Yükselen Zümrüdüanka Yolağı: Programlı Hücre Ölümü (Apoptoz) ile Organ Yenilenmesini (Rejenerasyon) Birbirine Bağlayan Eşsiz Yolak!

Simurg Fars mitolojisinde, Anka ise Arap mitolojisinde geçen efsanevi kuşlardır ve İslamiyet'in kabulünden sonra Türk halk kültüründe Zümrüdüanka adıyla geçer. Anka ve Simurg, Divan şiirinde metafizik ve kozmik düşüncelerin ifadesi için en çok kullanılan mitolojik simgelerden biridir.^[1] Birazdan anlatacağımız bilimsel araştırmayla bu mitolojik kuşun ilişkisi ise, Zümrüdüanka kuşunun en etkileyici özelliğinden gelmektedir: Efsaneye göre Anka kuşu, 1700 yıl yaşadıktan sonra artık öleceğini anlar ve kendini yakar. Fakat Anka, beklendiği gibi ölmez ve küllerinden yeniden doğar; böylece yeniden doğumun ve yanarak yenilenmenin simgesi haline gelir.

Hasarlı dokuları onarma yeteneği gerek semenderler gibi ampute edilmiş uzuvlarda olsun, gerekse insanlardaki gibi karaciğer yenilenmesi gibi kısıtlı bir yenilenme olsun, metozonlar için çok önemli bir süreç olmasına rağmen, bunu başlatan moleküler ya da hücresel mekanizmalar tam olarak bilinmiyordu. 2010 yılında Cell Biology dergisinde yayımlanan makale ise, bu süreci apoptoza bağlayan bazı ipuçları ortaya çıkardı.^[2]

Araştırmacılar, ölmekte olan birçok hücrede ortak bir mekanizma ile kontrol edilen apoptozun, yara onarımında da bir rolü olabileceğini düşündüler ve yaralı dokudan gönderilen bazı sinyallerin kök ve progenitör hücrelerde proliferasyonu (bölünme) uyardığına dair bir hipotez geliştirdiler. Bu hipotezi test etmek için, apoptoz sürecinde önemli iki protein olan kaspaz 3 ve kaspaz 7'den yoksun fare embriyonik fibroblast (MEFs) hücre hattına ölümcül ışınlar verdiler. Ölmek üzere olan normal kültürde, hücrelerde lusiferaz ile etiketlenmiş kök ve progenitör hücrelerin proliferasyonun arttığı gözlemlenirken, kaspaz 3 ve kaspaz 7 proteinlerden yoksun kültürde bu hücrelerin proliferasyonunun çok daha düşük olduğu gözlendi. Bu deneyler hücre kültüründe bırakılmadı ve ölümcül ışına maruz kalmış kaspaz 3 veya 7'den yoksun fare uzuvlarına enjekte edilen epidermal keratinosit protenitör (EKP) hücrelerinde de proliferasyonun azaldığı gözlendi.

Peki bu kaspazların aktivitesini hücre proliferasyonuna bağlayan neydi? Kalsiyumdan bağımsız fosfolipaz A2 (iPLA₂) aktivitesi, kaspaz 3 ve 7 tarafından arttırılır ve araşidonik asidin salgılanmasına ve sentezine aracılık eder. Araşidonik asit ise doku yenilenmesi ve hücre çoğalmasının uyarıcısı denebilecek prostaglandin E₂'nin (PGE₂) öncülerinden biridir. Deneylerle ışın verilen durumda, MEF hücrelerinden araşidonik asidin salgılandığı ve kaspaz 3 proteinin yokluğunda, hem araşidonik asidin hem de PGE₂'nin miktarında bir azalma olduğu gösterildi. iPLA₂ seviyesi RNA interferaz ile düşürüldüğünde ise, yukarıda bahsettiğimiz EKP hücrelerinin proliferasyonunu destekleyemediği de gösterildi. Böylece öne sürülen hipotezi destekleyen kanıtlar elde edilmiş ve yaralı dokunun etrafındaki kök ve progenitör hücrelerin apoptik hücrelerdeki kaspaz 3 ve 7'ye bağlı muhtemel bir yolak gösterilmiş oldu.

Makalenin sonunda böyle bir yolun varlığının, metazoa organizmalarında hücresel yaşamın yin ve yangı ile ölüm arasındaki ayrılmaz bağlantının bir tezahürü olduğunu yazan araştırmacılar bu yolağa en uygun ismin ölen hücrelerin yeni hücre doğumlarını tetiklemesi sebebiyle küllerinden doğan zümrüdüanka kuşunun adı olmasını önerdiler: Yükselen Zümrüdüanka Yolağı.