Bu Reklamı Kapat
Sorulara Dön
9

Eğer saatinizi içe çökmekte olan yıldızda çalıştırıyorsanız, Planck yıldızının geri çekilme hızı çok yüksek olacaktır ifadesi ne anlama gelmektedir?

457 görüntülenme
  • Soruyu Takip Et
  • Raporla
1 Cevap
Cevap
Görkem Öge
Görkem Öge Kozmoloji meraklısı.

Başlıkta kullandığınız ifade, All About Space dergisinin Nisan 2020 sayısının 28. sayfasında dile getirilen ifade olsa gerek. İlgili yazı da zaten Planck yıldızları ile ilgiliydi.

Planck yıldızı teorisi üzerine pek fazla kaynak ve makale yok bildiğim kadarı ile. Zaten yakın zamanlı bir teori, üzerine yeterince çalışılmaması da normal. Burada kısaca Planck yıldızı nedir söyleyelim:

Bu Reklamı Kapat

Bildiğimiz "fani" yıldız nasıl bir yapıdır? Uzay boşluğundaki bildiğimiz gaz toz gibi maddeler kümelenir ve yapının kütlesi arttıkça kütleçekimi de artarak çevreden daha fazla madde toplamaya başlar. Bu kümelenme belirli bir miktarı aşınca yapının merkezden uzak bölgelerindeki madde, kütleçekiminin etkisi ile iç bölgedeki maddeye basınç uygular. Merkezdeki madde de ısınır ve dışarıdan gelen basıncı dengelemek için enerji üretir ve tüm bu yapı büyük bir ateş topuna dönüşür. Kabaca böyle... Planck yıldızı da bu temel "dıştan gelen basınca merkezde enerji üreterek cevap verme ve yapıyı dengeleme" mantığının bir karadeliğin içinde oluşması teorisidir.

İnsanoğlu olarak henüz elimizdeki bilgi ve gözlem gücü ile karadeliklerin içinde neler dönüyor, tam olarak bilmiyoruz. Kara deliklerden ışık bile kaçamadığı için haklarında bilgi sahibi de olamıyoruz pek ve olay ufkunun içerisinde olan biteni "bilmiyoruz" deyip kesip atıyoruz. Planck yıldızı teorisine göre yıldız kendi içine çöküp bir karadeliğe dönüştükten sonra, belirli bir aşamadan sonra bir şekilde dıştan gelen basınca içten de, kuantum ölçeğinde -henüz doğasını bilmediğimiz başka bir kuvvet olabilir- bir kuvvet bir dengelemenin söz konusu olabileceği. Bunun da temel dayanağı şu: Bildiğimiz madde, içinde bulunduğumuz ve dinamikleri bilinen evrende ancak, büyük patlamanın ilk anlarındaki madde yoğunluğuna kadar sıkışabilir. Zaten bu fizik biliminin izin verdiği en yüksek basınç ve ortam. (10 üzeri 96'ydı sanırım) Buna göre bir yıldız çöküp karadelik oluştuğunda dışarıya ışık bile kaçamadığı için çevresinde bir olay ufku oluşsa ve biz orada olan biteni görmesek de aslında içe çökme eğilimi devam ediyor olması gerekir. Nereye kadar? Bunu tam olarak bilmiyoruz ama en azından Planck ölçeğine kadar. İşte bu olduğunda karadeliğin merkezinde bir planck yıldızı oluşur.

Bu Reklamı Kapat

Peki bu aşamadan sonra ne olur? Madem ortada bir iç ve dış basınç dengesi söz konusu bu yapıya da bir yıldız denebilir. Ve gerek bir yıldız çeşitli iç dinamiklerle ve dönüşümlerle patlayıp uzaya madde ve bilgi saçabiliyor ise, gerekse de planck ölçeğinden büyük patlamayla ve çok büyük bir şişme ile ortaya evren çıktıysa bir karadeliğin merkezinde oluşan planck yıldızı da henüz bilmediğimiz bir mekanizma ve kuvvet ile patlayabilir, şişebilir ya da dışarıya bilgi sızdırabilir. Buna da büyük sıçrama (Big bounce) demişler.

Öyle mi? Hani nerde? Yok... Çünkü bu teoriye uyum sağlayabilecek herhangi bir yapı ya da olay bugüne kadar gözlenmedi ya da gözlediklerimizin hiç biri bu teoriye uyum sağlamıyor. Yani gözlemlediğimiz kara deliklerin hiç birinin patladığını, şişme sürecine girdiğini görmedik. İşte bu teoriyi yazıp dile getiren biliminsanları da, sizin başlığınızdaki konuyu dile getiriyorlar anladığım kadarı ile.

Çünkü sürece bakarsak söz konusu yapı bir yıldızdan kara deliğe, kara delikten planck yıldızına ve oradan da tekrar büyük patlama benzeri bir şişmeye evriliyor. Ve zaman, Einstein'ın kuramlarına göre sürekli değişen bir yapı olduğu için durum iyice bulanıyor. Bu durumda da olan biteni anlayabilmek için şöyle bir düşünce deneyine başvuruluyor anladığım kadarı ile: Biz elimize bir saat alsak ve kara deliğin içinde oluşan planck yıldızının yüzeyine bir tabure koyup çayımızı elimize alıp saatimize odaklansak büzüşme, şişme, patlama vs. süreçleri gayet normal olur. Ama size o çayı koyan çaycı arkadaş olan biteni dünyadan izleyecek olursa o süreç, milyarlarca yıl sürer. Çünkü evrenin başlangıcındaki madde ve enerji yoğunluğundaki bir ortamda çay içiyorsunuz. Nasıl İnterstellar filminde ekip karadeliğin yakınındaki gezegene indip bir kaç dakika geçirdiklerinde gezegenin dışında bekleyen arkadaşları yıllarca beklemişti, burada da planck ölçeğinde geçen süre, dışarıdaki ortama göre inanılmaz ölçekte farklılık sunar. Bugün biz, yaptığımız matematiksel hesaplamalarla evrenin oluşum aşamalarını, şişme evresini falan saniyenin milyarda bilmemkaçı gibi kesirlerle dile getiriyoruz ya. Bunlar hep çok ince hesaplarla ortaya çıkmış çok önemli ve değerli bilgiler ama evrenin oluşumundaki planck ölçeğindeki şartları ve zaman akışını, dışarıdan gözlemleyebilecek ve kendi saatine göre kıyas edebilecek başka bir çaycı yok. Şu an üzerine sohbetleştiğimiz söz konusu planck yıldızı teorisinde, olan biteni dışarıdan inceleme ve kıyas etme şansımız olacağı için durumlar biraz farklı. Çünkü sanki büyük patlamayı dışarıdan gözlemliyoruz ve kendi zaman akışımıza göre ölçümlendiriyoruz gibi bir durum söz konusu.

Dergideki makalede de bu zaman uyumsuzluğuna vurgu yapıyor ve planck yıldızı oluşuyorsa, tekrar patlıyorsa ya da kara delikten dışarıya herhangi bir bilginin çıkışına olanak veriyorsa da bunu gözlemlemek pek mümkün olmayabilir.

Makaleden ve planck yıldızı teorisinden benim anladıklarım yaklaşık bunlar. Kısaca anlatmaya çalıştım, çok daha ayrıntılı cevap verilebilir, uzatmak istemedim. Siz kaynak istememişsiniz ama ilgili dergi sayısını aşağıda veriyorum. Belki başka arkadaşlar okuyup benim anladıklarımın fazlasını görüp yardımcı olabilir.

198 görüntülenme

Kaynaklar

  1. Jonathan O'Callaghan. Planck Yıldızı. (28 Ekim 2020). Alındığı Tarih: 28 Ekim 2020. Alındığı Yer: issuu.com | Arşiv Bağlantısı
0
  • Raporla
Daha Fazla Cevap Göster
Cevap Ver
İlginizi Çekebilecek Sorular
Evrim Ağacı Soru & Cevap Platformu, Türkiye'deki bilimseverler tarafından kolektif ve öz denetime dayalı bir şekilde sürdürülen, özgür bir ortamdır. Evrim Ağacı tarafından yayınlanan makalelerin aksine, bu platforma girilen soru ve cevapların içeriği veya gerçek/doğru olup olmadıkları Evrim Ağacı yönetimi tarafından denetlenmemektedir. Evrim Ağacı, bu platformda yayınlanan cevapları herhangi bir şekilde desteklememekte veya doğruluğunu garanti etmemektedir. Doğru olmadığını düşündüğünüz cevapları, size sunulan denetim araçlarıyla işaretleyebilir, daha doğru olan cevapları kaynaklarıyla girebilir ve oylama araçlarıyla platformun daha güvenilir bir ortama evrimleşmesine katkı sağlayabilirsiniz.
Sorulara Dön
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.