Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Kendi Kendine Üreyebilen Biyolojik Robotlar Üretildi: Xenobot 3.0 ile Tanışın!

Kendi Kendine Üreyebilen Biyolojik Robotlar Üretildi: Xenobot 3.0 ile Tanışın!
11 dakika
25,524
  • Evrimsel Robotik
  • Biyorobotik
Tarihi Geçmiş Haber

Bu haber 8 ay öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir.

Dünya üzerindeki yaşam, tam 4 milyar yıldır, biyolojik olarak evrimleşmektedir. Ama ilk kez bir canlı, bir yapay zeka tarafından tasarlandı ve biyolojik yollarla değil, bilgisayar programları içinde evrimleşti. Bu canlı, evrimleştiği o son hâliyle gerçek hayatta sıfırdan inşa edildi ve gerçekten de yaşamayı başardı. Tamamen bilgisayar-insan ortaklığıyla yaratılan, Dünya tarihinde hiç var olmamış, canlı bir robot hayal edin! Bilimkurgu, şimdi gerçek oldu. Xenobotlar ile tanışın...

Sıfırdan Canlı Yaratmak Mümkün mü?

Diyelim ki sıfırdan bir canlı inşa etmek istiyorsunuz. Ama daha önceden var olmayan bir canlı. Ne yapardınız? Şu anki en iyi tahminlerimize göre yaşam, daha önce de anlattığımız gibi, 4.54 milyar yıl önce doğan gezegenimizin erken evrelerindeki kimyasal bir çorba içinde, bugün "kimyasal evrim" dediğimiz bir yolla var oldu. Günümüzdeki bütün canlılık, o ilk canlının temel hücresel özelliklerini miras aldı, yani onun direkt torunu... Eğer cansızlıktan canlılığa geçişin biyokimyasını tamamen çözebilmiş olsaydık, bu kimyasalları bir araya getirerek yeni canlı formlarını sıfırdan yaratabilirdik. Bunu araştıran ve biyokimyanın alt dallarından biri olan Abiyogenez sahasında son 120 yılda müthiş atılımlar yapıldı, ama henüz tüm detayları çözebilmiş değiliz.

Bu Reklamı Kapat

Eğer bu sahanın tamamen olgunlaşmasını beklemek istemiyorsanız, yapabileceğiniz bir sonraki şey, halihazırda var olan canlıları kullanmak. Örneğin daha önceden detaylıca anlattığımız CRISPR gibi gen düzenleme yöntemlerini kullanarak, var olan canlıların genlerini değiştirebilirsiniz ve yepyeni formlar inşa edebilirsiniz. Ama ya inşa etmek istediğiniz beden, var olan canlı formlarından hiçbirine benzemiyorsa? Yani hiçbir canlıyı taslak olarak kullanmak istemiyorsanız? Hele ki daha rahat kontrol edebilmek için, milyarlarca yıllık evrimin ürünü olan canlılardan daha da basit yaşam formları inşa etmek istiyorsanız?

Xenobot 1.0

O zaman var olan bir canlının sadece hücrelerini alıp, onlara hükmetmeniz gerekirdi. Onları tek tek, istediğiniz şekillerde birbirine yapıştırıp, sıfırdan bedenler inşa edebilirdiniz. İşte 2019 yılında bir araştırma ekibi, tam olarak bunu yaptılar: Kurbağalara ait iki tip hücreyle başladılar:[1] Kalp kası hücresi ve deri hücresi. Sonra tek tek, binlercesini birbirine yapıştırarak, binlerce hücreden oluşan yeni bir organizma inşa ettiler. Tahmin edebileceğiniz gibi bu, çok meşakkatli bir süreçti ama çalıştı: O kalp kası hücrelerinin kasılıp gevşemesi sayesinde ilerleyen ve deri hücreleri sayesinde çevreleriyle belli tip etkileşimler gerçekleştirebilen canlılar yaratıldı. Buna, Xenobot 1.0 adı verildi. Bu böyle uzaylı medeniyet ismi gibi olsa da, aslında adını hücreleri ödünç alınan kurbağadan geliyor: Xenopus laevis, yani Afrika Pençeli Kurbağası.

Bu Reklamı Kapat

Xenobot 1.0'ın üretim basamaklarını ve davranışını gösteren bir grafik.
Xenobot 1.0'ın üretim basamaklarını ve davranışını gösteren bir grafik.
PNAS

Xenobot 2.0

Ama bu, yeterince iyi bir yöntem değildi. Çünkü gelişmiş hücrelerin insan eliyle birbirine yapıştırılması gerekiyordu. Doğada ise var oluş bu şekilde "tepeden aşağıya" (İng: "top-to-bottom") dediğimiz biçimde olmuyor. Siz ana rahminde oluşurken biri gelip de sizin hücrelerinizi tek tek birbirine dikmiyor. Canlı cansız her şey, atom altı parçacıkların etkileşiminden doğan atomların oluşturduğu moleküllerin inşa ettiği yapıtaşlarının bir araya gelmesiyle var oluyorlar. Yani "tabandan yukarıya" (İng: "bottom-to-top")... Gerçek bir Frankenstein'ın Canavarı yaratacaksak, sağdan soldan topladığımız erişkin hücrelerle değil, hücrelerin kendi gelişim süreçlerine hükmedecek bir yolla inşa etmeliydik.

Araştırmacılar, bunu da başardılar! 2021 yılının Mart ayında yaptıkları bir çalışmada, bu defa kurbağa yumurtalarından aldıkları kök hücreleri kullandılar.[2] Kök hücreler, vücudumuzdaki diğer birçok hücreye dönüşebilme yeteneği olan, çok özel hücrelerdir. Bunları kendi hallerine bıraksanız, normal gelişimleri içinde belli hücrelere dönüşürlerdi. Ama araştırmacılar, bu hücrelerin gelişimine engel oldular ve onları diğer kurbağa hücrelerinden ayırdılar. Bunu yaptıklarında, bu kök hücrelerden binlercesi bir araya gelerek, küresel bir şekilde kendi üstlerine çökerek yepyeni bir organizmaya dönüştüklerini fark ettiler. Bu, Xenobot 2.0'ın doğumuydu. Levin şöyle anlatıyor:

Bu hücreler normalde bir iribaşın dış kısmında bulunacak, patojenleri dışarıda tutacak ve mukusu vücuda iyice dağıtıyor olacaklardı. Bizse onları yeni bir bağlama yerleştiriyoruz. Onlara çok hücreliliklerini yeniden tasavvur etmeleri için bir şans veriyoruz. Bu hücreler bir kurbağa genomuna sahipler, ancak iribaş olmaktan kurtulduklarında, şaşırtıcı bir şey yapmak için "plastisite" olarak da adlandırabileceğimiz kolektif zekalarını kullanıyorlar.
Xenobot 2.0'ın doğum basamaklarını gösteren bir grafik.
Xenobot 2.0'ın doğum basamaklarını gösteren bir grafik.
Science

Bu hücre öbekleri, kas hücrelerine ihtiyaç duymadan hareket edebiliyordu. Hatta dış yüzeyle temas eden kök hücreler, deri hücresine benzer hücrelere dönüştüler ve sil dediğimiz küçük kıllar ürettiler. Bu kıllar, normalde akciğer, dölyatağı borusu veya bağırsak gibi organlarınızın içinde bulunur ve bir ileri bir geri salınarak buradaki mukusun hareket etmesini, içindekini yabancı maddelerin ayıklanmasını falan sağlar. Ama bu hücreler, bu silleri kullanarak hareket etmeyi öğrendiler. Farklı koşullarda bile kimyasal gradyanları takip ederek yönlerini bulabiliyorlardı, çok daha uzun bir ömre sahiplerdi, birbirleriyle çalışıp, hasar aldıklarında kendilerini tamir edebiliyorlardı. Bakın bunlar aslen kurbağa hücreleriydi, ama kurbağa vücudu dışında yepyeni ve tuhaf bir organizmaya dönüşmüşlerdi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Çalışmanın bu evresinde doğada hiç görülmemiş vücut formlarında bir araya getirilen hücreler, embriyonik enerji depolarından güç alarak, bir bütün olarak çalışmaya başladı. Bu deneyde, bu botların ilacı doğrudan vücuttaki bir noktaya ulaştırmak da dahil olmak üzere bir dizi görevi yerine getirmek üzere programlanabileceğini gösterdiler.

Xenobot 2.0, kendi başına yaklaşık 3.000 hücreden oluşuyordu; ancak etkili bir şekilde çoğalamıyordu. Tufts'tan Sam Kriegman şöyle diyor:

Bunlar çocuk yapabilir, ancak daha sonra sistem normalde bundan sonra ölür. Aslında sistemin yeniden üretmeye devam etmesini sağlamak çok zor.
Kendi kendine üremenin evrimi
Kendi kendine üremenin evrimi
PNAS

Xenobot 3.0

İşte burada evrimsel algoritmalar ve evrimsel robotik devreye girdi.[3] Özetle evrimsel algoritmalar, doğadaki evrim yasasının süperbilgisayar simülasyonları sayesinde çok daha hızlı bir şekilde çalışmasını sağlayan bir yapay zeka sahasıdır. Bu algoritmalara kullanmak istediğiniz parametreleri ve yapmak istediğiniz işi giriyorsunuz. Mesela algoritmaya diyorsunuz ki, "Şu şu özelliklere sahip şu tip hücreleri kullanarak, bir vücut inşa et. Ama öyle bir vücut inşa et ki, ortaya çıkan bu organizma, bırakıldığı su içerisindeki minik partikülleri toplayıp bir araya getirsin ve onu kullanarak bir yumak inşa etsin." Tıpkı bilgisayar oyunlarındaki gibi, fizik yasalarının tanımlı olduğu bir ortamda, evrimsel algoritmanızı çalıştırıyorsunuz. 

Normalde evrim, nesiller geçtikçe yaşanır. Yani bir insan, kendi ömrü içinde evrim geçirmez, sadece gelişir. Ama insan popülasyonu her yeni yavru verdiğinde, her yeni nesil atladığında, evrimsel olarak da bir gıdım değişir. Tahmin edebileceğiniz gibi bu, aşırı yavaş bir süreç, çünkü insanlar yaklaşık 20-30 yılda bir nesil atlıyorlar. Ama virüsler birkaç dakikada bir çoğalıp nesil atlayabiliyorlar mesela, o yüzden grip virüsü Influenza gibi bazı virüsler aşırı hızlı evrimleşiyor. İşte simülasyonda bir engelimiz yok. On binlerce bireyden oluşan simüle edilmiş bir canlı popülasyonunun her bir bireyini çözmek istediğimiz görevi ne kadar iyi yaptığı konusunda tek tek sınayıp, en iyi olanlarını seçip, onları birbiriyle çiftleştirip karıştırarak, bu sırada ufak tefek rastgele değişimler, yani mutasyonlar katarak, yeni bir nesil oluşturabiliriz. Ve tüm bunu, işlemci gücünüze bağlı olarak milisaniyeler içinde yapabiliriz. Yani milyonlarca yıllık evrimi, birkaç günde veya haftada çalıştırabilir ve sonuçlarını görebiliriz. Ve son 30 yıldır bu şekilde ürettiğimiz her mühendislik ürünü, insan mühendislerin yapabildiğinden yüzlerce, bazen binlerce kat daha verimli çalıştı. Yani karmaşık tasarımlar yaratmak konusunda hiçbir mühendis, evrimsel süreçten daha yaratıcı ve başarılı değil gibi gözüküyor.

Sonuç olarak algoritma, aylar süren evrim simülasyonları sonucunda Pac-Man'e benzeyen bir vücut tasarladı. Yapay zekanın iddiasına göre bu tasarım, gerçek dünyada üretilecek olursa su içindeki o partikülleri yumak yumak bir araya toplayabilecekti. Bu şekil, kendi kendine oluşan Xenobot 2.0 kürelerinden biraz daha karmaşıktı ve bugüne kadar var olmuş hiçbir canlıya benzemiyordu. Bu nedenle biyolog Douglas Blackiston, tıpkı Xenobot 1.0'da yaptığı gibi, gerçek kurbağa hücrelerini kullanarak bu yapay zeka tasarımının aynısını, mikrocerrahi yöntemleri kullanarak gerçek dünyada da üretti. Adeta Dr. Frankenstein gibi... Böylece Xenobot 3.0 doğmuş oldu.

Bu Reklamı Kapat

Xenobot 3.0'ın davranışlarını ve başarısını gösteren bir grafik.
Xenobot 3.0'ın davranışlarını ve başarısını gösteren bir grafik.
PNAS

Nihayet, gerçek dünyada test etme vakti geldi: Ne oldu dersiniz? Yapay Zeka'nın tasarladığı ve hiçbir şekilde genleri değiştirilmemiş olan hücre yığınları, gerçekten de kendiliğinden su içindeki parçaları toplayıp, bir yumak haline getirebiliyordu. Ama kritik nokta da burada: Suda topladığı o minik partiküller neydi dersiniz? Kendi vücutlarını da oluşturan tekil kurbağa hücreleriydi. Yani bu Pac-Man şekilli hücre öbekleri, kendilerine benzer "Xenobebekler" inşa edecek biçimde hücreleri toplayıp bir araya getirebiliyorlardı. Bu Xenobebekler bir süre sonra ebeveynleri gibi canlanıyor, hareket ediyor ve onlar da ortamdan hücre toplayıp öbekler inşa ediyorlardı. Yani gözümüzün önünde yeni bir yaşam formu doğmuş oluyordu. Evrimden gücünü alan ve Yapay Zeka tarafından üretilen bir tasarım, gerçek dünyada çalışan biyolojik bir robot yaratmıştı. Buna "robot" diyoruz, çünkü endüstriyel robotlar gibi, spesifik bir amaçla, insanların istediği bir şeyi yapabilsinler diye üretildiler. Kriegman şöyle diyor:

UVM'deki süper bilgisayardan ilk ebeveynlerin şeklini nasıl ayarlayacağını bulmasını istedik ve AI, Pac-Man'e benzeyenler de dahil olmak üzere aylarca uzaklaştıktan sonra bazı garip tasarımlar buldu. Çok sezgisel değil. Çok basit görünüyor, ancak bir insan mühendisin ortaya çıkaracağı bir şey değil. Neden küçücük bir ağız? Neden beş değil? Sonuçları Doug'a gönderdik ve o bu Pac-Man şeklindeki ebeveyn Xenobotları yaptı. Sonra bu ebeveynler çocukları, torunları, torunların torunlarını, torunların büyük torunlarını inşa ettiler.

Başka bir deyişle, Pac-Man tasarımı nesil sayısını büyük ölçüde artırdı.

Pac-man şeklindeki Xenobotlar yavru üretip doğurabiliyorlar.
Pac-man şeklindeki Xenobotlar yavru üretip doğurabiliyorlar.

Vermont Üniversitesi'nde bilgisayar bilimcisi ve robotik uzmanı olan çalışma yazarı Joshua Bongard şöyle diyor:

Yürüyen Xenobot'ları bulduk. Yüzen Xenobotlar bulduk. Ve şimdi, bu çalışmada, kinematik olarak çoğalan Xenobot'ları bulduk. Organizmaların veya canlı sistemlerin içinde daha önce bilinmeyen bir alan olduğunu keşfettik ve bu, çok geniş bir alan.

Genlere Dokunulmadı!

Tüm bunlarda belki de önemli olan nokta şu: Bu hücrelerin genlerine hiç dokunulmadı. Genomları aynı kurbağa genomu... Sadece çok hücreli formlarından izole edildiler ve bambaşka bir yaşam formuna dönüşmüş oldular.

Bu Reklamı Kapat

Bunun açabileceği kapıları hayal edebiliyor musunuz? Örneğin daha şimdiden bir grup Xenobot'a hafıza yeteneği verildi. mRNA teknolojisi kullanılarak bunlara EosFP diye bir flüorasan protein verildi. Bu protein üzerine 390 nanometre dalgaboyunda mavi ışık düşerse, bu protein mavi değil de kırmızı ışık saçmaya başlıyor. Böylece bir Xenobot'un ömrü içinde bu spesifik dalgaboyundaki ışığa maruz kalıp kalmadığını anlamak mümkün oluyor.

Bu ne demek biliyor musunuz? Maruz kaldı... Maruz kalmadı... 1... 0... Evet, biyolojik hücrelerden oluşan bir bilgisayara 1 bitlik bilgi kodlamak demek. Üstelik temel biyokimya bilgilerimizi kullanarak bu bitleri açıp kapatabiliriz. Yani insanların verdiği görevleri yapacak biçimde evrimleşen tekil Xenobotlar bir sürü halinde bir araya geldiklerinde, aynı zamanda bir bilgisayar gibi davranabiliyorlar. Ama sizin sahip olduğunuzdan farklı olarak, canlı bir bilgisayar. Yaşayan bir bilgisayar!

Bu sayede bu Xenobotlar, plastik veya metalden yapılmış hiçbir bilgisayarın yapamayacağı davranışlar sergileyebiliyorlar. Mesela labirent çözebiliyorlar. Veya onları boydan boya bir mikrobıçakla yaracak olsanız bile, sadece 5 dakika içinde kendilerini iyileştirip görev başına geri dönüyorlar. Bilgisayarınızın kasasını veya telefonunuzu boydan boya yaralım mesela, bakalım ne olacak...

Bu robotlar radyoaktif kontaminasyonu tespit edebilirler. Cansız değil de canlı oldukları için mikroplastikler gibi doğa için tehlikeli olabilecek kimyasalları parçalayabilecek şekilde evrimleştirilebilirler. İlaçları gitmeleri gereken yere götürebilirler. Hastalıkları teşhis, tedavi bile edebilirler. Tufts Üniversitesi'nden Michael Levin şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Light Turquoise Dünya Küresi: Turkuaz, 33 cm, Işıksız, Huzurlu

Design Globe serisinin huzur dolu tasarımlarından Light Turquoise gümüş küremiz, coğrafya tutkunlarını henüz hiç yüzülmemiş egzotik denizleri keşfetmeye çağırıyor. Kıtaların gümüş renkleri, okyanusların turkuaz rengi üzerinde kontrast oluştururken, paslanmaz metal ayaklarla muhteşem bir uyum göstermektedir.

  • Harita Türü: Minimalist Siyasi
  • Çap: 33 santimetre
  • Işık Durumu: Işıksız
Devamını Göster
₺560.00
Light Turquoise Dünya Küresi: Turkuaz, 33 cm, Işıksız, Huzurlu

Eğer bir grup hücreye, yapmalarını istediğimiz şeyleri söylemenin bir yolunu bilseydik bu, rejenartif tıbbın doruğu olurdu. Travmatik yaralanmaların, doğum kusurlarının, kanserin ve yaşlanmanın çözümü budur.

Bütün bu farklı problemleri yaşıyoruz, çünkü hangi hücre gruplarının neyi, nasıl inşa edeceğini tahmin edemiyoruz ve onları kontrol edemiyoruz. Xenobotlar, tam da bunu bize öğretecek için yeni bir platform.

Yani biyolojik evrimin değil de evrimsel algoritmaların tasarladığı bu yepyeni "biyolojik robotlar", yaşamın esnekliğini, insan mühendisliğinin en harika taraflarıyla birleştiriyorlar. Silikon çipler ve demir gibi atomlarla inşa ettiğimiz metaller medeniyetimize müthiş bir güç bahşetti, evet, ona şüphe yok. Ama karbon temelli kimyanın yapabileceği yanına bile yanaşamıyor. Ve bu yöntem, ikisini buluşturuyor.

Sonuç

Bu çalışma biyorobotik sahası için heyecan verici bir atılım olma özelliği taşıyor. Ancak ne tür etik kaygılar doğurabileceği de şimdiden tartışma yaratan başlıklar arasında bulunuyor. Bu teknolojinin yaratacağı etik kaygılara yanıt olarak, ekip, Xenobotların tamamen bir laboratuvar ortamında bulunduğunu, kolayca kapatılabildiklerini ve federal, eyalet ve kurumsal etik uzmanları tarafından incelendiğini vurguluyor. Bongard, şöyle anlatıyor:

Bu, kendi kendini kopyalayan sistemleri incelemek için ideal bir sistemdir. Onu kontrol edebileceğimiz, yönlendirebileceğimiz, söndürebileceğimiz, abartabileceğimiz koşulları anlamak için ahlaki bir zorunluluğumuz var. Bir bütün olarak toplum için bunun nasıl çalıştığını incelememiz ve anlamamız önemlidir.
Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • İnanılmaz 43
  • Tebrikler! 24
  • Merak Uyandırıcı! 13
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 11
  • Korkutucu! 11
  • Bilim Budur! 10
  • Umut Verici! 9
  • Muhteşem! 8
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 16/08/2022 16:21:12 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11205

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Aminoasit
Sperm
Tercih
Kırmızı
Diş Gelişimi
Hasta
Bilim İnsanları
Maskeler
Makroevrim
Biliş
Kuantum Fiziği
Mutasyon
Meteor
Hayvanlar
Sağlık Bakanlığı
Habercilik
Balina
İnsanlık
Patlama
Elektron
Paleontoloji
Sağlık Örgütü
Mühendislik
Çeşitlilik
Davranış
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.