Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Büyük Memelilerin Evcilleştirilmesi: İnsanın Diğer Hayvanlar Üzerindeki Yapay Seçilimi

Büyük Memelilerin Evcilleştirilmesi: İnsanın Diğer Hayvanlar Üzerindeki Yapay Seçilimi Phys.org
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Evcilleştirme insanoğlunun çevresindeki canlıları seçilime uğratması sonucu kendine daha faydalı bir hale getirmesidir. Evcilleştirme çeşitli amaçlar doğrultusunda yapılabilmektedir. Seçilime uğratılmış canlılar taşıma, beslenme veya savunma amaçlı kullanılabilmektedir. Bitki ve hayvanlar için farklı yöntemlere başvurularak bazılarının evcilleşmesi sağlanmıştır. Hayvanların evcilleştirilebilmesi genellikle büyük memelilerde mümkün olmuştur. Büyük memelilerin evcilleştirilme sırasında tercih edilmelerinin nedeni küçük memeli, sürüngen ya da kuşlara kıyasla çok daha işlevsel olmalarıdır. Büyük memeliler protein bakımından zengindir, bazılarının üstüne binilebilir, toprağı sürerek tarıma yardımcı olurlar. Bu açıdan büyük memeliler evcilleştirme sürecinden başarıyla çıkabilmiş türler içerirler.

MÖ yaklaşık 10 bin yılında ilk memelinin Güneybatı Asya’da evcilleştirildiği düşünülmektedir. Bu canlı köpektir ve ilk etapta beslenmeden ziyade evcilleştirilme amacı savunmadır ve avcılıktır. Bundan sonra pek çoğu Avrasya kıtasında olmak üzere toplam on dört memeli türü evcilleştirilmiştir. Bu memelilerin ortalama ağırlığı 45 kilogramın üstündedir. Şaşırtıcı olan şudur ki evcilleştirilmeye aday 148 memeli canlı vardır ve bunların çok azı ancak evcilleştirilebilmiştir. Bir diğer durumsa evcilleştirilen canlıların tamamının uzun süre önce evcilleştirilmiş olmasıdır. En son evcilleştirilen tür Arap devesi ve çift hörgüçlü devedir ki evcilleştirilme tarihleri MÖ yaklaşık 2500 yıllarıdır. Milattan sonraki dönemlerde evcilleştirilebilmiş bir tür bulunmamaktadır. 

Evcilleştirilmeye tabi tutulan pek çok canlı vardır. Muhtemelen atalarımız bu türlerin neredeyse tamamını evcilleştirmeye çalışmışlardır. Bu çabanın sonucunda on dört tür evcilleştirilmiştir. Bunların en yaygın ilk beşi: koyun, keçi, inek (sığır ya da öküz), domuz ve attır. Kalan dokuzu ise şunlardır: Arap devesi, çift hörgüçlü deve, lama ve alpaka, eşek, Rengeyiği, manda, yak, Bali sığırı ve yaban sığırı. Fil her ne kadar evcilleştirilmiş gibi dursa da terbiye edilmiş bir canlıdır. Yetişkin filler Asya’da ormanlardan yakalanır ve terbiye edilirler. Afrika ve Avustralya kıtasında hiçbir memeli evcilleştirilememiştir. Amerika kıtalarında ise yalnızca bir tür evcilleştirilmiştir. Kalan on üç tür Avrasya’ya aittir. Afrika kıtasında günümüzde de görülebilen pek çok büyük memeli bulunmaktadır. Goril ya da gergedan gibi bazı türler neden hiçbir zaman evcilleştirilememiştir? Afrika’daki insanlar Avrasya insanlarına kıyasla daha mı az becerikliydi bu iş konusunda?

Yapay seçilim yoluyla evrimleştirdiğimiz 14 büyük memeli...
Yapay seçilim yoluyla evrimleştirdiğimiz 14 büyük memeli...

Evcilleştirmeyi Engelleyen Temel Unsurlar

 Evcilleştirme sürecinde uyulması gereken bazı ölçütler vardır. Bu ölçütler dışında kalan canlıların evcilleştirilmesi ya çok zordur ya da olanaksızdır. Temel unsur beslenmedir. Evcilleştirilmek istenen bir canlının beslenme durumu göz önünde bulundurulmalıdır. Karnivorlar (etobur) yırtıcı olmaları nedeniyle insanlara da saldırabilmektedirler. Beslenmenin yönünün değişmesi yani evcilleştirilmeye çalışılan türün insanlara saldırıp onları yemeye kalkışması pek içi açıcı bir durum değildir. Herbivorlar (otçul) böyle bir durumda tercih edilme şansları yüksek türler olacaktır. 

 Fil gibi canlılar oldukça fazla et vermelerine ve yiyecek seçmemelerine rağmen büyüme hızları oldukça yavaştır. Bir filin yetişkinliğe erişmesi yıllar sürer. Yetiştirici bu durumu göze alamaz. En geç birkaç sene içerisinde erişkinliğe ulaşan canlılar tercih edilecektir.

 Hayvanlar çiftleşme dönemlerinde kur yapma ihtiyacı hissederler. Her canlı bir yere kapatılarak çiftleştirilemez. Çita gibi türler zahmetli ve uzun süren kur yapma sürecini kapalı bir ortamda gerçekleştiremezler. Çiftleşme dönemi türlerin erkeklerinin genellikle saldırganlaştığı dönemlerdir. Bir arada bulunan erkek bireyler birbirlerine saldırabilir, birbirlerini yarayabilir veya öldürebilirler. 

 Büyük memeliler etobur ya da otobur fark etmeksizin insanları öldürebilmektedir. Atlar, öküzler ve diğerleri sert darbelerle insanların yaşamına kolaylıkla son verebilir. Gergedan gibi çok fazla et verebilecek türlerdeyse saldırganlık kontrol edilebilir düzeyin üstündedir. Zebralar çılgınca davranışlarıyla büyüdükçe evcilleştirilemez hale gelirler. Değil üzerine binmek saldırılarından kurtulmak bile oldukça zordur. Çünkü ısırırlar ve ısırdıklarında da bırakmama gibi bir huyları vardır.

 Antiloplar ve ceylanların evcilleştirilmesi korku ve telaş eğilimleri nedeniyle mümkün değildir. Yaklaşmaya çalışırken fark edildiğinizde gökyüzüne sıçrayan ve sağa sola çılgınca zıplayan canlılar düşünün. Bu hayvanlar Bereketli Hilal’de(Mezopotamya, Anadolu ve Mısır bölgesi) önemli av hayvanlarından bazılarıdır. Yine de evcilleştirilememişlerdir.

 Koyun gibi sürüler halinde yaşayan hayvanlarda toplumsal bir yapı vardır. At sürülerinde hiyerarşik bir düzen görülür. Aygır güdümünde kısraklar ve taylar belirli bir düzene göre sürüyü meydana getirir. Aynı zamanda bu türlerin uysallığı ve sorun halinde sürünün içine saklanma eğilimleri bulunmaktadır. Hızlıca dağılıp taşkın davranışlar sergilemezler. Sürünün lideri konumundaki hayvan yerine insan geçtiği zaman da kolaylıkla insan güdümüne girerler.

Sonuç

 Evcil hayvanların günümüz insan yaşamında etkisi büyüktür. Kalabalık insan nüfusunu doyurabilmenin şuan tek yolu evcilleştirilen büyük memelilerdir. Domuz, sığır, koyun ve keçiler besin değerleri yüksek canlılardır. Bu canlıların dışında besin değeri yüksek çok fazla tür vardır ancak hepsi evcilleştirilmeye uygun olmadığından seçilime uğratılamamışlardır. Geçmişte muhtemelen bütün memeli türleri seçilime tabi tutulmuştur. Farklı nedenler dolayısıyla direnç gösterenler ise evcilleşememiştir. Afrika kıtasındaki türlerin evcilleştirilememesinin temel nedeni budur. Zebra gibi canlıların davranışları oldukça umut kırıcıdır. Bereketli Hilal’den gelen hayvanlarınsa hızlı bir şekilde Afrika’da kullanılmaya başlandığı ise unutulmamalıdır. Yani sorun bölge halklarında değildir. Canlıların davranışları, yapıları ve coğrafi konum evcilleştirmede temel etkendir.

Not: Bu içeriğimizi hazırlayan okurumuz Ali Kağan Akbaş'a teşekkür ederiz.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • J. M. Diamond. (1999). Guns, Germs, And Steel: The Fates Of Human Societies. ISBN: 0393317552. Yayınevi: W. W. Norton & Company.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/09/2020 21:11:37 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4889

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Sinir Hücresi
Albert Einstein
İspat
Çin
Gıda
Fosil
Dünya Dışı Yaşam
Köpek
Sinek
Moleküler Biyoloji
Sosyal Mesafelendirme
Nobel Ödülü
Bağışıklık Sistemi
Hayvan Davranışları
Avrupa
Molekül
Yiyecek
Beslenme Davranışları
Seçilim
Allah
Galaksi
Kelebek
Tedavi
Davranış
Arı
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Yaşam, bisiklete binmek gibidir. Dengeni korumak için sürekli ilerlemen gerekir.”
Albert Einstein
Geri Bildirim Gönder