Paylaşım Yap

Ozmoz, Ozmotik Basınç ve Turgor Basıncı

Ozmoz, Ozmotik Basınç ve Turgor Basıncı Phys.org
4 dakika
111,499
Tüm Reklamları Kapat

Bugün ne yesem ya da pişirsem diye düşünüyorsanız, buyurun, bizden size bir yemek tavsiyesi: Nohut ve pirinç pilavı. Yanına da güzel bir kuru kayısı kompostosu harika olur. “Evrim Ağacı yemek tarifleri mi vermeye başlıyor?” diye sorduğunuzu duyar gibiyiz. Elbette böyle bir niyetimiz yok, ama günlük hayatımızda oldukça aşina olduğumuz bu leziz üçlü üzerinden fiziksel bir olayı anlatmak isteriz. O halde başlayalım. Konumuz “ozmoz, ozmotik basınç ve turgor basıncı”.

Ozmoz, Hipotonik Ortam ve Pirinçlerin Şişmesi

Ozmoz, az derişik bir ortamdaki (hipotonik ortamdaki) suyun yarıgeçirgen bir zarın (hücre zarının) içinden geçerek çok derişik başka bir ortama geçişine denir. Daha anlaşılır olması için, örneğimize dönelim. Nohut ve pirinç, pişirilmeden önce, belli bir süre (yaklaşık bir saat kadar) su içerisinde bekletilir. Bu süre zarfında, az yoğun ortam olan su, daha yoğun olan tarafa (nohuda ve pirince) geçer. Sürenin sonunda ne olduğunu ise hepimiz biliriz: Nohut ve pirinç taneleri belli bir miktar suyu içerisinde tuttukları için hacim olarak büyürler, yani şişerler. Bunun sebebi, az yoğun ortam olan suyun, daha yoğun olan tarafa (nohuda ve pirince) geçebilmesi fakat nohut ve pirincin içindeki katı moleküllerin, su olan tarafa geçiş yapamamasıdır. Ve bu durum, hücre zarı üzerinde bir basınç yaratır ki buna ozmotik basınç denir. Ozmotik basınç sebebiyle zar, suyun olduğu yöne doğru genişler. Bizler ise bunu, örneğimizde, yeterince ıslanmış oldukları için şişmiş pirinç ve nohut taneleri olarak görürüz. Başka bir örnek de bitki dünyasından verilebilir. Ozmotik basınç sayesinde bitkiler de kökleri aracılığıyla kendileri için gerekli olan su ve besini topraktan alırlar.

Bitkilerin Dik Durmasını Ne Sağlar?

Ozmotik basınç, hipotonik ortamda, hücre içinin su ile dolmasına neden olur ve hücrenin genişlemesini sağlar. Bitki hücrelerinde ise hücre duvarı (çeperi) bu genişlemeye engel olur. Elbette bu esnada, içeriden hücre duvarına doğru bir baskı oluşur. Bu olaya turgor basıncı adı verilir. Turgor basıncı, otsu bitkilerin dik durmasını sağlar.

Tüm Reklamları Kapat

Ozmoz, Hipertonik Ortam ve Besin Kurutma

Gelgelelim kompostomuzun içeriği olan kuru kayısıya. Örneğimiz için neden yaş değil de kuru kayısıyı tercih ettik, şimdi onu açıklayalım. Amacımız kuru kayısı üzerinden meyve, sebze, et ve balık gibi gıda maddelerini koruma yöntemi olan “ozmotik kurutma”dan bahsetmek. Bu tür kurutma yöntemi için az önce saydığımız besinler, bütün ya da parçalar halinde, (diğer başka maddelerin yanı sıra) şeker ve tuz içeren yüksek derişimli çözeltilerin içine konulur. Diğer bir deyişle, bu tür ürünlerin yüksek derişimli bir ortama (hipertonik ortama) konulmasıyla suyun belli bir değere kadar üründen uzaklaştırılması sağlanır. Bu nedenle ozmotik kurutma, diğer besin koruma yöntemlerinden önce bir ön işlem olarak uygulanır. Kurutma işleminden geçmiş meyve ve sebzeleri büzüşmüş olarak görmemizin sebebi, hipertonik ortamda kalan hücrenin dışarıya su vererek küçülmesidir.

Ozmoz, İzotonik Ortam, Balıklar ve Kan Plazması

Hücrelerin aşırı genişlemesinden ve aşırı küçülmesinden kaçınmak için, bitkilerde olduğu gibi, hayvan organizmalarının da ozmotik basıncı kontrol edebilmesi elzemdir. Ancak hayvanlarda hücre duvarı yoktur. Onun yerine pek çok hayvan hücresi, proteinlerden ve küçük şeker zincirlerinden oluşmuş “hücre iskeleti (sitoskelet)” adı verilen bir yapıya sahiptir. Bu yapı, çok daha dar bir basınç aralığında, hücreyi patlamaktan ya da büzüşmekten alıkoyar. Bu sebeple çoğu organizma tatlı su ya da deniz suyu gibi belli ortamlarda yaşamak için özel mekanizmalar geliştirmişlerdir (balıkların evrimi buradaki yazımızdan okunabilir) Daha karmaşık canlılar ise sıvıların dışarıdan vücut içine sızmasını kabaca engelleyen deri yapısını geliştirmişlerdir (derinin evrimi için buradaki yazımız okunabilir).

O halde, balıklar ve diğer deniz canlıları tuzlu suya nasıl adapte olabilmişlerdir? Çoğu durumda, bu tür canlıların hücrelerinde, kara hayvanı hücrelerine kıyasla, çok daha yüksek çözünmüş madde derişimi vardır. Böylelikle, deniz canlıları (kendileri açısından) izotonik çözelti olan tuzlu suya adapte olmuşlardır. Biraz daha açıklayıcı olursak, tuzlu su ortamı deniz canlılarının hücreleri ile aynı çözünmüş madde derişimine sahiptir. Bu açıdan, örneğin, bir balık izotonik ortamdadır. Yani su, hücrenin içine hem girebilir hem de hücreden çıkabilir ve bu durum, canlı hücresi açısından hiçbir sorun oluşturmaz. İşte, deniz canlıları ozmozu bu şekilde dengede tutarak hayatta kalırlar.

İzotonik ortam sadece balıklar ya da diğer deniz canlıları için önemli olmayıp tıpta da pek çok uygulamada tüm önemiyle karşımıza çıkar. Ancak biz burada ozmozu dengede tutmanın, örneğin, kan naklinde ne kadar hayat kurtarıcı olduğundan bahsetmekle yetineceğiz. Nakil için saklanan alyuvarlar (kırmızı kan hücreleri), belli oranlarda tuzlara ve proteinlere sahip olan kan sıvısı (plazma) solüsyonu içerisinde muhafaza edilir. Bu solüsyon, hücrelerle izotoniktir, yani hücrelerle aynı derişime sahiptir. Şayet alyuvarlar hipotonik bir solüsyonda (hücrelerin sahip olduğundan daha düşük derişimli bir solüsyonda, örneğin saf suda) tutuluyor olsalardı, hücreler için hayli ölümcül olurdu çünkü ozmoz sayesinde su, hücrelere doğru çekilip onların şişmesine ve en nihayetinde patlamasına sebep olurdu. Eğer ki alyuvarlar hipertonik ortamda tutulsalardı, bu durumda da hücrelerden dışarıya doğru su kaybı oluşacağı için hücreler, tıpkı kuru üzüm gibi, büzüşürlerdi. Aslında, çoğu hastanenin kullandığı kan sıvısı solüsyonu, suyun hücre içine çekilip hücrenin patlamaması için çok hafif derecede hipertoniktir.

Özetle, esprili ama yerinde bir ifadeyle söyleyecek olursak ozmoz, suya giren pirincin şişmesi fakat kurutulmuş kayısının büzüşmesi hikayesidir. Umarız faydalı olmuştur.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
23
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 13
  • Umut Verici! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • İnanılmaz 4
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Tebrikler! 3
  • Muhteşem! 2
  • Güldürdü 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Science Clarified. Cell Behavior And Salt Water. (21 Kasım 2018). Alındığı Tarih: 21 Kasım 2018. Alındığı Yer: Science Clarified | Arşiv Bağlantısı
  • W. Gemma. 7 Examples Of Osmosis In Everyday Life. (10 Haziran 2014). Alındığı Tarih: 21 Kasım 2018. Alındığı Yer: Udemy | Arşiv Bağlantısı
  • H2G2. Osmosis. (17 Kasım 2006). Alındığı Tarih: 21 Kasım 2018. Alındığı Yer: H2G2 | Arşiv Bağlantısı
  • C. Daniels. How Salts & Sugars Work To Preserve Foods. (3 Ekim 2017). Alındığı Tarih: 21 Kasım 2018. Alındığı Yer: Live Strong | Arşiv Bağlantısı
  • D. Briers. Difference Between Hypertonic, Hypotonic, Isotonic Solutions. (4 Kasım 2012). Alındığı Tarih: 21 Kasım 2018. Alındığı Yer: DBriers | Arşiv Bağlantısı
Sıkça Sorulan Sorular

Ozmoz, az derişik bir ortamdan (hipotonik ortam) suyun, yarı geçirgen bir zarın (hücre zarının) içinden geçerek daha yoğun bir ortama geçişidir.

Ozmotik basınç, az yoğun ortamdaki suyun, daha yoğun ortama geçmesi sonucu hücre zarı üzerinde oluşan basınçtır.

Turgor basıncı, hücre duvarına karşı oluşan iç basınçtır ve otsu bitkilerin dik durmasını sağlar.

Ozmotik kurutma, besinlerin yüksek derişimli (hipertonik) çözeltilerde suyunun uzaklaştırılarak korunması yöntemidir.

İzotonik ortam, hücre içi ve dışı sıvıların aynı derişime sahip olduğu ortamdır. Özellikle tıpta, kan naklinde hayati öneme sahiptir.

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/04/2024 19:10:26 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4519

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Mikoloji
Primatlar
Fare
Tahmin
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Etimoloji
Ekosistem
Çekirdek
Alkol
Embriyo
Veri
Algı
Afrika
İletişim
Bitkiler
Işık Yılı
Diş Sorunları
Kurbağa
Ayak
Bilişsel
Gen
Mucize
Beyin
Karbon
Seçilim
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
A. Ş. Özdil, et al. Ozmoz, Ozmotik Basınç ve Turgor Basıncı. (1 Eylül 2016). Alındığı Tarih: 19 Nisan 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/4519
Özdil, A. Ş., Kiper, O. (2016, September 01). Ozmoz, Ozmotik Basınç ve Turgor Basıncı. Evrim Ağacı. Retrieved April 19, 2024. from https://evrimagaci.org/s/4519
A. Ş. Özdil, et al. “Ozmoz, Ozmotik Basınç ve Turgor Basıncı.” Edited by Oğuzhan Kiper. Evrim Ağacı, 01 Sep. 2016, https://evrimagaci.org/s/4519.
Özdil, Ayşegül Şenyiğit. Kiper, Oğuzhan. “Ozmoz, Ozmotik Basınç ve Turgor Basıncı.” Edited by Oğuzhan Kiper. Evrim Ağacı, September 01, 2016. https://evrimagaci.org/s/4519.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close