Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Mandril (Mandrillus)

Mandril (Mandrillus) BBC
Erkek Mandrill
11 dakika
478
  • Primatoloji
Mandril
  • Bilimsel Adı Mandrillus
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı Mandril
  • Halk Arasındaki İngilizce Adı Mandrill
Taksonomi
  • Bu içerik, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Mandriller (Mandrillus), Orta ve Batı Afrika'ya endemik, Eski Dünya maymunlarının en büyüğü ve en renklisi olan primatlardır. Tüylü başı, kabarık yelesi ve sakalı oldukça etkileyicidir, ancak en çok dikkat çeken şeyi parlak renkleridir. The Lion King çizgi filmindeki Rafiki karakteri de aslında bir mandrildir.

Mandril hem büyüklük hem de renk bakımından eşeysel dimorfizm (cinsiyetler arası görünüş farkı) barındıran memelilerden biridir. Erkek mandrillerin 19 kg ila 37 kg ağırlığında, 75 cm ile 90 cm boylarındadırlar. Dişilerin ağırlığı ise 10 kg ila 15 kg arasında ve boyları da 55 cm ile 66 cm arasında değişmektedir. Kısa kuyrukları, boylarına 5 cm daha fazla ekler. Erkeklerde omuz yüksekliği 45 cm ile 50 cm arasında, dişilerde ise 55 cm ile 65 cm arasındadır. Mandriller kaslı ve bodur bir yapıya sahiptir.

Memeliler dünyasının en renkli türlerinden biri olan mandrillerin yüzlerinin ortasında kırmızı bir şerit ve burun boyunca kalın mavi çizgiler yer alır. Yüzleri çoğunlukla kılsızdır ancak beyaz bıyıkları ve sarı uzun sakallı vardır. Burun delikleri ve dudaklar kırmızıdır. Cinsel organların ve anüslerinin etrafındaki alanlar ise kırmızı, pembe, mavi, kırmızı ve mordur. Bu birbirlerini etkilemek ve ormanda birbirlerini takip etmelerine yardımcı olur.

Erişkin erkek rengi dişilere ve yavrulara göre çok daha parlaktır. Ayrıca dominant yetişkin erkeklerde renkleri daha belirgindir. Bir erkekte ne kadar fazla testosteron olursa, rengi o kadar parlak olur. Charles Darwin, İnsanın Türeyişi kitabında konu hakkında şöyle yazıyor:

Bu Reklamı Kapat

Memeliler sınıfının başka hiçbir üyesi, yetişkin erkek mandril kadar olağanüstü renklere sahip değildir.

İri kafaları vücutlarına kıyasla çok büyük görünmektedir. Gözleri küçük ve çöküktür; belirgin kaş çıkıntılarına sahiptir. Korkutucu görünen yaklaşık 5 cm uzunluğunda köpek dişleri vardır. Bu dişleri kendilerini savunmak için kullandıkları gibi bir jest olarak gösteriş amaçlı da kullanabilirler.

Diğer birçok Eski Dünya maymunu gibi mandrillerin de alt dişlerinin yanında, boyunlarına doğru uzanan "yanak keseleri" vardır. Bu, yiyecek için rekabet ederken veya tehlikeli bir yerde besin ararken, besinleri hızla yanak torbalarına tıkmaları ve daha sonra yemek için güvenli bir yere geçmeleri için avantaj sağlar. Yiyecekleri bu yanak torbalarından ağızlarına itmek için ellerinin arkasını kullanırlar.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Bilinen herhangi bir fosil kaydı olmayan Mandrillus cinsi, mangabeyler, makaklar, babunlar ve diğer birkaç maymun türü ile birlikte Papionini taksonomik grubu (oymak) içinde sınıflandırılır. Bu cins içerisinde Mandrillus sphinx ve Mandrillus leucophaeus olmak üzere iki tür tanımlanmıştır.

Cercopithecinelerin fonksiyonel anatomisini göz önünde bulundurmak ve Mandrillus'ta meydana gelen çeşitli özellikleri (örneğin iskelet, diş ve genital) diğer papioninlerdeki ve daha az yakından ilişkili türlerdeki homolog yapılarla karşılaştırmak oldukça öğreticidir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Birçok insan, mandrileri babunlarla karıştırır. Tarihsel olarak da bazı uzmanlar mandrilleri ve yakından ilişkili drilleri (M. leucophaeus) Papio babun cinsine yerleştirmişlerdir. 20. yüzyılın sonlarında ve 21. yüzyılın başlarında yapılan morfolojik ve genetik çalışmalar, Cercocebus cinsinin beyaz göz kapaklı mangabeylerle daha yakın ilişki olduğunu göstermiştir. Hatta bazı uzmanlar mandril ve drillerin Cercocebus'a ait olduğunu öne sürmüşlerdir.[11]

Ne var ki mandriller, bir zamanlar babunlar olarak sınıflandırılmış olsalar da güncel analizlere göre babunlardan farklı bir cinse aittirler. 2011 yılında yapılan iki ayrı genetik çalışma, Mandrillus ve Cercocebus cinslerinin kardeş soylar olduğunu göstermiştir.[12], [13] Bu iki cins, günümüzden yaklaşık 4.5 milyon yıl önce ayrılmışlardır ve mandrillerle de driller birbirinden 3.17 milyon yıl kadar önce ayrılmışlardır. Ne yazık ki henüz mandrill fosilleri keşfedilebilmiş değildir.

Bazı uzmanlar mandrilleri kuzey mandrill'i (M. s. sphinx) ve güney mandrili (M. s. madarogaster) olarak alt türlere de ayırmıştır. Önerilen bir üçüncü alt tür olan M. s. insularis ise mandrillerin Bioko Adası'nda da bulunduğuna dair hatalı fikirden ötürü ileri sürülmüştür.[14] Modern taksonomik konsensüs, mandrillerin tek bir alt türünün olduğu (ve onun da M. s. sphinx olduğu) yönündedir.[11]

Sitokrom-b dizileri üzerinde yapılan araştırmalar, Ogooué Nehri'nin kuzeyindeki ve güneyindeki mandril popülasyonlarının 800.000 yıl önce ayrıldığını ve farklı haplogruplara ait olduğunu göstermektedir. Bu farklılık, maymun immün yetmezlik virüsünün (SIV) mandrill türünün bölünmesine de yol açtığına işaret etmektedir.[15] Mandrillerin taslak (eksik) genomu 2020'de yayınlanmıştır ve bu çalışmaya göre cinsin genom boyutu 2.90 giga-baz çiftidir ve yüksek düzeyde heterozigotluk içermektedir.[16]

Bu Reklamı Kapat

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Mandriller Kamerun, Ekvator Ginesi, Kongo ve Gabon'da bulunurlar ve buradaki tropikal yağmur ormanlarında yaşarlar. Ayrıca nehir kıyısı ormanlarında, akarsu yataklarında ve ormanlarda da yaşarlar.

Çok yoğun bitki örtüsünün ve sık çalılıkların olduğu habitatları tercih ederler. Mandrillerin orman habitatları içerisinde farklı alanlara göç ettikleri gözlemlenmiştir.

Diyet ve Metabolizma

Mandriller hepçillerdir; otlar, tohumlar, sürgünler, mantarlar, meyveler ve kökleri içeren çeşitli bir diyete sahiptir. Genellikle yüzden fazla bitki tüketirler. Meyve yemeyi tercih etseler de aynı zamanda yaprak, sarmaşık, ağaç kabuğu, gövde ve lif de yiyebilir. Ayrıca mantar ve toprak yedikleri de gözlemlenmiştir.

Et olarak da, çoğunlukla omurgasızları, özellikle karıncaları, böcekleri, termitleri, cırcır böceklerini, örümcekleri, salyangozları ve akrepleri yerler. Ayrıca yumurta ve hatta kuşlar, kaplumbağalar, kurbağalar, kirpiler, sıçanlar ve sivri fareler gibi omurgalılar da onlar için birer yiyecek olabilir. Mandrillerin diyetinin %50.7'sini meyve, %26'sını tohumlar, %8.2'sini yapraklar, %6.8'ini ilik/öz (İng: "pith"), %2.7'sini çiçekler ve %4.1'ini hayvansal gıdalar ve %1.4'ünü de diğer gıdalar oluşturur.[3]

Bu Reklamı Kapat

Davranış ve Etoloji

Mandriller tek bir dominant yetişkin erkeğin bulunduğu harem-tipi sosyal yapılarda yaşarlar. Bu yapılar, 10-30 bireyden oluşabilir. Dişileri ve dominant erkeğin yanı sıra genç erkekleri de içerir. Söz konusu küçük gruplar daha büyük bir yapının parçasıdır. Bu yapıya sürü (İng: "horde") denir ve yüzlerce mandrilden oluşabilir. Şu ana kadar kaydedilen en büyük sürü 1200 bireyden meydana gelmektedir. Dişiler doğdukları grupta yaşamlarına devam ederken erkekler yetişkinlik çağlarına geldiklerinde gruptan ayrılır.

Yapılan gözlemlere göre mandril grupları dominant erkek haricindeki birkaç erkek ve dişiler dışında sabit yapılar değildirler.[3] Bunun yerine erkeklerin çoğunun serbest gezdiği ve ancak üreme sezonunda gruplara dahil olduğu yarı-serbest gruplardan meydana gelirler. Dişilerin gruptan ayrılmaması, gruba tehlikelere karşı birliktelik sağlar, yavrunun hayatta kalma ihtimalini artırır veya daha uzun bir ömür sağlar. Grup içindeki dişiler genellikle akrabadır.

Mandril gruplarında baskınlık ilişkileri, oldukça doğrusaldır ve erkekler arası yakınlık davranışları (İng: "affiliative behavior") çok nadir görülür. Gabon’da bulunan iki yarı-serbest grubun erkeklerinin incelendiği bir çalışmada mandril erkekleri arasında baskınlık hiyerarşilerinin olduğu anlaşılmıştır.[5] Buna rağmen erkekler arası ilişkiler daha çok, agresyondan ziyade görmezden gelme, uzak durma ve yatıştırma (İng: "appeasement") ile şekillenmektedir. Erkekler arası kavgalar oldukça seyrek görülmekle beraber bu kavgalar ölümle sonuçlanabilmektedir. Erkekler arası baskınlık hiyerarşisi, birbirlerine göre konumları, beden diliyle aktarılır. Mesela, yatıştırma davranışı sırıtma (İng: "grin") denilen dişlerin gösterildiği yüz ifadesiyle belli edilir. Bu dışardan agresiflik gibi gözükse de onlar için yumuşatıcı bir etkiye sahiptir. Beden dili ve jestler haricinde renkler de baskınlık belirteci olarak mandrillerin hayatında yer almaktadır.

Gabon’da, barınakta yaşayan 75 kişilik mandril grubu içerisindeki 39 birey üzerinde yapılan gözlemlere göre dominantlık hiyerarşisi, bireylerin mekansal dağılımı ve yakınlık davranışları arasında bir bağlantı olduğu bulunmuştur.[3] Aynı çalışmada erkeklerin dişilere göre daha dominant olduğu da gözlemlenmiştir. Beslenme bağlamında davranışları ve mekansal konumları incelenen mandriller, baskınlık hiyerarşisindeki konumlarına bağlı olacak şekilde beslenme noktasına mesafe koymuşlardır. Daha açık bir ifadeyle hiyerarşide düşük seviyede olan bireyler beslenme noktasına en uzak konumda dururken seviyesi yüksek bireyler en yakında durmaktadır. Bu durum, en baskın bireyin yemek dağılımını kontrol etmesine izin verir. Dominantlık, besine ulaşmak için önemli bir faktör olmakla beraber tek başına yeterli olmamaktadır. Yapılan analizlerde anlaşıldığı üzere mandriller yakınlık ilişkilerini, diğer bir deyişle sosyal ilişkilerini, de devreye sokarlar. Yapılan çalışmada, düşük-seviyede bazı mandrillerin yiyeceğe ulaşmak amacıyla yüksek-seviye bireylerle olan ilişkilerinden yararlandıkları bulunmuştur. Hatta yakınlık ilişkilerinin dominantlığa göre daha etkili bir faktör olduğu ortaya çıkmıştır.[3]

Bu Reklamı Kapat

Dişiler ise daha çok anasoyları ile ilişki olacak şekilde düzenlenmişlerdir. Akrabalık ilişkileri olan dişiler, diğerlerine kıyasla daha çok dost olurlar. Gabon’da bulunan 19 madrilden oluşan bir grubun yaşadığı bir barınakta yapılan gözleme göre dişiler grup içinde erkeklere göre daha merkezi bir konuma sahiptir.[6] Sosyal Ağ Analizi denilen bir yöntem kullanılarak erkek ve dişi bireylerin etkileşimde oldukları bireyler belirlenip hangi bireyin daha merkezi bir konumda olduğu saptanmıştır. Bu, bize sosyal anlamda dişilerin grup içerinde uyumu sağlama rolleri olduğunu göstermektedir. Diğer türlerle kıyaslandığında, mandril dişilerinin de bu konumlarını, grup içindeki çatışmaları yönetmek ve grup üyeleri arasında bilgi akışını sağlamak için kullandıkları düşünülebilir. Bu çalışma, sıradan davranış analizi yöntemlerinin harem grupları (tek erkek-çok sayıda dişi) için öne sürdüğü gibi erkeklerin daha merkezi konumda olduğu fikrine karşın kadınların bu konuma sahip olduğunu ileri sürmektedir.

Agora Bilim Pazarı
Covey Seti: Etkili Yönetici ve İlişki Alışkanlıkları (2 Kitap)

Bu seti edinerek elde edeceğiniz kitaplar şunlardır:

  1. Etkili Yöneticilerin 7 Alışkanlığı – The Management Essentials, Stephen Covey
  2. Etkili İlişkinin 7 Alışkanlığı – The 7 Habits of Highly Effective Marriage, Stephen Covey
Devamını Göster
₺60.00
Covey Seti: Etkili Yönetici ve İlişki Alışkanlıkları (2 Kitap)

Renklerin Sosyal İşlevleri

Mandrillerde sosyal ilişkileri düzenleyen bir diğer faktör de renklerdir. Dikkat çekici renklere sahip mandril erkekleri birbirlerine göre konumlarını, anüs çevresindeki, yüzlerindeki ve genital bölgelerindeki kırmızı renkle işaret eder. Doğada çeşitli türlerde görülen dominantlık sinyallerinin temel işlevlerinden biri olası kavgaları daha çıkmadan engellemektir. Birbirleriyle dominantlık yarışına girmek üzere olan iki birey karşılaştıklarında, ilk iş olarak, birbirlerine karşısındakine göre ne kadar güçlü ve hiyerarşide yerinin daha yukarıda olduğunun sinyallerini vermeye çalışır. Burada önemli olan iki tarafın da bu sinyalleri değerlendirebilme yetenekleri ve istekleridir. Eğer sinyal okuma sağlıklı bir şekilde gerçekleşirse fiziksel bir kavga önlenmiş olur.

Mandril örneğinde ise bu durum büyüklük, güç gösterileri ve bir takım jest ve mimikle de sağlanmakla beraber vücut renkleriyle de dominantlık aktarılabilir. Erkek mandriller anüs çevresi, testisler ve burunlarında parlak renklere sahiptir. Anüs ve testis çevresi mavimsi-pembemsi renklere sahipken burunlarında mavi ve kırmızı renkler görülmektedir. Yaşadıkları grup içinde alfalık statüsünü elde elden mandril erkeklerinin testosteron sevilerinde artış gözükmektedir. Söz konusu artış sonucunda bu statüye erişen erkeğin testis hacminde büyüme ve burnundaki kırmızı renkte koyulaşma gözlemlenmektedir. Alfa erkek bahsedildiği üzere grubun merkezinde olmakla beraber çevrede yaşayan erkeklerle zaman zaman çatışmalara girerler. Bu çatışmalarda sinyalleşmeler olur ve genelde amaç kavgaya girmek değil ondan kaçınmaktır. Gabon’da yapılan çalışmaya göre erkekler arası çatışmalar başlamadan çözülebilmektedir. Bunun bir yolu da birbirlerinin renklerinin anlamlarını bilmeleridir. Eğer iki erkek birbirlerine yakın tonda renklere sahipse aralarındaki sorunun çözülme ihtimali birbirlerine göre renk farkı daha fazla olanlara göre daha azdır. Bu demek oluyor ki farklılık bariz olduğu zaman erkeklerde renk bakımından zayıf kalan taraf geri çekiliyor ve gereksiz bir kavga engellenmiş oluyor.

Dişiler ve genç mandril erkeklerinde böylesi bir renklilik yoktur. Bu renkler, erkeklerde gelişimsel süreçlerini tamamladıklarında ortaya çıkıp zamanla belirginleşmektedir. Dişilerde sadece yüzlerde siyahtan pembeye kadar genişleyen renklilik görülebilmektedir.

Ses ve İletişim

Çok çeşitte sesli iletişim yöntemleri vardır ve bunlar sayesinde bireyler ve gruplar arası haberleşme sağlanır. Bunlar, “chatter”, uluma ve homurdanmadır. Esneme ve yere vurma gibi beden diline dayalı iletişim de önemlidir. Bazen birbirlerine kafa sallayıp köpek dişlerini gösterebilirler. Dişleri yaklaşık 5 cm’dir ve dışarıdan bakan insan bir gözlemciye korkutucu gözükebilir fakat bu onlar için arkadaşça bir ifadedir.

Mandriller çok çeşitte sesli iletişime sahiptir:

  • "Kükreme" grup hareketi içindir ve sadece erkekler tarafından kullanılır.
  • "Grunt", birliğin tüm üyeleri tarafından kullanılan tehdit edici bir çağrıdır.
  • "Crow" saldırganlığı koordine etmektedir.
  • Hafif alarm durumlarında "hırıltı" duyulur.
  • "Çığlık" bir kaçış ya da korku çağrısıdır.
  • Gergin durumlarda "gıcırdatma" duyulur.
  • "Şapırdatma", çiftleşme, yavru bakımı ve tımar (İng: "grooming") sırasında kullanılır.

Her iki cinsiyetin göğüs ve koltuk altı bölgelerinde koku bezleri mevcuttur. Bu bezlerin iletişim amaçlı kullanıldığı anlaşılmıştır. Göğüs bölgesindeki koku bezleri, Eski Dünya maymunları arasında nadir görülen bir fenomen olan koku işaretleri için kullanılır. Bireyler koku bezlerini birbirlerine sürterler. Bunlar da renkler gibi baskın yetişkin erkeklerde daha belirgindir. Bu koku iletişimi aynı zamanda mandrillerin uyudukları yeri işaretlemenin de bir yoludur.

Popülasyon ve Koruma Statüsü

Nesilleri, IUCN Kırmızı Liste'de "Hassas" (İng: "Vulnerable" veya kısaca "VU") kategorisinde sınıflandırılmaktadır. Mandrillerin popülasyon büyüklüğü kesin olarak bilinmemekle birlikte, araştırmalar nüfusta ciddi bir düşüş olduğunu göstermektedir.

Yaşamlarını tehdit eden unsurların başında etleri için yasa dışı avlanma ve habitat kayıpları yer almaktadır. Yüksek sesle çığlıkları ve renkleri nedeniyle avcılar tarafından kolayca fark edilirler. Yasa dışı ağaç kesimi ve et ticareti, kontrol edilmezse, mandrilerin popülasyonu ciddi şekilde tehdit edebilir.

Etimoloji

Çok büyük bir ihtimalle Batı Afrika kökenli bir kelime olan mandrill kelimesi, "insan" anlamına gelen "man" ve "babun" veya "kuyruksuz maymun" anlamına gelen "drill" sözcüklerinden türetilmiştir.[9] İlginç bir şekilde "mandril" sözcüğü en başta şempanzeler için kullanılmıştır.[10] Sonradan günümüz mandrilleri için kullanılmaya başlanmıştır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 2
  • Muhteşem! 1
  • Tebrikler! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • J. M. Setchell, et al. (2006). Signal Content Of Red Facial Coloration In Female Mandrills (Mandrillus Sphinx). Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, sf: 2395-2400. doi: 10.1098/rspb.2006.3573. | Arşiv Bağlantısı
  • J. P. Renoult, et al. (2011). The Evolution Of The Multicoloured Face Of Mandrills: Insights From The Perceptual Space Of Colour Vision. PLOS ONE, sf: e29117. doi: 10.1371/journal.pone.0029117. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b c d A. Naud, et al. (2016). Relations Between Spatial Distribution, Social Affiliations And Dominance Hierarchy In A Semi-Free Mandrill Population. Frontiers in Psychology. doi: 10.3389/fpsyg.2016.00612. | Arşiv Bağlantısı
  • J. M. Setchell, et al. (2002). Changes In The Secondary Sexual Adornments Of Male Mandrills (Mandrillus Sphinx) Are Associated With Gain And Loss Of Alpha Status. Elsevier BV, sf: 177-184. doi: 10.1006/hbeh.2000.1628. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. M. Setchell, et al. (2005). Dominance, Status Signals And Coloration In Male Mandrills (Mandrillus Sphinx). Wiley, sf: 25-50. doi: 10.1111/j.1439-0310.2004.01054.x. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Bret, et al. (2013). Social Structure Of A Semi-Free Ranging Group Of Mandrills (Mandrillus Sphinx): A Social Network Analysis. PLoS ONE, sf: e83015. doi: 10.1371/journal.pone.0083015. | Arşiv Bağlantısı
  • K. A. Abernethy, et al. (2002). Hordes Of Mandrills ( Mandrillus Sphinx ): Extreme Group Size And Seasonal Male Presence. Wiley, sf: 131-137. doi: 10.1017/S0952836902001267. | Arşiv Bağlantısı
  • Denver Zoo. Mandrill. Alındığı Tarih: 25 Haziran 2022. Alındığı Yer: Denver Zoo | Arşiv Bağlantısı
  • ^ San Diego Zoo. Mandrill. Alındığı Tarih: 25 Haziran 2022. Alındığı Yer: San Diego Zoo | Arşiv Bağlantısı
  • ^ The Encyclopaedia Britannica. Mandrill. (1 Ocak 1878). Alındığı Yer: Google Books | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b A. Dixson. (2015). The Mandrill: A Case Of Extreme Sexual Selection. ISBN: 9781107114616. Yayınevi: Cambridge University Press.
  • ^ P. Perelman, et al. (2011). A Molecular Phylogeny Of Living Primates. PLOS Genetics, sf: e1001342. doi: 10.1371/journal.pgen.1001342. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ K. Finstermeier, et al. (2013). A Mitogenomic Phylogeny Of Living Primates. PLOS ONE, sf: e69504. doi: 10.1371/journal.pone.0069504. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ P. Grubb. (2006). English Common Names For Subspecies And Species Of African Primates. Primate Conservation, sf: 65-73. doi: 10.1896/0898-6207.20.1.65. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ P. T. Telfer, et al. (2003). Molecular Evidence For Deep Phylogenetic Divergence In Mandrillus Sphinx. Wiley, sf: 2019-2024. doi: 10.1046/j.1365-294x.2003.01877.x. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Y. Yin, et al. (2020). The Draft Genome Of Mandrill (Mandrillus Sphinx): An Old World Monkey. Scientific Reports, sf: 1-8. doi: 10.1038/s41598-020-59110-3. | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 13/08/2022 08:40:56 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11985

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Gıda
Entomoloji
Tahmin
Genetik Mühendisliği
Irk
Canlı
Oyun Teorisi
Bebek Doğumu
Editör Seçkisi
Yatay Gen Transferi
Safsata
Tekillik
Sosyal Medya
Doğa Yasaları
Saç
Abd
Biliş
Makine
Hematoloji
Sanat
Uzay
Yavru
Deniz
Ağaç
Tehlike
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.