza rağmen sadece çalışarak ya da kendinize inanarak (aşırı inanarak tabii:) bir gün çok zengin olabileceğinize inanıyorsanız bu kitabı okuyun derim! Hele ki gençseniz; bizim için daha da önemli hocanın anlattıkları.

Temelde felsefe dersleri alacak öğrencilere yönelik, fakat felsefeyle ilgilenen diğer insanlara da fayda sağlayabilecek bir rehber kitap.

Dört bölümden oluşuyor: aktif okuma, aktif dinleme, aktif tartışma ve aktif yazma.

Yazara göre “aktif okuma”, okurken sanki o filozof karşınızdaymış gibi onun fikirleri üzerinde düşünme, neyi temellendirdiğini anlama, hatta antitez üreterek okuduğunuz yazının tezlerini sınamak. Diğer disiplinlerde okuduğunuz bilgiyi anlamak yeterlidir. Fakat Warburton’a göre, felsefe yapmadan felsefe öğrenilemez. Yani okuduğunuzu anlamak yetmez, onu analiz de etmelisiniz ve biri sizi ikna etmeye çalışıyormuşçasına onun hakkında düşünceler ortaya çıkarmalısınız.

“Aktif dinleme” ise felsefe derslerini pasif bir şekilde dinlememeyi ifade ediyor. Hocanın ortaya koyduğu argümanın ana hatlarını ve akıl yürütme adımlarını takip etmek gerekiyor. Çünkü felsefe derslerinde amaç çoğu zaman öğrenciye mümkün olduğunca çok bilgi aktarmak değil, onu düşünmeye teşvik etmek. Bu yüzden iyi bir dersin sonunda yalnızca konuyu öğrenmiş değil, konu hakkında daha fazla düşünmeye ve okumaya motive olmuş olmak gerekiyor.

Üçüncü bölüm de “aktif tartışma”. Tartışmanın asıl amacı, neye ve neden inandığımızı daha iyi anlamak, yeni düşünceler araştırmak ve düşüncelerimizi açık ve kesin bir şekilde ifade edebilmek. Bir görüşe karşı çıkıldığında, aslında o görüşü ne kadar iyi anladığımızı da fark ediyoruz. Çünkü bir düşünceyi zihnimizde doğru anladığımızı düşünsek bile, onu eleştirilere karşı savunmak zorunda kaldığımızda eksik ya da hatalı anladığımız noktalar ortaya çıkabiliyor.

Dördüncü ve son bölüm ise “aktif yazma”. Warburton’a göre yazmak, yalnızca öğrendiklerimizi göstermek için yaptığımız bir şey değil. Düşünme eyleminin bir parçası da… Çoğu zaman bir konu hakkında yazmaya başlayana kadar o konuyu gerçekten anlamıyoruz. Bir deneme yazmaya çalıştığımızda düşüncelerimizin eksiklerini, argümanlarımızın zayıf noktalarını ve karşı-argümanlara karşı ne kadar savunmasız olduğumuzu görebiliyoruz. Bu nedenle aktif yazmak hem düşünceleri ifade etme hem de onları geliştirme aracı.

Kitabın genel olarak vermek istediği mesajın felsefenin bir bilgi biriktirme işi değil, bir düşünme faaliyeti olduğu söylenebilir. Aktif okurken filozofun argümanlarını sorguluyoruz, aktif dinlerken söylenenleri ve argümanın adımlarını takip ediyoruz, aktif tartışırken kendi düşüncelerimizi savunup başkalarının itirazlarıyla sınamış oluyoruz, aktif yazarken de bütün bunları daha sistemli bir biçimde ortaya koyuyoruz. Bu dört alışkanlık felsefi becerilerin temelini oluşturuyor.

Kitap sadece “felsefe nasıl çalışılır?” sorusuna değil, dolaylı olarak “nasıl daha iyi düşünülür?” sorusuna da cevap vermiş oluyor. Kısa oluşuyla ve yalın diliyle hızlıca okunup bitirilen pratik bir kitap.

Masalsı bir kurgunun ardında, ölmekte bir uygarlığın tahlili...

İnceleme sonunda spoiler olduğunu söylemem gerekiyor ama okusanız da hevesiniz kaçmaz bence, çünkü bu kitabın olayı, kurgusunun ilginçliği değil. Peki nedir?

Bir uzay gemisi Mars'a çarpar ve gemidekilerden yalnızca bir Çinli adam, gezegendekilerin ona sonradan vereceği adla "Bay Dünya" hayatta kalır. Bay Dünya, Kedi İnsanları denen, suratları kediye benzeyen Marslı bir tür tarafından götürülür.

Kedi İnsanları son derece dejenere olmuş bir toplumdur. Hırsızlık, yalan söylemek ve birbirlerine kazık atmak sıradandır. Tembel ve zevk düşkünleridir. Ciddi işleri yabancılara bırakırlar. Kedi İnsanları yabancılardan korkar, onların sözlerini dinler ve yalnızca yabancılara güvenirken içlerinde büyük bir kopukluğa sahiptir.

Kedilerin imparatoru ülkenin zenginliklerini, antik eserlerini ve arsalarını yabancılara satarken onlar yalnızca günü kurtarır. Herkes devlet memuru olmaya çalışır ve bunu başarınca da yan gelir yatarlar.

Ayrıca Kedi insanları aşırı derecede cinsiyetçidir ve üst düzey bürokratlar, güçlerini birden fazla cariye alarak ispatlar. Bir bölümde Bay Dünya, ölen bir büyükelçinin karısı ve sekiz cariyesiyle tanışır. Büyükelçinin karısı sürekli büyülü yaprak yemediği ile övünmekte ve cariyelere "uğursuz" diye hakaret etmektedir.

Kitapta dikkatimi en çok çeken eğitimin bozulması oldu. Hatta her şeyi başlatanın eğitimdeki bozukluk olduğunu söylemek mümkün. Şöyle ki kedi insanlarının yavruları okula başladığı ilk gün üniversite mezunu olurlar. Gerçek bir eğitim görmezler, kitap bile okumazlar. Öğretmenlere ve müdürlere şiddet uygulayabilirler. Öğretmenlik ülkedeki en değersiz meslektir.

Kitap, alegorik bir anlatıma sahip. Mesela kitapta büyülü yaprak adında bir yaprak cinsi var, Kedi İnsanlarının temel besini. Bu yaprak yiyenleri keyiflendiriyor, tembel olmalarının nedeni de bu, iş yapmalarını engelliyor fakat onsuz da yaşayamıyorlar. Büyülü yaprağa bağımlı olmuşlar.

Büyülü yaprağın afyonu temsil ettiğini düşündüm. Zira 19. yüzyılda İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, Hindistan'da ürettiği afyonu yasa dışı yollarla Çin'e sokmaya başladı ve kısa sürede milyonlarca Çinli afyon bağımlısı olmasına neden oldu. Çin imparatoru afyonları imha ettirince de İngilizler Çin'e savaş açtı. Bu olaya Afyon Savaşları denir.

Kedi İnsanları'nı anlatırken aslında Çin'in mevcut durumunu eleştiren Lao She, bunu belli etmemek için arada "Aydınlık Çin, yüce Çin asla böyle değildi" gibi tabirler kullanıyor. Başta "Yazar memleketini kayırmış," demiştim ama okudukça meseleyi daha anladım.

Kitap ilerledikçe didaktik bir yapıya kavuşuyor. Kedi İnsanlarının siyasetteki ve eğitimdeki yozlaşmışlığının analizini Küçük Akrep adındaki genç karakterin ağzından sayfa sayfa okuyoruz. Burada "Aman, yazar kendi ülkesini eleştiriyor," deyip geçmemek gerekiyor. Çünkü bazı satırlarda, ne yazık ki Türkiye'nin bugünkü durumundan da izler buldum.

"En başarılı olanlara en az ödül verilirdi. Kedi İnsanların mantığı böyleydi." diye bir alıntı var mesela. Bizim de dilimize pelesenk olmuş ve hayatta izlerini gördüğümüz bir replik değil midir, "Türkiye'de hiçbir başarı cezasız kalmaz."

Her okur zaten bu soruları kendi içinde soracaktır.

Kitap ilerledikçe daha didaktik bir anlatıma kavuşuyor. Yazar, Mars'a giden bir adamın maceralarını araç olarak kullanarak "Nasıl bir toplum olunmamalı?" ya da "Bir uygarlık nasıl yok olur?" kılavuzu yazmış.

Nitekim kitabın sonu da "kısa boylular" diye tarif edilen -Japonları temsil ettiğini düşünüyorum- başka bir türün Kedi İnsanları'na acımasızca saldırması ve sivil, yaşlı, çocuk dinlemeden öldürmesiyle gelir.