Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Sorulara Dön
1

Hiçliğin enerjisi var mı?

281 görüntülenme
  • Soruyu Takip Et
  • Raporla
Tüm Reklamları Kapat
1 Cevap
Soruyu Soranın Seçtiği Cevap
Enes Demir
Enes Demir
47K UP
Araştırmacı

Boş uzay gerçekten boş mu? Uzaydaki bütün parçacıkları, enerjiyi ve radyasyonu çıkarırsanız ne olur? Boş uzayın enerjisi olan sıfır noktası enerjisi nedir? Şimdiye dek hep madde, enerji ve parçacıkları anlattık. Bu yazıda ise hiçliğin fiziğini, vakum enerjisini göreceğiz; çünkü uzay boşluğunun doğası fizikteki en heyecan verici şeylerden biridir. 4 temel fizik kuvvetinin menzilini, sanal parçacıkların varlığını, karanlık enerjiyi ve evrenin neden genişlediğini hep sıfır noktası enerjisi açıklar.

Boş uzayda ne kadar enerji var?

Tüm Reklamları Kapat

Hiçliği nasıl araştırırsınız? Boş bir kavanoz bile bir şeyler içerir: En azından hava molekülleri barındırır ve ortamdan gelen kızılötesi ışık (ısı) kavanozun içinden geçer. Aynı zamanda şehirden, akıllı telefon ve diğer cihazlardan gelen elektromanyetik gürültü vardır. Evrenin derinliklerinden gelen kozmik ışınlar da kısmen kavanoza ulaşır ve içine nüfuz eder. Peki bütün hava moleküllerini çıkarırsak, kavanozu mutlak sıfıra soğutursak ve tüm dış radyasyondan yalıtırsak ne olur? Kavanozun içi bomboş olacaktır.

Oysa boş uzay bile boş değildir. Hiç enerji harcamadan çalışan devridaim makineleri var mı yazısında mutlak sıfıra soğutulan atomlara ne olacağını anlattım ama özetle hiçbir şeyi kalıcı olarak soğutamazsınız. Heisenberg’in belirsizlik ilkesi nedeniyle mutlak sıfıra inen atomlar kendiliğinden rastgele titreşir, termodinamik yasaları bir an ihlal edilir ve bir an için ısı soğuktan sıcağa akarak atomları ısıtır. İşte bunun hiçliğin fiziği olan boş uzayın enerjisiyle, yani sıfır noktası enerjisiyle çok ilgisi var. Nasıl mı?

Tüm Reklamları Kapat

Sıfır noktası enerjisi ve mutlak sıfır

Mutlak sıfır atomların hiç hareket etmemesi ve titreşmemesi demektir. Oysa atomların hiç kımıldamadan durması için hem konumu hem de momentumunun kusursuz olarak belirlenmiş olması gerekir. Belirsizlik ilkesine göre bu imkansızdır. Konumunu bildiğiniz bir parçacığın momentumu belirsiz olur ve bu da parçacıkların mutlak sıfırda bile titreşmesi demektir.

Rastgele titreşim her zaman minimum enerji değerindedir. Dolayısıyla mutlak sıfırdaki atomlar minimum ısı yayarak tekrar ısınırlar. Peki atomlar kalıcı olarak mutlak sıfıra inemiyorsa ve atom enerjisi asla sıfır olmuyorsa içinden her şeyi çıkardığımız boş uzayın, vakumun enerjisi sıfır olabilir mi? Hayır ve bunun kozmolojik nedenini (evreninin oluşumuyla ilgisini) Higgs parçacığı yazısında anlattım. Bu yazıda kuantum fiziğinde hiçliğin ne olduğunu göreceğiz. Kuantum alan teorisiyle başlayalım:

Sıfır noktası enerjisi ve kuantum alanları

Uzayın kuantum yapısını kuantum alan teorisi inceler. Buna göre uzay temel kuantum alanlarıyla doludur. Kolaylık olsun diye bunları enerji alanları gibi düşünebilirsiniz ama kuantum alanlarının enerji alanı olması şart değildir. Elektron gibi parçacığın bu evrendeki bütün olası konumları, yönleri, enerjisi ve momentumunu belirleyen ve Schrödinger denklemiyle gösterilen olasılık dalgaları da kuantum alanları oluşturur. Öyle ki her parçacığın kendine eşlik eden bir olasılık dalgası vardır.

Örneğin elektronun elektron dalgası var ve bu da elektron kuantum alanında yayılan dalgadadır. Nitekim kuantum alanları gitar teli gibi farklı frekanslarla, yani farklı enerjilerle titreşir ve buna salınmak deriz. Aslında bütün parçacıklar kendi kuantum alanlarındaki titreşimlerdir. Mesela elektron alanının titreşimi elektrondur ve bu böyle sürüp gider: Kuarklar, nötrinolar, gluonlar vb. hep kuantum alanı titreşimleridir ve kuantum alanları boş uzayı doldurur.

Ayrıca bunlar sonsuz frekansta titreşemez, sonsuz kısa dalga boyunda olamaz ve sonsuza dek bölünebilen kesintisiz bir dalga oluşturamaz. Kuantum alanları sadece boş uzay enerjisinin tam sayı katlarıyla dalgalanabilir. Bu yüzden kuantum alan titreşimleri de enerji paketleridir. Öyleyse fotonla elektron da birer enerji paketi olup tırtıklı çizgi gibi aralıklarla dalgalanır (Bkz. Planck uzunluğu nedir?).

Atomlara geri dönersek elektron yörüngeleri çekirdekten hep belirli uzaklıklardadır. Yörüngeler arasında hep belirli bir uzaklık vardır ve ara yörüngeler olması imkansızdır. Ayrıca Pauli dışarlama ilkesi uyarınca bir yörünge sadece belirli sayıda elektron içerebilir. Örneğin 2 elektron yeri olan bir yörünge üçüncü elektronu barındıramaz. 3. elektron daha yüksek enerjideki bir üst yörüngede bulunmak zorundadır.

Tüm Reklamları Kapat

Bu da iyi bir şeydir!

Aksi takdirde oksijen atomu sürekli elektron alışverişinde bulunur ve asla nötr olmazdı. Bizler de hava solurken Alien asidi içmiş gibi canlı canlı yanardık. Bildiğimiz kimyayı kuantum kimyaya borçluyuz. 😉 Bunun boş uzayın enerjisiyle ne ilgisi var derseniz: Parçacıkların titreşimlerini, salınımlarını kuantum salıngaç operatörleri belirler (osilatör). Bunlar parçacıkların alabileceği enerji değerlerinin tam sayı katlarıdır. Dolayısıyla parçacıkların var olması ve yok olmasından sorumludur. İşte bunun da sanal parçacıklar ve sıfır noktası enerjisiyle ilgisi var ama bu kadar giriş yeter. Sıfır noktası enerjisi nedir?

Hiçliğin enerji düzeyi

Kuantum alanlarının en düşük enerji düzeyi uzayda hiçbir parçacığın olmadığı duruma karşılık gelir. Bu da uzayda klasik anlamda enerji içermediği ve mutlak sıfırda olduğu durumdur. Buna kuantum alanlarının vakum durumu deriz. Siz de vakum durumundaki alanların enerjisinin sıfır olmasını beklersiniz. Ancak, belirsizlik ilkesi bir parçacığın konumu ve momentumunu aynı anda bilemeyeceğimizi gösterir.

Tüm Reklamları Kapat

Her parçacığa kendi kuantum alanı (dalgası) eşlik ettiğine göre belirsizlik ilkesini kuantum alanlarına nasıl uygulayabiliriz? Açıkçası kuantum alanlarının enerjisini de kesin olarak ölçemezsiniz. Ya kuantum alanını ne zaman ölçtüğünüzü bilirsiniz ve enerjisi belirsiz olur ya da enerjiyi ölçersiniz ama ne zaman ölçtüğünüzü bilemezsiniz. Peki neden öyle?

Kuantum salınımlarını matematiksel nesneler olan salıngaç operatörlerinin (işlemcilerinin) belirlediğini söyledim. İşte bu operatörleri sanal parçacıklar olarak düşünebilirsiniz. Onları ölçme anını bilmeniz konumlarına karşılık gelir (bir havuzdaki dalganın anlık konumu gibi düşünün) onların ölçtüğünüz enerji de salınım frekansına karşılık gelir.

Nasıl ki havuzdaki dalga bir bütündür ve dalganın konumunu bilmek yalnızca dalganın bir kısmını dikkate almaktır, kuantum alanları da teorik olarak sonsuz büyüklüktedir ki siz kuantum dalgalarını ölçerken sadece bir bölümünü dikkate alabilirsiniz. O zaman da alan enerjisini kısmen bilebilirsiniz; çünkü dalganın tamamını ölçmemiş olursunuz. Şimdi bunu günlük dille açıklayalım:

Sıfır noktası enerjisi salınımları

Tüm Reklamları Kapat

Kuantum alanlarının enerjisini, dalgalanmasını, titreşimlerini ne kadar kısa aralıklarla ölçerseniz alanların enerjisi o kadar belirsiz olur. Örneğin bu evrende geçerli en kısa an Planck anıdır ve boşluğun o andaki enerji belirsizliği (enerji genliği diyelim) Planck enerjisine karşılık gelir. Oysa her parçacığın aynı zamanda dalga ve enerji olduğunu söylemiş, kuantum salıngaçlarını da parçacık gibi düşünebiliriz demiştik.

Hiçlik sanal parçacıkla doludur

Sanal parçacıklar kuantum alanlarını enerji paketleri halinde tırtıklı çizgi gibi belirli zaman aralıklarıyla ölçmemizi sağlar. Evreni Planck uzunluğundan kısa mesafelerde ölçemememizin sebebi de budur. Planck uzunluğundan kısa mesafeler Planck anından kısa anlara ve Planck enerjisinden yüksek enerjiye karşılık gelir. O zaman belirsizlik sonsuza ulaşır ve denklemlerimiz 1/0 gibi tanımsız ifadeler verir. Planck anından kısa mesafelerde ne var bilmiyoruz ama bildiğimiz anlamda evren yoktur.

Uzay boşluğunun enerjisi de ancak Planck ölçeğinde tanımlıdır. Planck uzunluğu 0’dan büyük olduğuna göre (~1,6 x 10-35 metre) boş uzayın enerjisi de sıfırdan büyüktür. Boş uzayın 0’dan büyük olan minimum enerjisine sıfır noktası enerjisi denir; ama durun. Daha size vakum enerjisinin nasıl işlediğini anlatacağım. Bunu da sanal parçacıklarla yapacağım:

Sıfır noktası enerjisi ve fizik kuvvetleri

Sanal parçacıklar evrendeki parçacık etkileşimlerinin arkasındaki mekanizma gibi duruyor. En azından kuantum alan teorisine (QFT) göre öyle. Örneğin QFT elektromanyetik kuvveti elektrik yükü olan parçacıklar arasındaki sanal foton alışverişiyle tanımlar. Bu etkileşimleri de Feynman diyagramlarında gösteririz (2 elektronun fotonlarla etkileşime girmesini gösteren resimde olduğu gibi).

QFT’ye göre gerçek parçacıkların etkileşimini hesaplamak için bunları birbirine bağlayan sanal parçacıkların bütün olası davranışlarını hesaba katmamız gerekir. En düşük olasılıklı en aykırı sanal parçacık etkileşimleri de buna dahildir. Öyle ki sanal parçacıklar -1’in karekökü gibi sanal sayılar alır, her türlü kütle ve hızda olabilir, ışıktan hızlı gidebilir ve zamanda geçmişe yolculuk edebilir.

Neyse ki Feynman diyagramları gerçek parçacıklar arasındaki en basit etkileşimin (resimde en üste bakınız) gerçekleşmesi en yüksek olasılık olduğunu gösterir. Biz de bu sayede aykırı ihtimalleri görmezden gelerek elektrik yükü vb.’ni ölçebiliriz. Yine de sanal parçacıklar her istediğini yapamaz. Örneğin fizikteki enerji korunum yasalarına uymak zorundadır. Buna ek olarak hemen bütün sanal parçacıklar parçacık ve anti parçacık çiftleri halinde oluşur (fotonlar kendisinin anti parçacığıdır).

Ancak, sanal parçacıkların ödediği en büyük bedel ömürlerinin Heisenberg’in belirsizlik ilkesiyle sınırlı olmasıdır. Bir sanal parçacığın enerjisi ne kadar yüksekse uzayda o kadar kısa süre var olabilir. Bu sınırlama da fizik kuvvetlerinin menzilini belirler. Öyleyse boş uzayın enerjisi olan sıfır noktası enerjisi fizik kuvvetlerinin menzilini belirler. Örneğin elektromanyetik kuvvetin menzili elektromanyetik alanın vakum enerjisiyle, boş alanın minimum enerjisiyle sınırlıdır. Bunu fotonlarla görelim:

Kütlesiz foton menzili

Tüm Reklamları Kapat

Elektromanyetik kuvvetin taşıyıcısı ve ışık parçacıkları olan fotonlar sonsuz düşük enerjide olabilir ve bu yüzden sanal fotonlar da uzayda sonsuza kadar var olabilir. Bu da elektromanyetik kuvvetin menzilinin tıpkı yerçekimi gibi sonsuz olmasına yol açar. Öte yandan atom çekirdeklerini ve protonlarla nötronları oluşturan kuarkları bir arada tutan güçlü nükleer kuvvetin taşıyıcısı olan gluonlar sahip olabileceği minimum bir enerji değeri vardır ve bu da sıfırdan büyüktür.

Bu nedenle teorik olarak kütlesiz olan sanal gluonların uzaydaki menzili sınırlı ve çok kısadır. Dolayısıyla güçlü kuvvetin menzili çok kısadır ve proton çapını aşmaz. Yeri gelmişken bunun gelecekte yazacağım kuantum ölçüm problemiyle ilgisi var: Belirsizlik ilkesi nedeniyle bildiğimiz anlamda fiziğin temeli de kuantum ölçüm problemidir. Öyle ki foton dışındaki sanal parçacıkların menzilinin sınırlı olması demek, bunların konumunun ölçüm yaptığımız zaman aralıkları dışında belirsiz olması demektir.

Örneğin gluonlar teorik olarak ışık hızında gider ve biz onları ancak ışık hızıyla güçlü nükleer kuvvetin menziline ulaştıkları sürede, o kısacık zaman aralığında ölçebiliriz. Bu aralıklar Planck anından uzundur ve gluonların hareketini daha kısa aralıklarla ölçemeyiz. Bu da güçlü kuvvet menzilinin sınırlı olduğunu göstermenin başka bir yoludur: Aynı zamanda gluonların konum/momentum ve gluon kuantum alanının zaman/enerji belirsizliğidir.

Sanal parçacıklar gerçek mi?

Tüm Reklamları Kapat

Fizikçiler sanal parçacıkların gerçek olduğunu düşünmüyor. Bunlar kuantum ölçümleri yapmak için kullandığımız matematiksel araçlardır. Sanal parçacıklar büyük olasılıkla yoktur ama biz kesikli enerjiden oluşan kuantum alanlarını ancak sanal parçacıklarla ölçüp hesaplayabiliriz. Başka bir deyişle ve yukarıdaki belirsizlikten yola çıkarsak: Sanal gluonlar ancak gerçek parçacıkları ölçtüğümüz zaman aralıkları dışında “var olur”. Fotonları 1 saniyelik aralıklarla ölçüyorsak sanal fotonlar yarım saniyelik aralıklarda var olur vb. Peki gerçek hayalet parçacık denen sanal parçacıkları nasıl keşfettik?

Sıfır noktası enerjisi gerçek mi?

Sanal parçacıklarla ilgili ilk ipucu 1947’de geldi. O yıl Willis Lam ve Robert Rutherford hidrojen atomunun ikinci enerji düzeyinde (yörüngesinde) yer alan iki elektronun enerji değeri arasında küçük bir fark olduğunu gördüler. Normalde aynı yörüngedeki elektronların enerjisi eşittir fakat çok küçük bir fark vardı. Bilim insanları bunu Lamb Kayması olarak adlandırdı.

Aynı yıl Alman fizikçi Hans Bethe, Lamb Kaymasını vakum enerjisindeki rastgele kuantum salınımlarıyla açıkladı. Kısacası sıfır noktası enerjisi gerçekti ve bunu hesaplamayı sağlayan sanal parçacıkları kuantum fiziğinden çıkarıp atmak imkansızdı. Bunlar sanaldı ama bir şekilde etkiliydi. Nasıl derseniz:

Tüm Reklamları Kapat

Hidrojen atomu yörüngeleri arasındaki boşluklarda bulunan sanal parçacık ve anti parçacık çiftleri, atomun elektrik alanını oluşturan güç çizgileri üzerinde hizalanıyordu. Bu da elektronları çekirdekteki protonların pozitif yükünden kısmen yalıtan bir enerji alanı yaratıyor ve aynı yörüngede iki elektronun aynı enerjide olmasını engelliyordu. Sonuçta sanal parçacıklar sanal olduğu için sonsuz sayıdadır ve sayıları artsa da azalsa da değişmez. Böylece kesikli kuantum alanlarını kesintisiz ölçmemizi sağlar.

Sıfır noktası enerjisi ve Casimir Etkisi

1948’de Danimarkalı fizikçi Hendrick Casimir boşluktaki rastgele enerji salınımlarının görünümü olan ve herhangi bir kuantum alanının minimum enerji düzeyini ölçmemizi sağlayan sanal parçacıkların gerçek dünyadaki etkisini göstermek üzere dahice bir deney tasarladı. Bunun için birbirine çok yakın iki metal levha aldı ve aralarındaki sanal foton salınımlarıyla levhaların dışındaki foton salınımlarını hesapladı.

Nitekim boşlukta her türlü sanal parçacık olabilir ama pratikte sadece sanal fotonlar vardır. Termodinamik yasalarına göre evren her zaman en düşük enerji düzeyinde olmak ister ve sanal fotonlar en düşük enerji düzeyinde olabilir. Sonsuz sayıda sanal foton olması nedeniyle hiçliğin enerjisi olan sıfır noktası enerjisi pratikte kızılötesi fotonlardan, yani termal radyasyondan oluşur.

Tüm Reklamları Kapat

Casimir işte levhalar arasındaki bu tür sanal fotonları ölçtü ve iki levhanın görünüşte kendiliğinden birbirine yaklaştığını gördü. Neden derseniz: Levhaların arasındaki uzay boşluğu, levhaların dışından küçüktü ve bu yüzden levhaların arasında sadece belirli frekanslarda enerji salınımları olabilirdi. Bu da levhaların arasında daha az sanal foton olduğunu gösteriyordu.

Gerçi boşluktaki sanal foton sayısı hep sonsuzdur ama levhaların dışındaki sonsuzluk levhaların arasındaki sonsuzluktan büyüktür. Bu durum da levhaların dışında yüksek basınç ve arasında düşük basınç oluşuyordu. Dış uzayın uyguladığı yüksek basınç levhaları birbirine doğru itiyordu. Casimir bu etkiyi gözlemledi ve boşluğun sıfır noktası enerjisinin gerçek olduğunu gösterdi. Bu keşif bizi karanlık enerjiye getirdi:

Negatif enerji ve negatif basınç

Evet, boşluğun enerjisi sıfırdan büyüktür ama boşluk evrendeki en düşük enerji düzeyi olduğu için bunu sıfır olarak kabul edebiliriz (sahte vakum). Bunu Dünya’daki deniz seviyesi gibi düşünün: Küresel ısınma nedeniyle buzullar erir ve deniz seviyesi yükselir ama Dünya’nın yerçekimi şiddetine göre belirlenen bir ortalama deniz seviyesi vardır. Denizlerdeki yükselme de buna göre ölçülür. Yoksa İsrail’deki Lut Gölü kıyıları da yeryüzündedir ama deniz seviyesinin 420 metre altında kalır.

Tüm Reklamları Kapat

Bu durumda Casimir levhalarının dışındaki uzayın enerjisini göreli 0 kabul ederiz ve o zaman levhalar arasındaki enerji de sıfırın altında, yani negatif olur. Negatif enerji negatif basınç oluşturacaktır. Bu da içi boş bir oksijen tüpünün içinde gergin yaylar döşemek gibidir. Levhalar büzülerek tüpün çeperini her yönden içe çekmeye, tüpü kendi içine çökertmeye çalışır.

Keza Casimir levhalarını da dış uzay birbirine doğru itmez. Levhalar arasındaki uzayda etkili olan negatif enerji levhaları içeriden birbirine doğru çeker! Biz de Casimir etkisini 1948’de gösterdik ama ancak 1996 yılında ölçebildik. Bu başarı da Washington Üniversitesi’nden Steven Lamoreaux’ya ait. Özetle boşlukta metrenin milyonda biri kadar yakın olan iki ince iletken levha birbirini çekecektir.

Buraya dek anlattıklarımızı toparlarsak: 1) Uzay boşluğunun enerjisi kuantum salınımları nedeniyle her zaman sıfırdan büyüktür ve 2) Boş uzayın enerjisi olan sıfır noktası enerjisini sanal parçacıklarla (pratikte sanal fotonlarla) ölçeriz. Peki boş uzayın enerjisi kaç ergdir? (Erg bir enerji ölçü birimidir):

Sıfır noktası enerjisi ve karanlık enerji

Tüm Reklamları Kapat

Boş uzayın enerjisini 1 ergin 100 milyonda biri olarak ölçüyoruz. Boş uzayın enerjisi de karanlık enerji olup evrenin yüzde 68’ini karanlık enerji meydana getirir. Karanlık enerjinin tam olarak ne olduğunu bilmiyoruz ama evrenin son 5 milyar yılda gittikçe daha hızlı genişlemesine neden olduğunu biliyoruz. Peki karanlık enerjinin ne olduğunu bilmiyorsak sıfır noktası enerjisi olduğunu nereden biliyoruz?

Bunu Casimir Etkisi gösteriyor. İki levhanın boş uzayda birbirine yaklaşması için uzayda terk ettiği boşlukta yeni uzay boşluğu oluşması gerekiyor. Bu da uzayın ve dolayısıyla evrenin genişlemesi demektir (detaylar kuantum köpükleri ve vakum felaketi yazılarında)! Yine de karanlık enerjiyi Casimir etkisine yol açan kuantum salınımlarını hesaplamakta kullandığımız QFT ile hesaplamaya kalktığımız zaman karanlık enerjinin şiddeti uzayda gözlemlenen değerinden 10120 kat fazla çıkıyor!

İşte bu yüzden karanlık enerjinin var olduğunu biliyor, bunun sıfır noktası enerjisiyle ilişkili olduğunu da biliyor ama tam olarak ne olduğunu bilmiyoruz. Eh, hiçliğin fiziği de bu kadar olur. [1][1]

Kaynaklar

  1. Kozan Demircan. Hiçliğin Fiziği: Sıfır Noktası Enerjisi Nedir? » Kozan Demircan. (18 Temmuz 2020). Alındığı Tarih: 14 Kasım 2022. Alındığı Yer: Kozan Demircan | Arşiv Bağlantısı
Bu cevap, soru sahibi tarafından en iyi cevap seçilmiştir. Ancak bu, cevabın doğru olduğunu garanti etmez.
5
  • Raporla
Daha Fazla Cevap Göster
Cevap Ver
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Sorulara Dön
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.