Cusup (Cusub) Abdrakhmanov’un “Kırgızistan” metinleri aslında bir gezi kitabından çok daha fazlası. Onu okurken bir ülkenin dağlarını, göllerini değil; bir halkın uyanış sancısını görüyorsun. Çünkü Abdrakhmanov sadece yazan biri değil, kurucu bir figür. Sovyet döneminin başında Kırgız kimliğinin inşasında aktif rol almış, sonra da o sistemin içinde ezilmiş bir aydın.

Metinlerinde çok net bir duygu var, modernleşme arzusu ile kültürel kökleri koruma isteği arasındaki gerilim. Bir yanda göçebe geleneğin hafızası, diğer yanda yeni kurulan bir siyasal düzen. Bu çatışmayı didaktik bir dille değil, sorumluluk duygusuyla anlatıyor.

Şu düşünce onun metinlerinin ruhunu yansıtıyor.“Bir halkın kaderi, kendi bilincine varmasıyla değişir.”
Bu cümle tam da onun dünyasını özetliyor. Kırgızistan’ı anlatırken sadece coğrafyayı değil, halkın eğitimini, ekonomik dönüşümünü, siyasal örgütlenmesini konuşuyor. Çünkü ona göre bir ülke dağlarıyla değil, bilinçli insanıyla var olur. Issık Göl’den, Tanrı Dağları’ndan söz ederken romantik bir ton var; ama o romantizm nostaljik değil. Daha çok “Bu topraklar potansiyel taşıyor” diyen bir ses. Sanki sürekli geleceğe bakıyor.

Bir yerde şöyle hissettiriyor . “Gelenek geçmişte kalmaz; doğru anlaşılırsa geleceğin temelidir.” Bu yaklaşım çok kıymetli. Çünkü o dönemde modernleşme çoğu zaman geçmişi silmek olarak algılanıyordu. Abdrakhmanov ise geçmişle kopmadan ilerlemenin yollarını arıyor.

Samimi konuşayım mı? Metinleri bugünün okuruna biraz ideolojik gelebilir. Sonuçta Sovyet bağlamında yazılmış metinler. Ama satır aralarında bir halkı ayağa kaldırma çabası var. Eğitim vurgusu, üretim vurgusu, örgütlenme vurgusu ,b unlar kuru slogan gibi değil; tarihsel bir zorunluluk hissiyle yazılmış.

Onu okurken şunu düşündüm. Küçük görülen coğrafyalar aslında büyük kırılmaların sahnesi oluyor. Kırgızistan o dönemde dünya siyasetinin merkezinde değil belki ama kendi içinde büyük bir dönüşüm yaşıyor. Abdrakhmanov o dönüşümün hem tanığı hem aktörü. Trajik olan tarafı ise kendi inşa etmeye çalıştığı sistem tarafından tasfiye edilmesi. Bu da metinlerine geriye dönük bakınca ayrı bir hüzün katıyor. Sanki satır aralarında hem umut hem kırılganlık var.

Sonuçta bu kitap sadece Kırgızistan’ı anlatmıyor. Bir kimlik arayışını, modernleşmenin sancılarını ve bir aydının sorumluluk duygusunu anlatıyor. Okurken dağları görüyorsun evet, ama daha çok bir halkın “biz kimiz ve nereye gidiyoruz?” sorusunu duyuyorsun. Bence asıl güçlü tarafı bu.

Kafka’nın Şato’sunu okurken insanın içine ince, soğuk bir sis çöküyor. Sanki bir yere çağrılmışsın ama kapıyı kimse açmıyor. Üstelik içeride birilerinin olduğundan da eminsin. İşte roman tam olarak bu his.
K., köye gelir ve şatoda görevlendirildiğini söyler. Ama ne şato onu tanır, ne köy halkı onu ciddiye alır. Herkes bir şeyler biliyor gibidir ama kimse net bir cevap vermez. Kafka daha ilk sayfalarda o yabancılık duygusunu öyle bir kurar ki, sen de K. ile birlikte üşümeye başlarsın. “Şato, tepeye gömülmüş bir hayal gibiydi” derken aslında yalnız bir binayı değil, ulaşılamayan anlamı anlatır.
Kafka’nın dünyasında bürokrasi sadece evrak işi değildir; insanın varoluşunu kemiren görünmez bir makinedir. K. sürekli birilerine ulaşmaya çalışır, memurlara, görevlilere, aracı kişilere ama hep bir eksik belge, yanlış saat, yanlış yorum çıkar. Tuhaf olan şu, sistem çalışıyor gibi görünür ama aslında kimse sorumluluk almıyor. Bu bana hep modern hayatı hatırlatır. Bir telefon hattında beklerken duyduğun o otomatik ses gibi. “Talebiniz işleme alınmıştır.” Ama kim işliyor, nasıl işliyor, bilmiyorsun.
Kafka’nın şu cümlesi çok çarpar:
“Bir yerde yanlışlık olmalı, diye düşündü K. ama nerede olduğunu bilmiyordu.”
Bu sadece K.’nin değil, hepimizin cümlesi sanki. Hayatta bir şeyler ters gidiyor gibi gelir ama sorunu tutup gösterecek bir yer yoktur.
Şato’nun en sarsıcı yanı şudur. Tanrı gibi görünen ama asla görünmeyen bir otorite fikri. Şato’yu hiç gerçek anlamda görmeyiz. İçine giremeyiz. Hep dolaylı bilgiler vardır. Bu yüzden romanı okurken ister istemez teolojik bir boyut da hissedilir. Sanki insan, Tanrı’ya ya da mutlak hakikate ulaşmaya çalışıyordur ama arada sonsuz bir mesafe vardır.
Kafka’nın dili sade ama etkisi derin. Süslü cümleler kurmaz; zaten korkutucu olan da bu yalınlıktır. Her şey sakin sakin anlatılırken insanın içi daralır. Çünkü absürt olan şey bağırmaz; normalmiş gibi davranır.
Ben Şato’yu her okuduğumda şunu düşünüyorum.Kafka bize başarısızlığı değil, sürekli ertelenen bir umudu anlatıyor. K. hiçbir zaman “Tamam, vazgeçtim” demez. Hep bir yol daha dener. Bu trajik ama bir o kadar da insani. Belki de Kafka’nın en acımasız tarafı bu. Umudu tamamen elinden almıyor, sadece sürekli erteliyor.
Roman yarım kalmıştır, biliyorsun. Ama tuhaf biçimde eksik bitmesi tam da romanın ruhuna uygundur. Çünkü bu hikâye zaten çözüme kavuşamazdı. Şato’ya varılsa bile başka bir şato çıkardı belki de.
Kafka bir yerde şöyle der, “Yollar yürümek içindir.”Şato’ya varmak için değil. Belki de mesele bu. Biz hep varmak istiyoruz. Kafka ise yürüyüşün kendisini, o bitmeyen arayışı gösteriyor.
Şato’yu okurken insan hem yalnız hisseder hem de garip bir şekilde anlaşılmış. Çünkü Kafka, insanın modern dünyadaki o görünmez sıkışmışlığını kelimelere dökmeyi başaran nadir yazarlardan biri. Ve dürüst olayım, bu roman insanı biraz yorar. Ama iyi bir yorgunluk bu. Düşündüren, içini eşeleyen bir yorgunluk.