Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Stiglitz'in Valizi: Ekonomi ve Psikoloji, Soma Faciası Hakkında Bize Ne Öğretebilir?

Stiglitz'in Valizi: Ekonomi ve Psikoloji, Soma Faciası Hakkında Bize Ne Öğretebilir?
5 dakika
454
Tüm Reklamları Kapat

Bugün karşımıza çıkan fayda ve maliyetler, gelecekte karşımıza çıkacak fayda ve maliyetlere göre daha belirgindir. Dolayısıyla bugün, daha belirgin olduğu için, küçük maliyetlere katlanmayarak bunları öteleyen “rasyonel” aktörler, gelecekte daha büyük maliyetlerle karşılaşabilirler (Akerlof, 2002).

Günlük hayatımızdan pek çok örnekle bu çıkarımın doğruluğunu veya yanlışlığını sınamak mümkün. Daha iyi anlaşılması açısından birkaç küçük örnekle Akerlof’un ne demek istediğini açıklamaya çalışalım.

“Ya, sonra yaparım!”, “Şimdi kim uğraşacak, bir ara bakarım!” gibi cümleleri her kurduğumuzda, bir şekilde içinde bulunduğumuz anda karşılaştığımız maliyeti ötelemiş oluyoruz. Şimdiki zaman içerisinde karşımıza çıkan maliyet bazen bulaşıkların yıkanması olurken, bazen Joseph Stiglitz’e ait olan ve Akerlof tarafından gönderilmeyi bekleyen valiz olabiliyor.1 Ne var ki çoğu durumda ne bulaşıklar o anda yıkanıyor ne de Akerlof, Joseph Stiglitz’in valizini zamanında gönderdi. Son dakikaya kadar ertelenen bu anlık maliyetler bir bütün olarak değerlendirildiğinde çok ciddi sonuçlara yol açabiliyor. Akerlof, Stiglitz’in valizini kendi elleriyle Hidistan’dan Amerika’ya götürmek zorunda kalırken, aradan geçen 1 yıllık sürede Stiglitz’in, valizi kullanarak elde edebileceği fayda da her geçen gün azaldı. Diğer taraftan yıkanmayan bulaşıklardan yeni organizmalar türedi, günlerce çıkarılmayan çöpler çöp kutusuna yapıştı ve ev arkadaşım çöp kutusunu bir bütün halinde çöp konteynırına atmak zorunda kaldı.

Tüm Reklamları Kapat

Peki, rasyonel aktörlerin öteleme davranışlarını devletler ve firmalar düzeyinde ele alırsak ne olur? Acaba devletler ve firmalar, tıpkı bireylerde olduğu gibi, an itibarıyla fazlaca belirgin olduğu için katlanmak istemedikleri küçük maliyetleri öteleyerek daha büyük ve yıkıcı sonuçlara yol açıyorlar mı?

Bu soruya, “Hayır!” şeklinde cevap vermemiz, Türkiye’de yaşayan insanlar olarak sanıyorum olanaksız gözüküyor. Gerek devlet düzeyinde, gerekse de firmalar düzeyinde “öteleme” davranışının yol açtığı çok ciddi maliyetlerle sürekli yüzleşiyoruz.

Grafikte görüldüğü üzere, ölümlü iş kazaları doğrusal bir şekilde yükselmektedir. Bu kazaların %50’si kolaylıkla önlenebilir kazalar olmakla birlikte, %98’lik kısmı işveren ve personel ihmallerinden kaynaklanıyor. Şimdi öteleme ve iş kazaları arasında nasıl bir ilişki var, biraz daha yakından bakalım.

Özellikle yakın dönem hafızamıza kazınan Soma faciası ve sonrasında yaşananlar bu ilişkiye örnek teşkil edebilecek türden. Fazlasıyla tartışmalı olan mahkeme salonu tutarını bir kenara bıraksak bile, facia sonrası devreye sokulan toplumsal kaynaklar, özel jetleri ile olay yerine giden devlet büyükleri ve kaza haberinin yayılmasıyla birlikte bütün bir ülkede yaşanan kargaşa ve psikolojik travma... Toplumun, madenci ailelerinin ve bizatihi madencilerin kendilerinin ve hatta kazanın sorumlularından biri olan şirketin yüzleştiği maddi ve manevi tüm maliyetleri bir arada düşündüğümüzde, sanıyoruz ki iş güvenliği açısından gerekli tedbirlerin alınması için gerekli tutardan çok daha büyük ve katlanması zor bir maliyetle yüzleştik.

Tüm Reklamları Kapat

Ötelemenin maliyeti bazen bir çöp kutusu ve geç gelen bir valizden çok daha fazla olabiliyor. Rasyonel bireyler, firmalar ve hatta devlet olarak kısa dönem faydayı, kısa dönem maliyete tercih ederek uzun dönemde yüklü maliyetlerle karşı karşıya kalıyoruz. Kolaylıkla önlenebilecek, sonrasında ödenecek tazminatların yanında devede kulak kalacak giderler bunlar. Bir maske, metal korumaları olan bir eldiven, ayakkabı, kazalar yaşanmadan önce devreye girecek uyarıcı sistemler, acil durumlar için geliştirilmiş yaşam odaları vb. pek çok hayati ihtiyacın bir şekilde ötelenmesiyle grafikte yer alan ölümler meydana geliyor.

Burada öteleme davranışının ortaya çıkmasında elbette ev arkadaşımın çöpü çıkarmamasına neden olan faktörlerin ötesinde nedenler var. Fakat biraz basitleştirerek ve karikatürize ederek, ötelemeye yol açan ortak faktörlerin izini sürelim.

Son derece esnek olan ev içi kurallarımız dolayısıyla, hatta bazı durumlarda hiç var olmayan kurallar, ev arkadaşım çöpü dışarı çıkarmayı dilediği kadar öteleme şansına sahipti, ta ki ev kokudan içeride durulmaz hale gelene kadar. Ev meclisimiz, ne yazık ki, verimli bir aygıt olmadığını ve bazen kendi menfaatleri doğrultusunda evin genel durumunu olumsuz etkileyecek ötelemeler, tembellikler ve hatta bilinçli tepkisizlikler sergileyebileceğini gösterdi. Tepki vermesi durumunda meclis üyelerinin iş başı yapacağı fazlasıyla aşikardı galiba. Buradan yola çıkarak şu soruyu soralım: Fazlasıyla esnek kurallara sahip ve hatta bazen kuralların olmadığı evimizde böyle bir durumun yaşanmasıyla ülkemizin madenlerinde, fabrikalarında ve daha birçok alanında yaşanan öteleme ve sonrasında gelen yüklü maliyetler arasındaki bağlantı nedir?

29 Nisan 2014 tarihinde TBMM’ye sunulan Soma madenlerinin ve genel olarak maden kazalarının araştırılmasına yönelik önerge TBMM tarafından reddedilmiştir. Facianın yaşandığı tarih ise 13 Mayıs 2014, önergeden sadece 14 gün sonra. Ev meclisine benzer bir şekilde, ülke meclisi bir çeşit tepkisizlik göstermiştir. Ev içi kuralların esnekliğinin yol açtığı sonuçlara yukarıda değinmiştik. Piyasalardaki kuralsızlık ve esneklik arayışlarının bizleri nasıl maliyetlerle yüz yüze bıraktığını ise yaşadık, yaşıyoruz, yaşayacağız.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Soma gibi pek çok madende ve pek çok fabrikada esneklik arayışlarının bir ürünü olarak taşeron sistemi ve diğer standart dışı istihdam türleri karşımıza çıkmaktadır. Standart dışı istihdam türleri “öteleme” etkisinin ortaya çıkmasını sağlayacak zemini hazırlamaktadır.3 Bu tip istihdam türleriyle güvencesizlik ve güvensizlik unsurları ön plana çıkmakta ve bazı yaklaşımlara göre bu tip istihdam, kurumsal yapının getirdiği koruyucu önlemlerin dışında kalma olanağı sağlayan bir araç görevi üstlenmektedir (Ongan, 2004).

Dolayısıyla bütünsel bir politika tercihinin, şirketlere ve hatta devletin kendisine tanıdığı öteleme olanağı ve araçları bizleri bu ve benzeri maliyetlerle yüz yüze bırakmaktadır. Maalesef çoğu yazar, düşünür ve toplumun önemli bir kesimi tarafından tekil bir örnek olarak tartışılagelen Soma faciası böyle bir bütünün parçasıdır. Bu sorunu ve bir parçası olduğu politikayı görmezden gelerek ve “öteleyerek” yeni ve daha büyük maliyetlere de yol açmış olacağız.

Notlar

  1. George A. Akerlof, Procrastination and Obedience makalesinde Stiglitz’in valizi örneğini kullanmaktadır. Hikaye matematiksel model dışarıda bırakılarak aktarılmıştır.
  2. Veriler ILO (International Labour Organization) ve İş Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi verilerinden sağlanmıştır.
  3. Burada standart dışı istihdamın, “öteleme” davranışına yol açan yegane unsur olduğu gibi bir çıkarımda bulunulmamaktadır. Öteleme, güvencesizlik standart istihdam içinde de bulunabilir.
Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
15
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Muhteşem! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • T24. Türkiye Ölümlü Iş Kazalarında Dünyada Üçüncü, Avrupa’da Birinci Sırada!. (6 Nisan 2016). Alındığı Tarih: 20 Temmuz 2020. Alındığı Yer: T24 | Arşiv Bağlantısı
  • N. T. Ongan. (2004). Esneklik Yaklaşımının İstihdam Hacmi Açısından Değerlendirilmesi. Çalışma ve Toplum, sf: 123-142. | Arşiv Bağlantısı
  • G. A. Akerlof. (1991). Procrastination And Obedience. The American Economic Review, sf: 1-19. | Arşiv Bağlantısı
  • R. H. Frank. (2011). The Darwin Economy: Liberty, Competition, And The Common Good. ISBN: 978-0691153193. Yayınevi: Princeton University Press.
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/05/2024 09:36:09 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5203

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Ses
Hindistan
Temel
Sıcak
Yangın
Vejetaryen
Kalori
Oyun Teorisi
Maskeler
Isı
Mavi
Eşeyli Üreme
Jüpiter
Klinik Mikrobiyoloji
Hayvan Davranışları
Uzay Aracı
Anatomi
Antibiyotik
Diyet
Koku
Kitap
Sıcaklık
Charles Darwin
Ay Görevleri
Toplumsal Cinsiyet
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
T. Ö. Yurdadön, et al. Stiglitz'in Valizi: Ekonomi ve Psikoloji, Soma Faciası Hakkında Bize Ne Öğretebilir?. (14 Ağustos 2017). Alındığı Tarih: 24 Mayıs 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/5203
Yurdadön, T. Ö., Bakırcı, Ç. M. (2017, August 14). Stiglitz'in Valizi: Ekonomi ve Psikoloji, Soma Faciası Hakkında Bize Ne Öğretebilir?. Evrim Ağacı. Retrieved May 24, 2024. from https://evrimagaci.org/s/5203
T. Ö. Yurdadön, et al. “Stiglitz'in Valizi: Ekonomi ve Psikoloji, Soma Faciası Hakkında Bize Ne Öğretebilir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 14 Aug. 2017, https://evrimagaci.org/s/5203.
Yurdadön, Tayfun Özgür. Bakırcı, Çağrı Mert. “Stiglitz'in Valizi: Ekonomi ve Psikoloji, Soma Faciası Hakkında Bize Ne Öğretebilir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, August 14, 2017. https://evrimagaci.org/s/5203.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close