Sorulara Dön
8
Astronomi & Kozmoloji

Eğer saatinizi içe çökmekte olan yıldızda çalıştırıyorsanız, planck yıldızının geri çekilme hızı çok yüksek olacaktır ifadesi ne anlama gelmektedir?

1
291 görüntülenme
Teşekkür (5)
Hatırla (5)
Takip (7)
Paylaş
Reklamı Kapat
1 Cevap

Başlıkta kullandığınız ifade, All About Space dergisinin Nisan 2020 sayısının 28. sayfasında dile getirilen ifade olsa gerek. İlgili yazı da zaten Planck yıldızları ile ilgiliydi.

Planck yıldızı teorisi üzerine pek fazla kaynak ve makale yok bildiğim kadarı ile. Zaten yakın zamanlı bir teori, üzerine yeterince çalışılmaması da normal. Burada kısaca Planck yıldızı nedir söyleyelim:

Bildiğimiz "fani" yıldız nasıl bir yapıdır? Uzay boşluğundaki bildiğimiz gaz toz gibi maddeler kümelenir ve yapının kütlesi arttıkça kütleçekimi de artarak çevreden daha fazla madde toplamaya başlar. Bu kümelenme belirli bir miktarı aşınca yapının merkezden uzak bölgelerindeki madde, kütleçekiminin etkisi ile iç bölgedeki maddeye basınç uygular. Merkezdeki madde de ısınır ve dışarıdan gelen basıncı dengelemek için enerji üretir ve tüm bu yapı büyük bir ateş topuna dönüşür. Kabaca böyle... Planck yıldızı da bu temel "dıştan gelen basınca merkezde enerji üreterek cevap verme ve yapıyı dengeleme" mantığının bir karadeliğin içinde oluşması teorisidir.

İnsanoğlu olarak henüz elimizdeki bilgi ve gözlem gücü ile karadeliklerin içinde neler dönüyor, tam olarak bilmiyoruz. Kara deliklerden ışık bile kaçamadığı için haklarında bilgi sahibi de olamıyoruz pek ve olay ufkunun içerisinde olan biteni "bilmiyoruz" deyip kesip atıyoruz. Planck yıldızı teorisine göre yıldız kendi içine çöküp bir karadeliğe dönüştükten sonra, belirli bir aşamadan sonra bir şekilde dıştan gelen basınca içten de, kuantum ölçeğinde -henüz doğasını bilmediğimiz başka bir kuvvet olabilir- bir kuvvet bir dengelemenin söz konusu olabileceği. Bunun da temel dayanağı şu: Bildiğimiz madde, içinde bulunduğumuz ve dinamikleri bilinen evrende ancak, büyük patlamanın ilk anlarındaki madde yoğunluğuna kadar sıkışabilir. Zaten bu fizik biliminin izin verdiği en yüksek basınç ve ortam. (10 üzeri 96'ydı sanırım) Buna göre bir yıldız çöküp karadelik oluştuğunda dışarıya ışık bile kaçamadığı için çevresinde bir olay ufku oluşsa ve biz orada olan biteni görmesek de aslında içe çökme eğilimi devam ediyor olması gerekir. Nereye kadar? Bunu tam olarak bilmiyoruz ama en azından Planck ölçeğine kadar. İşte bu olduğunda karadeliğin merkezinde bir planck yıldızı oluşur.

Peki bu aşamadan sonra ne olur? Madem ortada bir iç ve dış basınç dengesi söz konusu bu yapıya da bir yıldız denebilir. Ve gerek bir yıldız çeşitli iç dinamiklerle ve dönüşümlerle patlayıp uzaya madde ve bilgi saçabiliyor ise, gerekse de planck ölçeğinden büyük patlamayla ve çok büyük bir şişme ile ortaya evren çıktıysa bir karadeliğin merkezinde oluşan planck yıldızı da henüz bilmediğimiz bir mekanizma ve kuvvet ile patlayabilir, şişebilir ya da dışarıya bilgi sızdırabilir. Buna da büyük sıçrama (Big bounce) demişler.

Öyle mi? Hani nerde? Yok... Çünkü bu teoriye uyum sağlayabilecek herhangi bir yapı ya da olay bugüne kadar gözlenmedi ya da gözlediklerimizin hiç biri bu teoriye uyum sağlamıyor. Yani gözlemlediğimiz kara deliklerin hiç birinin patladığını, şişme sürecine girdiğini görmedik. İşte bu teoriyi yazıp dile getiren biliminsanları da, sizin başlığınızdaki konuyu dile getiriyorlar anladığım kadarı ile.

Çünkü sürece bakarsak söz konusu yapı bir yıldızdan kara deliğe, kara delikten planck yıldızına ve oradan da tekrar büyük patlama benzeri bir şişmeye evriliyor. Ve zaman, Einstein'ın kuramlarına göre sürekli değişen bir yapı olduğu için durum iyice bulanıyor. Bu durumda da olan biteni anlayabilmek için şöyle bir düşünce deneyine başvuruluyor anladığım kadarı ile: Biz elimize bir saat alsak ve kara deliğin içinde oluşan planck yıldızının yüzeyine bir tabure koyup çayımızı elimize alıp saatimize odaklansak büzüşme, şişme, patlama vs. süreçleri gayet normal olur. Ama size o çayı koyan çaycı arkadaş olan biteni dünyadan izleyecek olursa o süreç, milyarlarca yıl sürer. Çünkü evrenin başlangıcındaki madde ve enerji yoğunluğundaki bir ortamda çay içiyorsunuz. Nasıl İnterstellar filminde ekip karadeliğin yakınındaki gezegene indip bir kaç dakika geçirdiklerinde gezegenin dışında bekleyen arkadaşları yıllarca beklemişti, burada da planck ölçeğinde geçen süre, dışarıdaki ortama göre inanılmaz ölçekte farklılık sunar. Bugün biz, yaptığımız matematiksel hesaplamalarla evrenin oluşum aşamalarını, şişme evresini falan saniyenin milyarda bilmemkaçı gibi kesirlerle dile getiriyoruz ya. Bunlar hep çok ince hesaplarla ortaya çıkmış çok önemli ve değerli bilgiler ama evrenin oluşumundaki planck ölçeğindeki şartları ve zaman akışını, dışarıdan gözlemleyebilecek ve kendi saatine göre kıyas edebilecek başka bir çaycı yok. Şu an üzerine sohbetleştiğimiz söz konusu planck yıldızı teorisinde, olan biteni dışarıdan inceleme ve kıyas etme şansımız olacağı için durumlar biraz farklı. Çünkü sanki büyük patlamayı dışarıdan gözlemliyoruz ve kendi zaman akışımıza göre ölçümlendiriyoruz gibi bir durum söz konusu.

Dergideki makalede de bu zaman uyumsuzluğuna vurgu yapıyor ve planck yıldızı oluşuyorsa, tekrar patlıyorsa ya da kara delikten dışarıya herhangi bir bilginin çıkışına olanak veriyorsa da bunu gözlemlemek pek mümkün olmayabilir.

Makaleden ve planck yıldızı teorisinden benim anladıklarım yaklaşık bunlar. Kısaca anlatmaya çalıştım, çok daha ayrıntılı cevap verilebilir, uzatmak istemedim. Siz kaynak istememişsiniz ama ilgili dergi sayısını aşağıda veriyorum. Belki başka arkadaşlar okuyup benim anladıklarımın fazlasını görüp yardımcı olabilir.

0
Teşekkür
Paylaş
0

Kaynaklar

Cevap Ver
Bu soruya cevap vermek için lütfen
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Sorulara Dön

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın