COVID-19 Salgınında Hatalı Bir Şekilde Hidroksiklorokin Tedavisini Destekleyen Makale Nihayet Geri Çekildi!

Hidroksiklorokinin COVID-19'u tedavi ettiği iddia edildiğinde geniş bir coşku uyandıran 2020 tarihli bir makale, araştırmanın ciddi bilimsel kusurlar içerdiğini ve etik düzenlemeleri ihlal etmiş olabileceğini ileri süren bilim insanlarının yıllar süren çabasının ardından, nihayet 17 Aralık 2024 günü geri çekilerek yayından kaldırıldı.^[1] Evrim Ağacı olarak biz de bu konuda 21 Mart 2020 günü bir uyarı yazısı yayınlamıştık. Dergiden yapılan açıklamaya göre makale, gerçekten de etik kaygılar ve metodolojik sorunlar nedeniyle geri çekildi.

Marsilya Akdeniz Enfeksiyonu Hastane Enstitüsü'nden (IHU) Philippe Gautret tarafından yönetilen Uluslararası Antimikrobiyal Ajanlar Dergisi'ndeki (International Journal of Antimicrobial Agents veya kısaca "IJAA") makale, bir çeşit anti-sıtma ilacı olan hidroksiklorokin ile tedavinin, COVID-19 hastalarından alınan örneklerdeki virüs seviyelerini düşürdüğünü ve ilacın antibiyotik azitromisin ile birlikte kullanıldığında daha da etkili olduğunu iddia ediyordu. Makalenin başyazarı olan dönemin IHU Direktörü Didier Raoult, sosyal medya ve televizyonda ilacın vaatleri hakkında coşkuyla konuşmuştu ve dönemin ABD Başkanı Donald Trump da dahil olmak üzere bir heyecan dalgasına yol açmıştı.

Ancak bilim insanları, sadece 36 hastadan oluşan örneklem büyüklüğüne ve alışılmadık derecede kısa hakem değerlendirme süresine dikkat çekerek, makale hakkında endişelerini dile getirmişti: Makale, 16 Mart 2020'de teslim edilmiş olmasına rağmen sadece 4 gün sonra yayına alınmıştı. 24 Mart 2020 tarihinde bilimsel ahlak danışmanı Elisabeth Bik, kendi blogunda, hidroksiklorokin ile tedavi edilen altı hastanın çalışmadan çıkarıldığını (ki bunlardan biri ölmüş ve üçü yoğun bakıma nakledilmişti) ve bunun sonuçları ilacın lehine çarpıtma potansiyeline sahip olduğunu belirtmişti. Daha sonra 2020'de gerçekleştirilen daha büyük, daha titiz çalışmalar hidroksiklorokinin COVID-19 hastalarına fayda sağlamadığını göstermişti.^[2]

Raoult'un makalesini eleştirenler o zamandan beri daha fazla soruna dikkat çekti. Ağustos 2023'te Therapies'de yayınlanan bir mektupta Bik ve meslektaşları, bir polimeraz zincir reaksiyonu testini pozitif olarak sınıflandırmak için kesme sınırının tedavi ve kontrol gruplarında farklı olduğunu belirtti. Mektupta ayrıca çalışmanın uygun etik onayı alıp almadığına dair sorular soruldu ve editoryal bir çıkar çatışmasına dikkat çekildi: IJAA'nın o dönemdeki genel yayın yönetmeni Jean-Marc Rolain de yazarlardan biriydi. (Rolain'in hakem değerlendirmesinde yer almadığına dair bir ifade daha sonra makaleye eklenmiştir). Mektupta makalenin geri çekilmesi çağrısında bulunuldu.

Geri çekme bildiriminde, derginin ortak sahibi olan Elsevier ve Uluslararası Antimikrobiyal Kemoterapi Derneği'nin, "etik sorunların yanı sıra, yazarlardan üçünün makalenin metodolojisi ve sonucuna ilişkin endişeleri" nedeniyle makaleyi geri çekmeye karar verdiği belirtiliyor.

Elsevier tarafından yapılan bir soruşturmada, araştırmacıların hastaları çalışmaya dahil etmeden önce çalışma için etik onay alıp almadıkları ya da hastaların antibiyotik azitromisin ile tedavi edilmek üzere bilgilendirilmiş onam verip vermedikleri tespit edilemedi. Soruşturma, bu ilacın o dönemde Fransa'da bu hastalar için standart tedavinin bir parçası olmayacağı, dolayısıyla onay gerektiren deneysel bir tedavi olarak kabul edileceği sonucuna vardı.

Geri çekim bildirimine göre, makaleyle ilgili endişelerini dile getiren üç yazar "artık isimlerinin makaleyle ilişkilendirilmesini istemiyor." Gautret ve diğer bazı yazarlar araştırmacılara makalenin geri çekilmesine katılmadıklarını söylerken, araştırmacılar baş yazar Raoult'tan bir yanıt alamadı. Bugüne kadar, İHÜ yazarları tarafından yayınlanan 32 makale geri çekilmiş olup, bunlardan 28'i Raoult'un ortak yazarı olduğu makalelerdir ve kurumun yayınladığı 243 makalede de endişe bildirimi bulunmaktadır.

Fransız Farmakoloji ve Terapötikler Derneği, yaptığı basın açıklamasında, geri çekilen çalışmanın, milyonlarca insanın gereksiz yere hidroksiklorokin aldığı ve kalp krizi gibi yan etkiler yaşayan hastaları tehlikeye atan bir skandalın "köşe taşı" olduğunu söyledi:

Bu olaylar dizisi, ilaçlar söz konusu olduğunda önemli bir noktayı hatırlatmaktadır: Sağlık krizi zamanlarında bile, iyi yürütülmüş klinik araştırmaların titiz çerçevesi dışında, etkinliği sağlam bir şekilde kanıtlanmamış ilaçların reçete edilmesi kabul edilemez. Tıbbın temel ilkelerinden biri olan 'primum non nocere' ('önce zarar verme') ilkesi, burada dramatik sonuçlara yol açacak şekilde ayaklar altına alınmıştır.