Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Endolitler: Kaya İçinde Yaşayan Mikroplar

Endolitler: Kaya İçinde Yaşayan Mikroplar
Kaya yiyen bir endolit.
All About Endolith
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Endolitler, kayaların iç kısımlarında veya kayaların iç kısımlarında bulunan mineral taneleri arasındaki gözeneklerde yaşayan organizmalardır. Bakteriler, arkeler ve mantarlar da dahil olmak üzere binlerce bilinen endolit türü vardır. Bu canlıların çok çeşitli ortamlarda bulunduğu düşünülmektedir. Hatta, yer kabuğunun yaklaşık 3 kilometreye kadar olan derinliklerinde bile bulunmuşlardır. Bu organizmaların birçoğu, kayalarda bulunan inorganik maddelerden kendi organik bileşiklerini üreten ototroflardır.

Kaya yiyen bir endolitin görüntüsü, Hint Okyanusu tabanının 1200 m altında bulunan bir bazalttan alınmıştır.
Kaya yiyen bir endolitin görüntüsü, Hint Okyanusu tabanının 1200 m altında bulunan bir bazalttan alınmıştır.
NOAA Ocean Explorer

Endolitler Nerelerde Bulunur?

Endolitler, sığ yüzeylerden derin kıtasal kabuğa ve okyanus kabuğuna kadar çeşitli ortamlarda bulunur. Endolitler, zorlu koşullarda gelişen bir organizma olan ekstremofil grubu canlılardır. Ekstremofiller, insanlar için ölümcül sayılan zor koşullarda hayatta kalabilen organizmalardır.

Her biri farklı bir ortamı kaplayan çeşitli endolit türleri vardır ve yaşam alanlarına göre üç ana grupta sınıflandırılır:

1- Kriptoendolitler

Kriptoendolitler dünya yüzeyinde kayalarda yaşayan endolitlerdir. Kriptoendolitik liken toplulukları, kriptoendolitik yaşamın baskın şeklidir ve Antarktika'nın kuru vadilerinde, kumtaşı gibi gözenekli kayalarda bulunurlar.

Antarktika kumtaşı kriptoendolitik liken toplulukları için uygun bir ortam sağlar.
Antarktika kumtaşı kriptoendolitik liken toplulukları için uygun bir ortam sağlar.
How Stuff Works

Aşırı koşullara toleransları nedeniyle kriptoendolitler, yaşamın diğer gezegenlerde var olabileceği fikrini uyandırarak astrobiyolojiye olan ilgiyi artırmıştır. (Astrobiyoloji ya da egzobiyoloji, disiplinlerarası bir bilim olup özellikle evrende yaşamın ortaya çıkmasını ve evrimini sağlayan jeokimyasal ve biyokimyasal etken ve süreçleri konu alır.)

2- Yer Altı Endolitleri

Yer altı endolitleri yer altı suyu akiferlerinde veya mağaralarında bulunabilir. (Akifer, içinde suyun birikip akabildiği geçirgen kayaç bölümüdür.)

Bazalt yiyen mikropların şeması.
Bazalt yiyen mikropların şeması.
NOAA Ocean Explorer

Bu organizmalar sadece kayada bulunan besinlerle beslenmezler, aynı zamanda yer altı sularında bulunan besinleri de kullanabilirler. Bazı yer altı mikropları yer altı suyu kalitesi sorunlarına katkıda bulunabilirken bazıları da kirlilik sorunlarını gidermek için kullanılabilir.

3- Derin Biyosfer Endolitleri

Bu endolitler okyanus tabanının altında, ekstrem sıcaklıklara sahip kayalarda (100°C'nin üzerinde) veya sıcaklığı -15°C'ye kadar inebilen soğuk kayalarda bulunmuştur. Bu ortamlarda yaşayan organizmalar sadece aşırı sıcaklıklarla değil aynı zamanda yoğun basınçlarla, tamamen karanlık ve anoksik (oksijensiz) koşullarla da baş edebilmektedir.

Kriptoendolitler gibi, derin biyosfer endolitleri de astrobiyolojiye olan ilgiyi artırmıştır. Nanobakteriyel fosiller, endolitik yaşamın bir zamanlar diğer gezegenlerde de olup olmadığını anlamamıza yardımcı olabilir.

Endolitler, kayalardaki yaşam alanlarını oluşturma şekillerine göre ise 3 kategoride sınıflandırılmaktadır:

1- Chasmoendolitler: Kayaların çatlaklarında ve yarıklarında yaşar.

2- Euendolitler: Kayanın içine nüfuz ederek kendi yaşam alanlarını yaratırlar. Vücudunu korumak için kayada tüneller ve delikler oluştururlar.

3- Cryptoendolitler: Euendolitler tarafından oluşturulan boş alanları içeren gözenekli (geçirgen) kayalarda yaşarlar.

Endolitler kayalardaki yaşam alanlarını oluşturma şekillerine göre 3 kategoride sınıflandırılmaktadır.
Endolitler kayalardaki yaşam alanlarını oluşturma şekillerine göre 3 kategoride sınıflandırılmaktadır.
University of Vienna

Nasıl Hayatta Kalırlar?

Endolitler demir, potasyum ve kükürtten beslenirler. Ya onları doğrudan tüketirler ya da tüketmeden önce çözmek için bir asit salgılarlar. Su ve besinler endolitlerin yaşam alanlarında seyrek olduklarından, çok yavaş işleyen bir üreme döngüsüne sahiptirler. Araştırmalar bazılarının sadece her yüz yılda bir hücre bölünmesine girdiğini göstermektedir. Bilim insanları okyanus tabanındaki endolitlerin, belki de milyonlarca yıllık olduğunu ve sadece her 10.000 yılda bir çoğalmış olabileceklerini düşünmektedirler. Enerjilerinin çoğunu kozmik ışınların veya rasemizasyonun (optik olarak etkisiz hale gelmenin) neden olduğu hücre hasarını onarmak için harcadıklarından, geriye çoğalması veya büyümesi için çok az miktarda enerjileri kalmaktadır.

Endolitik Yaşamın Etkileri Nelerdir?

Endolitlerin kaya içinde yaşama kabiliyetine sahip olduklarından zararlı UV ışınlarından korunuyor olmaları Dünya üzerindeki yaşamın kökeni hakkındaki düşüncelerimizi değiştirebilir. Ayrıca endolitik yaşam, organizmaların hayatta kalma ve hatta zor koşullarda gelişebilme kabiliyetleri hakkındaki anlayışımızı genişletmektedir.

Endolitik jeomikrobiyoloji üzerine yapılan çalışmalar, bilim insanlarının dünya dışı yaşam olasılığı ile ilgili yeni fikirler ortaya koymalarına da yardımcı olmaktadır.

Endolitler çevre konularında da önemli rol oynayabilir. Örneğin, okyanus tabanının altında yaşayan mikropların karbon döngüsünde ve küresel ısınmada rol oynadığı düşünülmektedir. Endolitler, ayrıca, kirlenmiş alanların ve madenlerin biyo-düzenlenmesi ve zararlı bileşiklerin toksik olmayan atık ürünlere dönüştürülmesiyle yeraltı suyu kalitesinin iyileştirilmesi gibi çevresel konularda bizlere fayda sağlayabilir. Dahası, bu organizmalar ekonomik açıdan önemli cevherlerin biyo-mineralleştirilmesinden sorumlu olabilir.

Derin yeraltı mikropları yaşam olanaklarını anlamada oldukça önemli olup yaşam kalitesini artırabilecek çok çeşitli uygulamalar için müthiş bir potansiyel barındırmaktadır. Bu nedenle, derin ve karanlık ortamlarda jeomikrobiyolojik araştırmaların sürdürülmesi, aşırı ortamlardaki yaşam olanaklarını anlamak ve çevresel sorunları düzeltmek için çok önemlidir.

Aşırı koşullara toleransları nedeniyle kriptoendolitler, yaşamın diğer gezegenlerde var olabileceği fikrini uyandırarak astrobiyolojiye olan ilgiyi artırmıştır.
Aşırı koşullara toleransları nedeniyle kriptoendolitler, yaşamın diğer gezegenlerde var olabileceği fikrini uyandırarak astrobiyolojiye olan ilgiyi artırmıştır.
Planetary Science

Endolitik Parazitizm

1990'lara kadar fototrofik (ışığı kullanan) endolitler iyi huylu olarak düşünülüyordu, ancak sonraki araştırmalar, fototrofik endolitlerin (öncelikle siyanobakteriler) Güney Afrika'da bulunan midye türlerinden Perna perna'nın orta kıyı popülasyonlarında %50 ile %80 arasında değişen aralıkta enfeksiyona neden olduğunu ortaya koymuştur. Fototrofik endolitlerin istilası, midye kabuğunun kuvvetinin azalması gibi öldürücü ve ölümcül etkilerle sonuçlanmıştır.

Endolitik Mantarlar ve Kretase Dinozorlarının Kitlesel Yok Oluşları

Orta Çin'de bulunan dinozor yumurta kabuğunda endolitik mantarlara ait kalıntılar bulunmuştur. 2008 yılında yapılan bir araştırmaya göre, yumurta kabukları üzerinde oluşan endolitik mantarlar yumurtaların anormal inkübasyonuna (kuluçka dönemine) neden olmuş ve bu dinozorların kitle halinde yok olmalarına neden olmuş olabilir. Bunun yanısıra bu mantarların, dinozor yumurtalarının korunmasına da yol açmış olabileceği düşünülmektedir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 3
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Tebrikler! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/09/2020 17:43:11 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7822

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Tardigrad
Zehirli Mantar
Doğa Yasaları
Hayvanlar
Balıklar
Anne
Diş Hekimliği
Akciğer
Hastalık Kontrolü
Kanser Tedavisi
Nöron Hücresi
Konuşma
Yaşam
Yavru
Odontoloji
Kertenkele
Deney
Hastalık Dağılımı
Gelişim
Hominid
Tutarlılık
Sperm
Sinaps
Koronavirüs
Elektron
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Önceleri, insanların gerçeği bulmalarını engellemek için bir sürü kitabı imha etmeniz gerekiyordu. Bugün ise gerçeği, bir Google aramasının 20. sayfasına yönlendirerek gizlemeniz yeterli oluyor.”
Lenny Pozner
Geri Bildirim Gönder