Gece Modu

Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Yaşam Ağacı projesinin amacı, başta Türkiye'de bulunan türleri, Türkiye'deki doğa gözlemcilerimizin özgün fotoğraf ve video içerikleri ışığında, evrimsel akrabalık ilişkilerine uygun bir şekilde filogenetik bir ağaç üzerinde kategorize etmek, nihayetinde ise Dünya'daki tüm türleri yavaş yavaş Yaşam Ağacı'na eklemektir.

Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Gözlem Bilgileri

Karadeniz/Ereğli merkezinde gözlemlediğimiz 600 yaşındaki yapraklarını dökmüş bir doğu çınarı.

Tanım ve Genel Bilgiler

Doğu çınarı (Platanus orientalis), yaklaşık 30 metreyi geçebilen boyutu ile devasa bir yaprak döken (deciduous) ağaçtır. Büyüklüğü ve geniş taç yaprakları nedeniyle baharda heybetli ve görkem gözüken bir türdür. Aynı şekilde sonbaharda da yapraklarının renkleri kan kırmızısı tona bürünürken harika gözükür.

Diğer kavak, kızılağaç ve söğüt türleri gibi ekolojik olarak nehir kıyısını seven bir tür olduğu yazılır. Bir kere filizlendikten sonra kuru topraklarda dahi yaşamını sürdürebileceği görülmüştür. Bu yüzden yüzlerce yıl yaşayabilirler. Yaprakları akçaağaç benzeri, tek noktadan köken alan palmatus tipidir. Doğada varyasyonları olabilir. Örneğin doğu ve batı çınarının çaprazlaması (Platanus x acerifolia) olduğu düşünülen hibrit çınarı bulunur. Buna karşın bazı dendrologlara (ağaç bilimcilere) göre doğu çınarının bir kültivarı olduğu söylenir.

Doğu çınarı (Platanus orientalis), Karadeniz/Ereğli.
Doğu çınarı (Platanus orientalis), Karadeniz/Ereğli.
Pedram Türkoğlu

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Bu tür, Çınargiller (Platanaceae) ailesi içerisinde Platanus cinsinde sınıflandırılır. Günümüzde yaşayan tek cinsidir ve 8 türü vardır. Geriye kalan Ambiplatanus, Ettingshausenia, Macginicarpa, Macginitiea, Plataninium ve Sapindopsis cinslerinin nesli tükenmiştir. Bu cinsler, kuzey yarımküredeki ılıman ve subtropikal bölgelere adapte olmuşlardır.

Fosil kayıtlarına baktığımızda Alt Kretase'ye denk gelen yaklaşık 113-98 milyon yıl öncesine dayanan Platanocarpus cinsi görülüyor. Bu cins günümüz çınarların ortak atası sayılabilecek dendromorfolojik özelliklere sahip. O dönem 8-10 μm boyutlarında çok ufak polenlere sahip oldukları hesaplanmıştır. Günümüzdeki Platanus cinsi ise yaklaşık 60 milyon yıl önce Kretase'nin sonuna doğru görülmeye başlıyor. Bu yüzden günümüzdeki çınarlar adeta "yaşayan fosiller" gibidirler.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Balkanlardan İran'ın doğusuna kadar uzanırlar. Bunun dışındaki Himalaya gibi doğu taraflarında insan eli kaynaklı kültivar olarak yetiştirildiği düşünülüyor. Bu şekilde birçok izole kültivar popülasyonu olduğu hesaplanmıştır. Kültivar, yapay seçilim yolu ile karakteristik özellikleri bakımından seçilen aynı türün jenerasyonlarıdır.

Doğu çınarı (Platanus orientalis), Karadeniz/Ereğli.
Doğu çınarı (Platanus orientalis), Karadeniz/Ereğli.
Pedram Türkoğlu

Popülasyon ve Koruma Statüsü

IUCN Kırmızı Liste tarafından Asgari Endişe, yani Least Concern (LC) olarak sınıflandırılır. Bu yüzden popülasyon sayısı hakkında herhangi bir endişe bulunmaz.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

Perslerin bahçelerindeki nehir kenarlarında ekilen ağaçlar olduğu yazılır. Ayrıca efsaneye göre modern tıbbın babası kabul edilen Hipokrat'ın İstanköy (Yunanca: Kos) adasında, öğrencilerine altında ders verdiği ağaçtır. Bodrum'un karşısında bulunan söz konusu adada yaklaşık 500 yıllık bir ağaç bulunmaktadır. Bu doğu çınarının 2400 yıl önceki orijinalinin kesilmesi sonucu tekrar ekildiği düşünülüyor. Ağacın parçaları ve tohumları Dünya'nın çevresine yayılmış durumdadır. Örneğin Amerika'daki birçok tıp fakültesi bahçesine bu ağacın tohumu ekilmiştir. Antik dönemlerde ağacın yaprakları ve eksteleri tıbbi amaçlarla kullanılıyordu. Hindistan'ın Keşmir bölgesinde Tanrıça Parvati'nin avatarı olduğu söylenen Bhavani'ye ithafen kutsal topraklara ekiliyordu.

Etimoloji

Tür ismindeki orientalis, Antik Yunanca "doğu" anlamını taşır. Batı çınarının tür ismi ise Platanus occidentalis şeklindedir. Antik Yunan'da "platane" adı verilirdi. Anadolu'dan Hindistan'a kadar ise "çınar" veya "çenar" adı ile bilinir. Hindistan'da Keşmir'de boonyi denir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 1
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 29/02/2020 17:01:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8248

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bilimi anlatmamanın ahlaksızlık olduğunu düşünüyorum. Eğer ki aşıksanız, bunu bütün Dünya bilsin istersiniz.”
Carl Sagan
Geri Bildirim Gönder