Renkleri neden böyle alğılıyoruz?

Bu tür çağrışımların nereden geldiğini merak etmek çok yerinde; çünkü yanıt biyolojide, algıda ve tarihte aynı anda yatıyor. Evet, kırmızı "dur/tehlike", yeşil "devam/güvenli" eşleşmesi hem doğal eğilimlerden hem görsel sistemimizin çalışma biçiminden hem de son iki yüzyılda kurumsallaşan sinyal dillerinden doğuyor.

Nasıl oluyor derseniz, üç katmanda açıklama var:

• Nörobiyolojik düzeydeyse kırmızıya yönelik güçlü duygusal çağrışımlar var. Kan, yaralanma, ateş gibi yüksek uyarımlı durumlar kırmızıyla görünüyor; bu da tehdit ve kaçınma devrelerini kolayca tetikliyor. Yeşilse bitki örtüsü, tazelik, güvenli çevre gibi olumlu nesne ve durumlarla daha sık eşleşiyor. Renk tercihlerini, insanların renkle birlikte hatırladığı nesnelerin ortalama duygusal değeri yönlendiriyor; yani kırmızı sıklıkla olumsuz, yeşilse çoğu bağlamda olumlu duyguları çağırıyor (ecological valence theory). Bu, "renkler doğuştan şu anlama gelir" iddiası değil; çevreyle öğrenilen ve pekişen bir eğilim.
• Algısal ve mühendislik düzeyinde de pratik bir uyum var. İnsan görmesinin parlaklık hassasiyeti yeşilin olduğu dalga boylarının yakınında tepe yapıyor; bu yüzden yeşil ışık düşük güçle bile son derece okunaklı görünüyor. Kırmızı ise daha uzun dalga boylu olduğu için kısa dalga boylarına göre atmosferde daha az saçılıyor; uzaktan "ayrı" ve dikkat çekici bir işaret olarak beliriyor. Dolayısıyla biri "net okunurluk", diğeri "uzaktan seçilebilirlik" rolünü üstlenince ikili güçlü bir sinyal çifti haline geliyor.
• Kurumsal ve tarihsel düzeydeyse demiryolları ve denizcilikte başlayan renk kodları 20. yüzyılda trafik sistemlerine yerleşiyor. 1924'te ABD'deki ulusal konferanslar kırmızıyı STOP, yeşili "ileri/serbest" olarak standartlaştırıyor; üç renkli sinyal dili yaygınlaşıyor. Hatta mor gibi alternatifler kısa süre denense de sistemde tutunmuyor. Bu standartlar küresel trafik kültürüne yayıldıkça öğrenilmiş çağrışım her nesilde daha da pekişiyor.

Peki "neden mor, mavi ya da pembe değil?" Olabilirdi. Renk–anlam eşlemesi bir kod. Ancak yukarıdaki üç güç aynı yönde hizalanınca kırmızı–yeşil ikilisi diğer seçenekleri kenara itiyor. Kaldı ki bağlama göre haritalar değişebiliyor; bazı kültürlerde kırmızı uğurlu sayılıyor, bazı finans piyasalarında kırmızı artışı, yeşil düşüşü gösteriyor. Trafik gibi kritik alanlardaysa öğrenilmiş kod, konum ve şekil bilgisiyle (üstte kırmızı, altta yeşil; sekizgen STOP tabelası gibi) yedekleniyor. Sonuç olarak da "yeşil = iyi/güvenli, kırmızı = tehlike/dur" ifadesi, biyoloji, algı ve standartların kesişiminden doğan güçlü bir iletişim düzeni.