Spoiler Uyarısı;
Kurgusal bir hikaye yarattığınızda, ona belirli kurallar koyarsınız.
İzleyici için kurguladığınız evrende neyin olup neyin olamayacağını belirlersiniz. Örneğin, Yıldız Savaşları için yazarlar uzay yolculuğu, galaksiler arası savaş, yapay zeka, uzaylılar, güç ve daha fazlasını oluşturmak zorundaydı. Karayip Korsanları için yazarlar, korsanların kurgusal olmayan dünyası ile mistisizm ve efsanenin kurgusal dünyasını kurmak zorundaydılar. Kurgusal bir evrenin kuralları hikayenin başlarında belirlenmelidir. Aksi takdirde, izleyici daha sonra hikayeye inanmayacaktır. Evreninizin kurallarını bir kez koyduğunuzda, bu kurallar çiğnenemez, değil mi?
Bugün Looper'a bakmak ve şu soruyu yanıtlamak istiyorum: "Hikaye kendi kurallarına uymak zorunda mı?"
Looper zaman yolculuğu hakkında bir bilimkurgu aksiyon filmi. Konusu Joe adında bir Looper hakkında. Joe gelecek zamanda bir mafya için çalışmaktadır. İzleme teknolojisi nedeniyle gelecekte insanları öldürmek ve bundan paçayı kurtarmak zordur, bu nedenle mafya insanları geçmişe gönderir ve Looper'lar da onları öldürür ve cesetlerini imha eder. Bu katillere Looper(Döngücü) denmesinin nedeni, mafya için yararlılıkları sona erdiğinde, 30 yıl daha hayatta kalmışlarsa, 30 yıl sonraki benliklerinin vurulup öldürülmek üzere onlara geri gönderilmesidir. Buna döngüyü kapatmak denir. Bundan sonra, hayatınızın sonraki 30 yılının tadını çıkarırsınız. Bu Joe'nun da başına geliyor, tıpkı diğer Looper gibi. Sorun şu ki, eski hali ölmeye hazır olarak geri dönmüyor; gelecekten Yağmur Yağdıran (Rain Maker) adında güçlü bir kötü lideri bulmak ve onu çocukken öldürmek niyetiyle geri dönüyor.
Ayrıca telekinezi de var. Bu filme sonradan eklenmiş gibi hissettirse de bize verilen evren bu: Zaman Yolculuğu ve Telekinezi. Her ne kadar telekinezi başlangıçta biraz eğreti dursa da, izleyiciyi sonunda bununla ilgili olanlara inandırıyor. Ancak filmdeki zaman yolculuğu, bu sahnede artık genç Joe olan yaşlı Joe'nun döngüsünü kapatmasını izlediğimizde karışıyor. Onu Çin'e giderken ve hayatının aşkıyla yuva kurarken izliyoruz. Sonra Yağmur Yağdıran onu geri gönderdiğinde, o da döngüsünü kapatmaya gelir. Yaşlı Joe'nun karısı kazara ölür ve yaşlı Joe, Yağmur Yağdıran'ı çocukken bulup öldürme görevine başlar. Ama bir sorun vardır. Filmin sonunda, yaşlı Joe'nun Yağmur Yağdıran'ı öldürme görevinin aslında Yağmur Yağdıran'ı yarattığını öğreniyoruz. Ancak bu durum mantıken mümkün değildir. Eğer yaşlı Joe, genç Joe iken döngüsünü kapatıp eski halini öldürdüyse, ki biz bunun gerçekleştiğini izliyoruz, o zaman Yağmur Yağdıran gerçekten var olur ve Joe büyüyüp hayatının aşkıyla tanışır ve sonsuza dek mutlu yaşarlar. Ancak yaşlı Joe aynı anda hem Yağmur Yağdıran'ın sebebi hem de kurbanı olabiliyorsa, o zaman bu sadece bir değil birden fazla zaman akışı olduğu anlamına gelir.
Yaşlı Joe aslında lokantada bu fikri ima eder: "Çünkü anılarım gerçek anılar değil, şu anda sadece tek bir olası durum var ve olasılıkları arttıkça ya da azaldıkça daha da netleşiyor ya da bulanıklaşıyor." Ama eğer durum buysa, genç Joe kendini öldürdüğünde yaşlı Joe neden ortadan kayboluyor? Yaşlı Joe'nun kendi mantığına göre, o pek çok sonuçtan sadece bir tanesidir. Dolayısıyla, yaşlı Joe ve genç Joe aynı zaman akışından olmadıkları için var olmayı bırakmaz. Ama aynı zamanda lokantada yaşlı Joe, genç Joe'nun yaptıklarını yaptıktan sonra hatırladığını söyleyerek tek bir zaman akışını savunur: "Sen yaptıktan sonra ne yaptığını hatırlayabiliyorum." Ancak bu hiç mantıklı değil çünkü zamanda yolculuk yaptıktan sonra neden anılarını kaybetsin ki? Ayrıca Joe gençken eski haliyle hiç karşılaşmamıştı, dolayısıyla tamamen farklı bir anılar dizisine sahip olacaktı.
Yani gerçekten düşünürseniz, Looper'ın tüm konusu mantıklı gelmiyor. Ama seyrederken gayet mantıklı, çünkü filmi izlediğinizde bunu hiç düşünmüyorsunuz. Ya da düşünürseniz, yine de hikayeye kendinizi kaptırıyorsunuz. Hikayenin tüm konusu kendi kurallarını çiğnemek üzerine kurulu olsa da izlemeye devam ediyorsunuz. Bu mantık örtüşmezliğine rağmen Looper asla kötü bir film değil, hatta harika bir film
Bu film aslında bu çelişkiyi bir arada tutabildiği için övülmeli. Peki bunu nasıl başardı?
Çünkü filmden çıkarmanız gereken mesajın zaman yolculuğuyla hiçbir ilgisi yok. Bunun ilk sinyallerini genç ve yaşlı Joe'nun lokanta sahnesinde, yaşlı Joe, genç Joe'nun zaman yolculuğu ile ilgili detayları kendisine sormasında hiddetlenip, "Önemli değil, bunlar hiç önemli değil." diyerek bağırmasında görüyoruz.
Gerçekten bir zaman yolculuğu filmi izlemiyoruz...
Bencilliğinin üstesinden gelen bir ana karakter hakkında bir film izliyoruz...
Dönüştüğü kişinin gözlerinin içine bakma gibi inanılmaz bir ayrıcalığa sahip olan ve bundan 30 yıl sonra hala aynı bencil adam olduğunu fark eden bir karakterin ızdırap dolu hikayesini izliyoruz...
Bir çocuğun annesine ne kadar ihtiyacı olduğunu gösteren bir film izliyoruz...
Sevilmenin sizi nasıl değiştirdiğini ve bu sevgiyi alamamanın sizi bir canavara dönüştürebileceğini izliyoruz...
Bir çocuğa bakıp onun da kendisi gibi kötü bir yola düşebileceğini görebilen bir adamın uyanışını izliyoruz...
Ve bu uyanış sonrasında tüm hayatını bencilce yaşamış bir insanın başkalarının hayatını kurtarmak için kendi hayatını hiçe sayan bir karar vermesini izliyoruz...
Bence bilim kurgu öğeleri bir yana, sadece bu yönleri ile dahi tek kelime ile harika bir film.
Oyunculuklar da cabası.
İyi seyirler dilerim.

Merhaba
Kitabı paylaşıp okumama neden olan arkadaşımıza teşekkür ederim. Giordano Bruno (1548–1600), İtalyan filozof, düşünür, eski bir Dominiken rahibidir.

Dominican Order (Dominiken Tarikatı), 13. yüzyılda İspanyol rahip Saint Dominic tarafından kurulan Katolik bir dini tarikattır. Resmi adı “Vaizler Tarikatı”dır (Order of Preachers). Temel amaçları Hristiyanlığı öğretmek, vaaz vermek, eğitim faaliyetleri yürütmek ve dönemin “yanlış inanç” olarak görülen fikirlerine karşı dini savunmaktı. Dominikenler özellikle eğitimli rahipleriyle tanınırdı; üniversitelerde ders verir, felsefe ve teolojiyle ilgilenirlerdi. Bu yüzden birçok düşünür ve akademisyen bu tarikattan çıkmıştır. En bilinen isimlerden biri de Thomas Aquinas’tır. Ancak Dominiken Tarikatı’nın tarihindeki tartışmalı yönlerden biri, bazı üyelerinin Orta Çağ’daki Engizisyon mahkemelerinde görev almasıdır. Bu yüzden tarikat bazen dini otorite ve sorgulamalarla da anılır.

Yazar astronomiyle ilgilenen bir entelektüel ve Rönesans döneminin en sıra dışı isimlerinden biridir. En çok, dönemin kabul gören düşüncelerine karşı çıkması ve düşünce özgürlüğünü savunmasıyla tanınır. Ancak onu yalnızca “yakılarak öldürülen filozof” olarak görmek eksik olur; Bruno aynı zamanda evren, insan zihni, din, hafıza ve sonsuzluk üzerine oldukça cesur fikirler geliştiren bir düşünürdü.

Küllerin Şöleni, ilk bakışta sadece felsefi bir tartışma kitabı gibi görünse de aslında bir düşünce cesareti metni. Giordano Bruno burada yalnızca evreni değil, insanın düşünme biçimini de sorguluyor. Kitap, Kopernik’in Güneş merkezli evren anlayışını savunurken dönemin dar kalıplarına, dogmalarına ve düşünce korkusuna da sert bir eleştiri getiriyor. Ama bunu kuru bir bilim diliyle değil; zaman zaman alaycı, zaman zaman öfkeli, bazen de şaşırtıcı derecede insani bir anlatımla yapıyor.

Kitabı okurken insan şunu hissediyor. Bruno’nun derdi sadece “Dünya dönüyor mu?” sorusu değil. Onun asıl meselesi, insanların neden düşünmekten korktuğu. Çünkü Bruno’ya göre evren sandığımızdan çok daha büyük, insan bilgisi ise çoğu zaman kendi korkularının içine sıkışmış durumda. Özellikle kitabın diyaloglar üzerinden ilerlemesi, metni klasik bir felsefe kitabından daha canlı kılıyor; sanki bir masada oturmuş, dönemin insanlarının tartışmalarını dinliyormuşsunuz gibi.

Kendi adıma bu kitabı okurken en çok etkileyen şey, Bruno’nun yalnızlığı oldu. Çünkü bazen haklı olduğunu düşündüğünüz bir şeyi savunmak, çoğunluğun içinde tek başına kalmayı göze almak demektir. Bruno’nun satırlarında bir bilginin heyecanı kadar, anlaşılmamanın yorgunluğu da var gibi hissettim. Özellikle bugün bile farklı düşüncelerin kolayca dışlanabildiği bir dünyada, onun sözleri insanı ister istemez düşündürüyor.

Elbette kitabın zorlayıcı tarafları da var. Dil zaman zaman ağırlaşabiliyor; çünkü eser hem Rönesans dönemi tartışmalarını hem de dönemin bilimsel ve dinsel polemiklerini taşıyor. Eğer “akıp giden roman” beklentisiyle okunursa yorabilir. Ama biraz sabırla ilerleyince, metnin altında çok daha büyük bir soru beliriyor: İnsan gerçekten bildiğini mi savunur, yoksa alıştığını mı?

Sonunda bana kalan his şu oldu. Küllerin Şöleni, sadece astronomi veya felsefe kitabı değil; düşünce özgürlüğünün bedeli üzerine yazılmış bir metin gibi. Bruno sanki bize şunu anlatır “Evrenin büyüklüğünden korkmayın; asıl korkmanız gereken, zihninizi küçültmektir.” belki de bu yüzden kitap, yüzyıllar geçse bile hala güncel hissettiriyor. Bazen insan, geçmişte yaşamış bazı insanların bugünden daha cesur olduğunu düşünmeden edemiyor.

Martin Eden, aslında o klasik "çok çalıştı, inandı ve sonunda başardı" anlatan kişisel gelişim zırvalarından biri değildir. Aksine, "Cehalet mutluluktur, fazla okursan kafayı yersin" diyen, zirveye tırmanıp manzaranın aslında koca bir çöplük olduğunu fark eden bir adamın trajikomik uyanış hikayesidir.

Aşk Uğruna Başlayan "İnekleme" Evresi ve Burjuva Balonu
Olaylar tamamen Martin'in Ruth adında, porselen gibi kırılgan, zengin ve kültürlü "sandığı" bir kıza tutulmasıyla başlar. Martin tam bir denizci, kaba saba bir adam. Sırf kıza yaranmak, onun o "yüce ve elit" dünyasına girebilmek için yemiyor, içmiyor, uyumuyor; sabahlara kadar felsefe, sosyoloji, edebiyat ne varsa yutuyor.
Ruth'u ve onun sınıfını Olimpos Dağındaki tanrılar sanıyor. Fakat Martin'in beyni açıldıkça, okuduklarını sindirdikçe bir gün o acı gerçekle yüzleşiyor: "Lan ben bu insanları gözümde ne büyütmüşüm!" Taptığı o burjuva takımı aslında kendi fikirleri olmayan, papağan gibi ezberledikleri ahlak kurallarını tekrarlayan, sıkıcı ve sığ tipler çıkıyor.

Nietzsche'le Kafayı Sıyırmak
Martin okudukça evrim teorisine ve Nietzsche'ye fena takar. İçindeki "Üstinsan" uyanır. "Ben güçlüyüm, en dipten geldim ve kendi irademle hepinizi ezip geçeceğim!" triplerine girer. Kendi zekasına ve potansiyeline o kadar inanır ki, herkesi (cahil bulduğu işçi sınıfını da, ikiyüzlü bulduğu zenginleri de) hakir görmeye başlar. Kimseye ihtiyacı olmadığını sanır. Ama Jack London burada arka planda bıyık altından güler ve bize şunu fısıldar: "Aşırı bireycilik ve kibir adamı işte böyle zehirler." Martin o kadar tek başına bir kavgaya girer ki, sonunda onu hayata bağlayacak tek bir dostu, inancı ya da dayanağı kalmaz.

Şöhret Gelince Ortaya Çıkan Sahte Akrabalar
Kitabın en büyük şakası ve Martin'in nihilizme çakıldığı yer son bölümdür. Martin açlıktan nefesi kokarken, en şaheser yazılarını yazarken kimse yüzüne bakmaz. Ruth bile "Sen adam olmazsın, sigortalı bir işe gir" diyerek onu terk eder. Ne zaman ki Martin'in yazıları tesadüfen patlar, parayı ve şöhreti bulur... Ooo! Dün selam vermeyen elitler "Martinciğim akşam yemeğe bize gelsene" demeye başlar. Ruth bile "Ben ettim sen etme" diyerek kapısına dayanır. Martin haklı olarak tiksinir hepsinden. "Lan ben aynı adamım! Yazılar da çekmecede duran aynı yazılar. Siz benim aklıma ya da ruhuma değil, kazandığım paraya ve ismime geliyorsunuz!" diyerek o buz gibi gerçekle yüzleşir.
Bütün bu sahtelikten ve ikiyüzlülükten midesi bulanan Martin, kendini okyanusun karanlık sularına bırakır. Ama Jack London'ın içindeki o edebi "ruh hastası" bu intiharı öyle bir yazar ki, oturduğunuz yerde nefessiz kalırsınız.Bedenin yaşama içgüdüsüyle beynin o mutlak ölüm arzusu arasındaki korkunç kavgayı okurken sayfalardan genzinize tuzlu su kaçar. "Ulan Martin mi boğuluyor, ben mi?" diye panik atak geçirir, boğulma hissini iliklerinize kadar yaşarsınız. Aydınlanmanın ve kibrin bedelini, okuru da o suyun dibine çekip ciğerlerini yakarak ödeten, tokat gibi sarsıcı bir kapanıştır.